Кіріспе

Ойын картасының санаты – Джек немесе Клейв, кейбір ойындарда Боуэр деп аталады, ал Таро карталарында Валет деп дараланады. Бұл ойын картасы дәстүрлі француз және ағылшын колодаларында 16-шы немесе 17-ші ғасыр Еуропасына тән аристократтық немесе сарайлық киім киген адамды бейнелейді. Әдетте, джектің санаты он мен патшайым арасында орналасады.

Тарих

Күллі кенелердің алғашқы ата-бабасы мамлюк карталарындағы тани наиб (екінші немесе төменгі орынбасар) болды. Бұл үш сот картасының ең төменгісі еді және барлық сот карталары сияқты абстрактілі өнер немесе каллиграфия арқылы бейнеленген. Италия мен Испанияға әкелінген кезде тани наиб жаяу әскер немесе сарайдағы қызметші ретінде бейнеленді. Францияда, картаны "валет" деп атағанда, патша мен рыцарь арасына патшайым қойылды. Кейіннен таро емес палубалардан рыцарь алынып тасталды, ал валет патшайымның тікелей астында қалды. Патша, патшайым және валет форматы Англияға да тарады. XVI ғасырдың ортасында-ақ карта Англияда "knave" деп аталды, ол бастапқыда "ұл немесе жас жігіт" дегенді білдірді, оның неміс эквиваленті, Knabe, әлі күнге дейін солай аталады. Патшалық үйдің жағдайында бұл белгілі бір рөл немесе дағдысы жоқ ер адам қызметші; аспаз, бағбан, арба жүргізуші сияқты емес. Француз тіліндегі "valet" сөзі де осыны білдіреді. "Джек" сөзі 16-17 ғасырларда кез келген жалпы адам немесе жігіт ретінде кеңінен қолданылды, мысалы, "шебердің қолынан келмейтін жұмыс істемейді" (көп нәрсеге қабілетті), қораптағы Жек (баланың ойыншығы) немесе Жек-қасқыр (өсімдік). 1864 жылы американдық карта жасаушы Сэмюэл Харт төменгі дәрежедегі сот картасын белгілеу үшін "Kn" орнына "J" қолданып палуба жариялағанда бұл термин карта ойындарында бекітілді. "All Fours" ойынының терминологиясында карта 17 ғасырдан бері "джек" деп аталды, бірақ бұл қолдану жалпы немесе төменгі сынып деп есептелді. Алайда, "knave" картасының аббревиатурасы ("Kn") патшанікінен ("K") өте жақын болғандықтан, екеуі оңай шатастырылды. Бұл шатасу картаның бұрыштарына костюмдер мен дәрежелерді көрсететін белгілер ауыстырылғаннан кейін одан да күшейді, бұл ойыншыларға жеке костюмдер мен дәрежелерді жасырмай, карталарды жаюға мүмкіндік берді. Осындай палубаның ең ерте белгілі нұсқасы 1693 жылға дейін жетеді, бірақ Харттың 1864 жылы қайта енгізгеніне дейін мұндай орналасу кеңінен таралған жоқ, сонымен бірге "knave"-ті "jack"-ке ауыстыру да осымен байланысты болды. XIX ғасырдың үшінші тоқсанында жарық көрген карта ойындары туралы кітаптарда әлі де "knave" деп аталады. Чарльз Диккенстің "Ұлы үміттер" романындағы Эстеланың: "Ол бала қарақшыларды джек деп атайды!" деген сөзіне назар аударыңыз. "Knave" дұрыс термин еді және оларды "джек" деп атау әдепсіздік деп саналды. Дегенмен, кейбір еуропалық елдерде осы картаға "knave" деген атаудың баламасы әлі күнге дейін қолданылады. Мысалы, Данияда бұл Knægt, символы B (Bonde үшін); Швецияда knekt, символы Kn. Немецше "Bauer" ("фермер" немесе "шаруа") лақап аты жиі "джек" үшін қолданылады, ол ағылшын тілінде "Bower" сөзі ретінде қолданылады, ол euchre отбасы ойындарындағы жоғарғы козырь (әдетте "джек") және кейбір неміс тектес ойындарда, онда "джек" маңызды рөл атқарады, мысалы, Reunion.

Өкілдіктер

Ағылшын үлгісінде джек және басқа бет карталары ешкімді білдірмейді, француздық дәстүрлі тәжірибеден өзгеше, онда әрбір сарай картасы белгілі бір тарихи немесе мифологиялық тұлғаны көрсетеді. Париж үлгісіндегі валеттер дәстүрлі түрде, мысалы, Ogier the Dane (Шарлеменнің рыцары және шансон де жестің аңызға айналған батыры) – пика джегі үшін; Ла Хир (француз жауынгері) – жүрек джегі үшін; Гектор (мифологиялық батыр, «Илиададан») – ромб джегі үшін; және Ланселот немесе Яһуда Маккавей – треф джегі үшін байланыстырылған. Кейбір оңтүстік Италиялық колодаларда андрогин шымшылар кездеседі, олар кейде қызметшілер деп аталады. Сицилиялық Таро колодасында шымшылар әйел екені анық және оларды қызметшілер деп те атайды. Бұл колодада патшайымдар да бар, сондықтан ол қазіргі заманға дейін сақталған жалғыз дәстүрлі жиынтық, онда әйел бет карталарының екі деңгейі бар. Бұл колодаға ескірген португалдық колоданың әсері тиген болуы мүмкін, онда да әйел шымшылар болған. Қазіргі мексикалық үлгісінде де әйел шымшылар бар.

Карталардың үлгілері

Мұнда көрсетілген карталар Париж үлгісіндегі колодадан алынған (ондағы дәрежесі "валет" деп аталады) және олармен байланысты тарихи және мифологиялық есімдерді қамтиды. Ағылшын үлгісіндегі жоқарғы карталарды мақаланың жоғары жағындағы суретте көруге болады.

Қалқалы кейіпкер

Дәстүрлі түрде ең төменгі беттік карта саналатын джек, карталардың дәстүрлі тізімінде көбінесе жоғарырақ немесе ең жоғары орынға ие болды, мұнда туз немесе король әдетте бірінші орынды ұстады. Мұны еуропалық карточка ойындарының ең ерте белгілі түрлерінде, мысалы, Карноффельде де, Euchre сияқты жақындағы ойындарда да көруге болады. Мұндай жаңартулар бар ойындар: