Кіріспе

Британдық драматург, сценарист және режиссер (туған жылы 1947)

Сэр Дэвид Риппон Харэ (5 маусым 1947 жылы туған) – ағылшын драматург, сценарист және театр режиссері. Сахналық шығармаларымен ең көп танылған Харэ, сонымен қатар кинода да үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 2002 жылы Майкл Каннингхэмнің романы негізінде жазған «Сағат» және 2008 жылы Бернхард Шлинктің осы аттас романы бойынша жазған «Оқырман» фильмдері үшін «Ең жақсы бейімделген сценарий» номинациясында екі рет «Оскар» сыйлығына ие болды. Вест-Эндте ол «Планти» (1978) пьесасымен ең үлкен табысқа жетті, осы пьесаны 1985 жылы Мерил Стриптің басты рөлде ойнаған фильмге бейімдеді, сондай-ақ «Жарыс демоны» (1990), «Скайлайт» (1997) және «Эмидің көрінісі» (1998) пьесалары да кең танылды. Төрт пьеса 1982–83, 1996, 1998 және 1999 жылдары Бродвейде қойылды, ал Харэ алғашқы үш пьеса үшін «Ең жақсы пьеса» номинациясында үш «Тони» сыйлығына және «Ең жақсы жаңа пьеса» номинациясында екі «Лоренс Оливье» сыйлығына ие болды. Сахнадағы басқа да атақты жобалары: «Әлем картасы», «Правда» (Лондондағы Корольдік ұлттық театрда Энтони Хопкинстің қатысуымен), «Сырлы судьялар», «Соғыс жоқ», «Вертикаль сағаты» және оның соңғы пьесасы – Ральф Файнстің басты рөлде ойнаған «Тік сызық». Ол Стивен Далдридің «Сағат» (2002) және «Оқырман» (2008) драмалары, BBC-нің «Сегізінші бет» (2011) және Netflix-тің «Қиын жағдай» (2018) фильмдеріне сценарийлер жазды. Екі «Оскар» сыйлығына ұсынылғаннан басқа, Харэ үш «Алтын глобус» сыйлығына, үш «Тони» сыйлығына ұсынылды және «BAFTA» сыйлығын, Америка Жазушылар Гильдиясының «Ең жақсы бейімделген сценарий» сыйлығын және екі «Лоренс Оливье» сыйлығын жеңіп алды. Ол сондай-ақ «Нью-Йорк драма сыншылары шеңбері» сыйлығы сияқты бірнеше сыншылар сыйлықтарына ие болды және 1985 жылы «Алтын аю» сыйлығын алды. Харэ 1984 жылдан бері Ұлттық театрдың директорының орынбасары болып табылады.

Ерте өмір

Дэвид Хейр Сент-Леонардс-он-Си, Гастингс, Сассекс қаласында дүниеге келді және Бексхилл-он-Сиде, алдымен пәтерде, содан кейін жартылай жеке үйде Агнес Кокберннің (туған тегі Гилмор) және Клиффорд Теодор Риппон Хейрдің ұлы ретінде өсті. Оның әкесінің ағасы - крикетші Стерикер Хейр. Хейр отбасы Бристоль графының ұрпақтары екенін мәлімдейді. Хейр Сассекстегі тәуелсіз Лансинг колледжінде және Кембридждегі Исус колледжінде (MA (Cantab.), ағылшын әдебиеті) білім алды. Кембридж университетінде оқып жүргенде, 1968 жылы Кембридж университетінің әуесқой драмалық клубы комитетінде жұмысқа қабылдау менеджері болды.

Алғашқы жұмыстар

Харр 1968 жылдан 1971 жылға дейін Портативті театр компаниясында жұмыс істеді. Оның алғашқы пьесасы – «Slag», 1970 жылы қойылды, сол жылы ол алғашқы әйелі Маргарет Мэтисонға үйленді; олардың үш баласы болды және 1980 жылы ажырасты. Ол 1970-1971 жылдары Лондондағы Корольдік театрдың тұрақты драматургі болды, ал 1973 жылы Ноттингем ойын үйінің тұрақты драматургі атанды. 1975 жылы Дэвид Аукин мен Макс Стаффорд Кларкпен бірге «Joint Stock Theatre Company» театрын құрды. Харрдің «Plenty» пьесасы 1978 жылы Ұлттық театрда сахналанды. Фильмдерден өзге, ол BBC үшін «Гитлерді жалау» (1978) және «Темза Телевидениесі» үшін «Сайгон: Мысық жылы» (1983) сияқты телеспектакльдер жазды.

1980 жылдар

Хар 1982 жылы Greenpoint Films деп аталатын кинокомпаниясын құрды, және оның жазған сценарийлерінің ішінде Plenty, Wetherby, Strapless және Paris by Night бар. 1983 жылы Корольдік Ұлттық Театр сахнасында оның "Әлем картасы" пьесасы қойылды. Бұл қойылымда Билл Найи, Диана Квик және Рональд Хайнс ойнады. Пьесаның оқиғасы 1978 жылы Бомбей қаласында өткен ЮНЕСКО-ның кедейлік мәселесі жөніндегі конференциясында өрбиді. 1985 жылы пьеса The Public Theatre-ге көшірілді, онда Альфре Вудард, Элизабет Макговерн және Зельько Иванек басты рөлдерді орындады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің театр сыншысы Фрэнк Рич жазған пікірінде: "Ойынның мәні – қарама-қарсы пікірлердің қақтығысында, реакционерлер мен солшылдардың геосаясатқа, журналистер мен жазушылардың оқиғаларға, ал Батыс пен Үшінші Әлемнің бір-біріне деген көзқарастарындағы айырмашылықтарда". 1985 жылы Хар Говард Брентонмен бірлесіп "Правда" пьесасын жазды, пьесаның атауы Ресей Коммунистік партиясының "Правда" газетіне сілтеме жасайды. 1980-ші жылдардың ортасындағы газет индустриясын, әсіресе Австралияның бұқаралық ақпарат құралдарын және баспасөз магнаты Руперт Мердокты сатиралық тұрғыдан бейнелейтін бұл пьесада Энтони Хопкинс ойнады, бұл рөлі оған Лоренс Оливье сыйлығын әкелді. Хар 1984 жылы Ұлттық Театрдың директорының орынбасары болды, содан бері оның көптеген пьесалары қойылды, соның ішінде ірі британдық институттар туралы трилогиясы: Racing Demon, Murmuring Judges және The Absence of War. Ол өзінің пьесаларынан бөлек, Сну Уилсонның "Қызығушылық принципі", Говард Брентонның "Бақыттың қаруы" және Уильям Шекспирдің "Король Лир" сияқты басқа да көптеген пьесаларды Ұлттық Театр үшін қойды. Хар сонымен қатар "Бағыну, Күрес және Көтеріліс" (2005) атты өнер мен саясатқа арналған лекциялар жинағының авторы.

1990 жылдар

1990 жылы Харр «Racing Demon» пьесасын жазды; британдық институттар туралы үш пьесаның бірі, ол Англия шіркеуіне арналған, және гомосексуалдыққа қатысты діни қызметкерлерді тағайындау және қала ішіндегі қауымдастықтардағы миссионерлік жұмыстың рөлі сияқты мәселелерді қамтиды. Пьеса алғаш рет Ұлттық театр сахнасында қойылды және «Жаңа пьеса» номинациясы бойынша Лоренс Оливье сыйлығын жеңіп алды. 1995 жылы пьеса Вивиан Бомонт театрында Бродвей сахнасына көшті. Қойылымда Пол Дьяматти, Денис О’Хар және Кэтлин Чалфант ойнады. Пьеса «Үздік пьеса» номинациясы бойынша «Тони» сыйлығына ұсынылды. 1995 жылы Лондонда Бертольд Брехттің «Ер Батыр және оның балалары» пьесасы Харрдың аудармасында қойылды. 1998 жылы Харр ана мен қызы арасындағы күрделі қарым-қатынасты бейнелейтін «Эмидің көзқарасы» пьесасын жазды. Корольдік Ұлттық театрдағы алғашқы қойылымда Джуди Денч, Саманта Бонд және Рональд Пикап ойнады. Денч Бродвейдегі қойылымда ойнап, 1999 жылы «Үздік әйел актерлік рөлі» үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды.

2000 жылдар

2001 жылы Харэ «My Zinc Bed» атты пьесасын жазды, оның премьерасы Том Уилкинсон, Джулия Ормонд және Стивен Маккинтош қатысқан Корольдік театр сахнасында өтті. Бұл пьеса 2008 жылы сол атпен телефильмге бейімделді. Пьеса «Ең үздік жаңа пьеса» номинациясы бойынша Лоренс Оливье сыйлығына ие болды, бұл Харэнің Оливье сыйлығына сегізінші ұсынылуы еді. Келесі жылы Харэ Майкл Каннингэмнің сол аттас кітабынан алынған «Сағаттар» (2002) фильмінің сценарийін жазды. Фильмде Мерил Стрип, Джулианна Мур және Николь Кидман сынды актерлер тобы үш түрлі дәуірден келген, қиындықтармен күресіп жатқан әйелдердің рөлін сомдады. Харэ «Ең үздік бейімделген сценарий» үшін «Оскар» сыйлығына, сондай-ақ BAFTA және «Алтын глобус» сыйлықтарына ұсынылды. 2008 жылы ол Бернхард Шлинктің 1995 жылғы романын Стивен Далдридің «Оқырман» фильміне бейімдеді, онда Кейт Уинслет пен Ральф Файнс түсті. Фильм 1950 жылдардағы жасөспірім ұл мен ересек әйел арасындағы махаббатқа тоқталады. Кейіннен ол нацистік күзетші болғаны анықталып, Холокост кезіндегі соғыс қылмыстары үшін сотталады. Фильм жақсы пікірлер алды және Харэге екінші «Оскар» сыйлығына ұсыныс жасады. Ол сондай-ақ BAFTA және «Алтын глобус» сыйлықтарына да ие болды.

2010 жылдар

2011 жылы Лансинг колледжінде оқыған кездегі өзінің тәжірибесіне негізделген «Саут Даунс» пьесасы Чичестер фестивалінде жақсы қабылданды және BBC Radio 4-те сенбілік драма ретінде бейімделді. 2011 жылдың желтоқсанында оның Израильдің Батыс жағалауындағы тосқауыл туралы «Қабырға» монологы Кам Кристиансеннің Канаданың Ұлттық кино кеңесімен бірлесіп, жанды әрекет/анимациялық деректі фильм түрінде бейімделгені хабарланды; бастапқыда 2014 жылы аяқталуы жоспарланған «Қабырға» 2017 жылы Калгари халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. 2012 жылдың қарашасында «The New School for Drama» мектебі Харені уақытша резидент-артист ретінде таңдады, осы кезеңде ол студент-драматургтармен әртүрлі медиадағы тәжірибесі туралы әңгімелесті. Оның мансабы TheatreVoice арнасының «Reputations» рубрикасында зерттеледі. Ол мемлекеттік мекемелердің мәселелеріне қатысты өткір сындық пікірлерімен ерекше көзге көрінеді. Реймонд Уильямс бір кезде мемлекеттік қызметтер елдің «жоғарғы қызметкерлері» арқылы негізінен басқарылады деп сарказммен айтқан. Харэ осы топқа арналып, институттардың жұмыс істеуін талдайды: ол, өзінің айтуынша, процедураларды жақсырақ жұмыс істетуге ұмтылады – дәл қазір – біраз уақыттан кейін революция болып, қазіргі жүйені толығымен қиратып, оны үлгілі жаңа жүйемен алмастыруды күтпейді. 2016 жылы Харэ Дебора Липштадттың «Тарих сотта: Холокостты жоққа шығарушымен сотта өткізген күнім» кітабы негізінде «Жалғау» фильмінің сценарийін жазды. Фильмде Том Уилкинсон, Рейчел Вайс және Тимоти Сполл түсті. Фильм Ирвингке қарсы «Penguin Books Ltd» ісін көрсетеді, онда Холокост зерттеушісі Липштадт Холокостты жоққа шығарушы Дэвид Ирвингтің жала жапқаны үшін сотталды. Фильм Торонто халықаралық кинофестивалінде көрсетіліп, жағымды пікірлер алды. Кейіннен ол «Үздік британдық фильм» номинациясы бойынша BAFTA сыйлығына ие болды.

2020 жылдар

2020 жылы Харэ COVID-19 жұқтырды, және осы тәжірибесі «Жынды жең» атты монологында бейнеленді, онда Ральф Файнс басты рөлде ойнады. 2022 жылы Харэ «Түзу сызықпен ақымақтық» пьесасын жазды. Пьеса 1920-1960 жылдар аралығында Нью-Йорк қаласында өтеді және Файнс сомдаған Роберт Мозестің өміріне арналған. Файнс Мозестің рөлін ойнайды, ол бір кезде Нью-Йоркте өте ықпалды адам болған және жаңа саябақтар, көпірлер мен тас жолдардан тұратын инфрақұрылымның "шебер құрылысшысы" атанған. Еңбек өмірі барысында ол Нью-Йорк штатының Парктер кеңесінде қызмет етті және Нью-Йорк штатының Мемлекеттік хатшысы болды. Пьесаның тұңғыш көрсетілімі 2022 жылдың наурыз айында Лондонның Bridge Theatre театрында өтті. 2022 жылдың қазан айында пьеса Файнстің қатысуымен The Shed сахнасына, Нью-Йоркке көшірілді.

Мұрағат

1993 жылы Харэ өзінің мұрағатын Остиндегі Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығына сатты. Мұрағатқа теңдестірілген қолжазбалар, жазбалар, репетиция сценарийлері, кестелер, қойылым жазбалары, хат алмасу, театр бағдарламалары, өмірбаяндық мәліметтер, фотосуреттер және Харэнің пьесаларымен, телеспектакльдерімен, сценарийлерімен және эсселерімен байланысты жарияланған мәтіндер кіреді. Сондай-ақ, Харэ шығармаларының шетел тілдеріне аудармалары, басқа авторлардың еңбектері, жеке хат алмасу, отырыстар протоколы және Кембридж университетіндегі Харэнің ағылшын тіліндегі жұмыстары да бар.

Жеке өмір

1992 жылдан бері француз сәнгері Николь Фархиге үйленген. 1993 жылы Харэнің ең жақсы досы Сара Мэтисонға көп жүйелі атрофия диагнозы қойылды және ол 1999 жылы осы аурудан қайтыс болды. 2015 жылдың қаңтар айында Харэ Мэтисон құрған көп жүйелі атрофия қорына қаражат жинау мақсатында BBC Radio 4 Appeal хабарламасын таратып берді.

Марапаттар мен құрметтер

Театрдағы жұмысы үшін ол сегіз рет Лоуренс Оливье сыйлығына ұсынылып, екі рет жеңіп алды – 1990 жылы «Racing Demon» және 1996 жылы «Skylight» үшін. Ол сондай-ақ 1985 жылы «Plenty» үшін, 1996 жылы «Racing Demon» үшін және 1997 жылы «Skylight» үшін үш рет Тони сыйлығына ұсынылды. Ол 1975 жылы Джон Ллевелин Рис сыйлығын, 1979 жылы BAFTA сыйлығын, 1983 жылы Нью-Йорк драма сыншылары шеңберінің сыйлығын және 1990 жылы Лондон театр сыншылары сыйлығын алды. Харь кино саласындағы еңбектері үшін де түрлі сыйлықтарға ұсынылды, соның ішінде 2002 жылы «The Hours» және 2008 жылы «The Reader» фильмдері үшін екі «Оскар» сыйлығына, екі «Алтын глобус» сыйлығына және бес BAFTA сыйлығына. 1985 жылы Берлин кинофестивалінің «Алтын аю» сыйлығымен марапатталды. 1997 жылы ол 47-ші Берлин халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының құрамына кірді. Ол сонымен қатар рыцарьдық атақтар, ғылыми дәрежелер мен стипендиялар сияқты түрлі құрметтерге ие болды. 1985 жылы Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болып сайланды, бұл оған өмір бойы «FRSL» пост номиналдық әріптерін беруге мүмкіндік берді. 2001 жылы Кембридж университетінің Жезус колледжінің құрметті стипендиясын алды. 1998 жылы Королеваның туған күніне орай «Театрға қызметі үшін» рыцарьдық атаққа ие болды, бұл оған «Сэр» атағын қолдану құқығын берді. 2010 жылы Шығыс Англия университетінен әдебиет докторы (D.Litt.) ғылыми дәрежесімен марапатталды.