Кіріспе

Индуизм, джайнизм және буддизмдегі символдық қимыл-қозғалыстар, Индия дінінде мудраның қолданылуы

Мудра (/audio=en us mudra 2. ogg//m//u/'/d//r//ɑː/; , , "мөр", "белгі" немесе "қимыл";) – индуизм, джайнизм және буддизмдегі символдық немесе ритуалдық қимыл-қозғалыс немесе поза. Кейбір мудралар бүкіл денемен орындалса, көбінесе қолдармен және саусақтармен жасалады. Мудралар – үнді діндерінің иконографиясы мен рухани тәжірибесінде қолданылатын рухани қимыл-қозғалыстар, сонымен қатар үнді биінің және йоганың көптеген түрлерінде мағынаға ие. Әр сала (және дін) бойынша қолданылатын мудралардың ауқымы әртүрлі, бірақ белгілі бір ортақ элементтер бар. Бұған қоса, көптеген буддалық мудралар Оңтүстік Азиядан тыс жерлерде де қолданылады және басқа аймақтарда әртүрлі жергілікті формаларға ие болған. Хатха-йогада мудралар пранаямамен (йогалық тыныс алу жаттығуларымен) біріктіріліп, көбінесе отырып жасалады, бұл тыныс алуға қатысты дененің әртүрлі бөліктерін ынталандыруға және прана ағынына әсер етуге бағытталған. Ол сондай-ақ бинду, бодхичитта, амрита немесе денедегі санамен байланысты. Ескі тантрикалық мудралардан айырмашылығы, хатха-йога мудралары көбінесе ішкі әрекеттер болып табылады, олар кіші кеңсе, диафрагма, тамақ, көздер, тіл, анус, жыныс мүшелері, ішек және дененің басқа да бөліктерін қамтиды. Мудралардың осы әртүрлілігінің мысалдары – Мула Бандха, Махамудра, Випарита Карани, Кхечари мудрасы және Ваджроли мудрасы. Бұл көрсеткіштер Амритасиддхиде 3-тен Геранда Самхитада 25-ке дейін өсті, ал Хатха Йога Прадипикада классикалық он мудра жиынтығы пайда болды. Мудра Үндістан субконтинентінің индуистік және буддистік өнерінің иконографиясында қолданылады және Натьяшастра сияқты жазбаларда сипатталған, онда 24 асамьюта ("бөлек", яғни "бір қол") және 13 саамьюта ("қосылған", яғни "екі қол") мудралар тізімделген. Мудралар көбінесе қолдар мен саусақтардың бірлескен қозғалыстары арқылы жасалады. Асаналармен ("отыру позаларымен") бірге, олар медитация кезінде статикалық және индуизмнің Натья практикасында динамикалық түрде қолданылады. Индуизм мен буддалық иконографияда кейбір мудралар ортақ. Кейбір аймақтарда, мысалы, Лаос пен Таиландта, олар ерекшеленеді, бірақ ұқсас иконографиялық конвенцияларды бөліседі. Jamgön Kongtrül Hevajra Tantra туралы түсіндірмесінде, адам сүйектерінен жасалған ашулы құдайлар мен колдовствогерлердің әшекейлері (Skt: aṣṭhimudrā;) мудра "мөрлері" деп те аталады.

Этимологиясы мен номенклатурасы

Мудра сөзі санскрит тілінен бастау алады. Ғалым сэр Монир Монир Уильямсқа сәйкес, ол "мөр" немесе "мөр салуға қолданылатын кез келген құрал" деген мағынаны білдіреді.

Буддистік иконография

Будда бейнесі әр түрлі асаналармен үйлесімде бірнеше кең таралған мудралардың бірін көрсетуі мүмкін. Негізгі мудралар Будданың өміріндегі маңызды сәттерін көрсетеді және олардың шағын бейнелеуі болып табылады.

Абайя мудра

Абаймудра "қорқынышсыздық ым-ишарасы" қорғаныш, бейбітшілік, қайырымдылықты және қорқынышты жоюды білдіреді. Тхеравада буддизмінде ол әдетте тік тұрып, оң қолды иық деңгейіне дейін бүгіп көтеріп, алақаны алға қаратып, саусақтарын біріктіріп тік ұстап, сол қолын денесінің жанында бос қалпында ұстайды. Таиланд және Лаоста бұл мудра "Жүріп бара жатқан Будда" бейнесімен байланыстырылады, кейде екі қолымен де бірдей абхая мудрасын жасайтын бейнесі де кездеседі. Бұл мудра, буддизм пайда болмас бұрын, бейтаныс адамдарға жақындағанда достық ниет білдіретін символ ретінде қолданылған болуы мүмкін. Гандхара өнерінде уағыз айту кезінде осы мудра қолданылып суреттелген. Сондай-ақ, ол Қытайда 4-ші және 7-ші ғасырлардағы Вэй және Суй дәуірлерінде де қолданылған. Будда фил шабуыл жасағанда осы ым-ишараны қолданып, оны бағындырғаны туралы бірнеше фрескалар мен жазбаларда айтылады. Махаяна буддизмінде құдайлар көбінесе Абхая мудраны екінші қолдағы басқа мудрамен жұптастырып бейнелейді.

Бхумиспарша Мудра

Будданың бхумиспарасы немесе "жер куәгері" мудрасы буддизмнің ең көп таралған иконалық бейнелерінің бірі болып табылады. Басқа атаулары – "Будда жерді куә болуға шақыруы" және "жерге тию". Бұл буддалық аңыздағы Будда толық ағартушылыққа жеткен сәт туралы айтады. Аңыз бойынша, Будда сол қолын алақанымен жоғары қаратып қолына қойып отырып, оң қолымен жерге тиеді. Буддаға зұлым Мара қарсы шығып, оның осы жетістікке құқы бар екеніне куәлік беруді талап етті. Мараға жауап ретінде Будда жерге тиді, сонда жер анасы Фра Мей Торани Будданың ағартушылығына куә болды. Шығыс Азияда бұл мудра (Маравиджая позасы деп те аталады) кейде Будданың саусақтары әдеттегідей Мьянма немесе Үндістан бейнелеріндегідей жерге толық жетпейтіндей бейнеленеді.

Бодхянги Мудра

Бодхянги мудрасы, "алты элемент мудрасы" немесе "даналықтың жұдырығы" деп аталатын бұл қозғалыс сол қолдың көрсету саусағын оң қолмен ұстаудан тұрады. Ол көбінесе Вайрокана Буддасының мүсіндерінде кездеседі.

Дәрмашақра Правартана Мудра

Будда өзінің алғашқы уағыздарын Сарнаттағы Елік саябағында айтқан. Дхармачакра Правартана немесе "дөңгелектің айналуы" мудрасы сол сәтті көрсетеді. Әдетте, бұл мудраны тек Гаутама Будда ғана жасайды, бірақ Майтрея да заңды таратушы ретінде бейнеленеді. Дхармачакра мудрасы – екі қолды кеуде алдында витаркада жақын ұстау, оң алақан алға, ал сол алақан жоғары қаратылып тұрады, кейде кеудеге қарай бағытталған. Ажанта үңгірлеріндегі фрескалардағыдай, бірнеше нұсқалары бар, онда екі қол бір-бірінен бөлек және саусақтары қосылмаған. Гандхараның индо-грек стилінде оң қолдың жұмсақ түймешігі сол қолдың бас бармағымен біріккен саусақтарының үстіне жабысады. Жапониядағы Хору-джи суреттерінде оң қол сол қолдың үстіне қойылады. Жапонияда 9 ғасырға дейін Амитабханың кейбір бейнелері осы мудраны қолданған.

Дхьяна мудра

Дхьяна мудрасы ("медитация мудрасы") – медитация, Жақсы Заң мен сангханың шоғырлануының белгісі. Екі қол тізеге қойылады, оң қол сол қолдың үстіне, саусақтары толық созылған (төрт саусақ бір-біріне тіреліп, бас бармақтары диагональ бойынша бір-біріне қарайды), алақандары жоғары қаратылған; осылайша, қолдар мен саусақтар үшбұрыш пішіндес құрайды, бұл рухани отты немесе Үш асыл тастың символы болып табылады. Бұл мудра Гаутама Будда мен Амитабха бейнелерінде қолданылады. Кейде дхьяна мудрасы Бхайсджагуруды "Дәрілік Будда" ретінде бейнелеуде қолданылады, онда қолдарының үстіне дәрілік ыдыс қойылады. Бұл әдет Үндістанда, ең алдымен Гандарада және Солтүстік Вэй дәуірінде Қытайда пайда болған. Оңтүстік-Шығыс Азияда Тхеравада буддизмінде кеңінен қолданылады; алайда, бас бармақтар алақандарға тигізіледі. Дхьяна мудрасын "самадхи мудрасы" немесе "йога мудрасы" деп те атайды. Мида но джоин (弥陀定印) – дхьяна мудрасының жапонша атауы, онда көрсеткіш саусақтар бас бармақтармен біріктіріледі. Бұл негізінен Жапонияда Амитабханы (содан "мида" Амидадан) Вайрокана Буддадан ажырату үшін қолданылды және басқа жерлерде сирек қолданылды.

Варанда Мудра

Варадамудра "жомарттық қозғалысы" – сыйлау, құрметпен қарсы алу, қайырымдылық, беру, мейірімділік және адалдықты білдіреді. Бұл әдетте ашкөздік, ашу және жаңылыстан адамзатты құтқаруға арналған, құрметті тұлғаның сол қолымен жасалған қозғалыс ретінде бейнеленеді. Оны қолды қисайтып, алақанды сәл жоғары қаратып немесе қолды төмен қаратып, саусақтарды тік немесе сәл бүгілген күйде жасауға болады. Варада мудрасы көбінесе оң қолмен жасалатын басқа мудрасыз, әдетте абхая мудрасымен бірге қолданылмайды. Ол жиі өте ұқсас витарка мудрасымен шатастырылады. Қытайда және Жапонияда, тиісінше Солтүстік Вэй және Асука кезеңдерінде саусақтар қатаң болып, уақыт өте келе дамып, біртіндеп жұмсара бастайды, соңында саусақтар табиғи түрде қисық болатын Тан әулетінің стандартына жеткізеді. Үндістанда варада мудрасын Будда, бодхисаттвалар және басқа да тұлғалардың отырған және тұрған бейнелерінде қолданады, ал индуистік өнерде ол әсіресе Вишнумен байланысты. Ол Гупта өнерінен бастап (IV және V ғасырлар) Авалокитшвараның бейнелерінде қолданылған. Варада мудрасы Оңтүстік-Шығыс Азия мүсіндерінде кеңінен қолданылады.

Ваджра мудра

Ваджра мудра "найзағайдың белгісі" – білімнің белгісі.

Витарка мудра

Витарка мудрасы "талқылау мудрасы" – буддалық ілімді талқылау және жеткізудің белгісі. Ол бас бармақ пен көрсету саусағының ұштарын біріктіру арқылы жасалады, ал қалған саусақтар абхая және варад мудралары сияқты тік ұсталады, бірақ бас бармақтар көрсету саусақтарына тиеді. Бұл мудраның Махаяна буддизмінде көптеген түрлері бар. Тибет буддизмінде бұл Тара мен бодхисаттвалардың мистикалық қимылы, ал Яб Юмдағы қасиеттілерде кейбір айырмашылықтар кездеседі. Витарка мудрасы Вьякхьяна мудрасы ("түсіндіру мудрасы") деп те аталады. Бұл сондай-ақ "ой мудрасы" деп те аталады.

Жігіт Мудра

Джанна мудрасы ("даналық мудрасы") бас бармақ пен көрсету саусағының ұштарын біріктіріп, шеңбер құру арқылы жасалады, ал қол алақаны жүрекке қарай ішкі жағымен ұсталады. Бұл мудра үнді діндерінде рухани оянуды бейнелейді. Кейде садхулар осы самадхи позасында тірідей жерленуді таңдайды. Раджастхандағы Балаталдан осылай орналасқан 2700 жылдық қаңқа табылды, бұл сол кезде йогаға ұқсас амалдар болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қарана Мудра

Қарана мудра - жындарды қуып шығаратын және ауру немесе жағымсыз ойлар сияқты кедергілерді жоятын мудра. Ол көрсеткіш және кішкентай саусақты көтеріп, қалған саусақтарды бүктеу арқылы жасалады. Бұл мудра батыстың "мүйіз белгісіне" ұқсас, бірақ Қарана мудрасында бас бармақ орта және сақина саусақтарын ұстамайды. Бұл мудраны тарджани мудра деп те атайды.

Үнді классикалық биі

Үнді классикалық биінде және одан туындаған билерде (мысалы, кхмер, тай немесе бали билерінде) "Хаста мудра" термині қолданылады. "Натья Шастра" 24 мудраны сипаттайды, ал Нандикешвараның "Абхиная Дарпанасы" 28 мудраны келтіреді. Мудралар Үнді классикалық биінің барлық түрлерінде ұқсас, бірақ атаулары мен қолданылуы әртүрлі болады. Бхаратанатьямда 28 (немесе 32) негізгі мудра бар, Катхакалиде 24, ал Одиссиде 20 мудра кездеседі. Бұл негізгі мудралар әртүрлі тәсілдермен біріктіріледі, мысалы, бір қолмен, екі қолмен, қол қимылдарымен, дене және бет-әлпет арқылы. Катхакалиде, мудралардың ең көп комбинациясы бар, олардың жалпы саны шамамен 900-ге жетеді. "Саньюкта мудра" екі қолды пайдаланады, ал "Асаньюкта мудра" бір қолды қолданады. Тай билерінде 9 мудра бар.

Йога

Йогалық мөрлердің классикалық көздері – Геранда Самхита және Хатха Йога Прадипика. Хатха Йога Прадипика йога практикасындағы мудралардың маңыздылығын былай баяндайды: «Сондықтан, Брахма есігінің алдында [қолқаның төменгі бөлігінде] ұйықтап жатқан [Кундалини] қасиетті әйел құдайы, мудраны толық орындау арқылы барлық күш-жігермен үнемі оятылуы керек». 20 және 21 ғасырларда Бихар Йога мектебінің негізін қалаушы, йога ұстазы Сатьянанда Сарасвати, өзінің оқулықтарында – «Асана, Пранаяма, Мудра, Бандха» – мудралардың маңыздылығын одан әрі атап өтті. Тендай және Шингон буддизмі осы күшті әрекеттерді Миккё буддизмінен алған, олар әлі де 17 ғасырға дейін құрылған көптеген Ко-рю («ежелгі») жартылай соғыс өнері мектептерінде (Рю) кездеседі. Мысалы, «пышақ қолы» немесе шуто әрекеті кейбір Ко-рю каталарында және будда мүсіндерінде ағартудың қылышын бейнелейтіндей сырттай байқалмайды.