Бардиліс: Іллірий патшасы және бірінші династияның негізін қалаушысы

Кіріспе

393–358 жылдар аралығында Иллирия патшасы болған, кейін Иллирия патшасы Бардилис (Βάρδυλις; 448 – шамамен 358 ж.б.д.) – Иллирия патшасы және алғаш рет куәландырылған Иллирия әулетінің негізін қалаушы. Өмір сүрген кезеңінде Бардилис Иллирияны Македония ісіне араласатын аймақтық державаға айналдыруды көздеді. Ол көптеген оңтүстік Иллирия тайпаларын біріктірді, македониялықтар мен молосстарды бірнеше рет жеңіп, Жоғарғы Македонияны, соның ішінде Линкестисті өзінің билігіне бағындырды және қуыршақ патша арқылы Македонияны биледі. Македонияның күшеюі алдында Иллириялықтар аймақта үстемдік құрды. Бардилис Эпирге қарсы да жорықтар ұйымдастырды, бірақ оның әскерлері аймақтан ығыстырылды. Көптеген ғалымдар Бардилис құрған Иллирия патшалығы Охрид көлінен шығысқа қарай Преспа көлдеріне дейін орналасқан деп санайды, бұл жер римдік дәуірде Дассаретис деп аталды және Македония мен Эпирдің шекарасында жатқан. Иллириялықтар, әсіресе Бардилис басшылығымен, Аргед Македония әскерінің дамуында маңызды рөл атқарды. Филипп II және Александр Македонский жастық шақтарының бір бөлігін Иллириялық сарайларда өткізіп, Иллириялық әдет-ғұрыптармен, мінез-құлқымен және әсіресе әскери стратегиялармен және тактикамен жақсы танысты. Ежелгі деректерге сәйкес, Бардилис 90 жылдан астам өмір сүрген. Осы деректерге қарағанда, Бардилис ұзақ өмір сүрді және 358 жылы Македонияның Филипп II-імен кездескен кезде қарт жасқа жеткен. Филипп Бардилистің бағындырылған жерлерді сақтап қалу туралы бейбітшілік ұсынысын қабылдамағаннан кейін одан қаза тапты. Бардилистің ұлы Клейт 335 жылы Пелийді қоршаған кезде Таулантия патшасы Глаукийдің көмегімен Александр Македонскийге қарсы көтеріліс ұйымдастырды.

Атауы

Бардилис/Бардулис аты албан тіліндегі "ақ" деген мағына беретін i bardhë сөзімен ортақ түбірге ие, ал түпкі тегі Proto Indo European *bʰór(h₁)ǵos < *bʰreh₁ ("жарық ету, сәулелену") болып табылады. Осы түбір месапик атауларында – Барзидихи, Бардули және Барлеттада да кездеседі. Бардилис/Бардулис аты, ежелгі грек тілінде ΒΑΡΔΥΛΙΣ деп жазылған, албан тіліне тән дауысты дыбыстарға ие болған Иллириялық аттардың бірі. Бұл дауысты дыбыстар ежелгі грек және рим авторларына беймәлім болғандықтан, олар оларды тіс дыбыстары мен сілтеме дыбыстарын қолдана отырып, әртүрлі жазып көрсеткен, әсіресе Иллириялық патшаның атын жазарда Δ/D әрпін пайдаланған.

Билік

Бардилис б.з.б. 448 жылы шамамен дүниеге келген. Бардилис қарапайым тектен болса да, патша болды. Ол көмір өртеуші және көмір кеншісі болған, күшпен билікке жетіп, жаудың олжасын әділ және бейтарап түрде бөліп бергендігі үшін иллириялық сарбаздардың құрметіне ие болды. Бардилис Сиррастың емес, Линкестис билігін Аминтас II-мен келісімге келген бұрынғы иллириялық патшаның орнын басты. Бардилис түрлі иллириялық тайпаларды біріктіріп, өз патшалығын Балқандағы қуатты мемлекетке айналдырды, бұл Македониямен қарым-қатынастардың өзгеруіне әкелді. Ежелгі дереккөздер Бардилисті иллириялықтардан басқа ешқандай тайпамен немесе үкіметпен байланыстырмайды және оның билігінің орталығы туралы ештеңе жазылмаған, тек Филипптің оған қарсы б.з.б. 358 жылы жеңіске жеткені Линкестис пен Охрид көліне дейінгі аумақты бақылауға алғанын ғана көрсетеді. Тарихи реконструкция бойынша, Бардилис б.з.б. V ғасырда Дассареттер арасында қуатты иллириялық династияны құрды және Лихнид бойындағы және шығысқа қарай Преспа көлдеріне дейінгі аумақты қамтитын, кейін римдіктер кезінде «Дассаретис» деп аталған патшалықты орнатып, олардың жерінде орналастырды. Каллистеннің (б.з.б. 360 – 327) Бардилис патшалығын Молоссия мен Македонияның арасында орналастырған фрагменті осы иллириялық патшалықтың Дассаретис аймағындағы орнын нақтылай түседі. Бардилистің Жоғарғы Македония мен Молоссиядағы кеңеюі және оның ұлы Клейттың Дассареттегі Пелионда Александр Македонскийге қарсы көтерілісі олардың патшалығының ядросының осылай орналасуын одан да ықтимал етеді. Бардилисті Дардания билеушісі деп санайтын тағы бір тарихи реконструкция бар, ол өзінің билігін кеңейту кезінде Дассаретис аймағын өз аймағына қосты, бірақ бұл ескі жаңылыс саналады, өйткені оны ешқандай көне дереккөздер растамайды, ал кейбір фактілер мен ежелгі географиялық орналасқан жерлер оған қайшы келеді. Бардилис пен Клейт патшалығының нақты аумағы белгісіз, өйткені ол Дассаретистен басқа аймақтарды да қамтыған болуы мүмкін. Бардилис, бұрынғы иллириялық патшалардан айырмашылығы, мемлекетінің әскери және экономикалық жақтарын дамытты. Оның бағыныштылары, Дамастиндер, б.з.б. 395 жылдан бастап Иллирияның Дамастион қаласында сапалы күміс монеталар шығара бастады. Бұл монеталар сол кездегі қуатты Халкид лигасының стандартты монеталары мен белгілерінің нұсқасын қабылдады. Олар күмісті металл түрінде де экспорттады. Басқа монеталар б.з.б. 365 жылдан бастап қазіргі Косоводағы кеншілік қаласы Дапаррияда шығарылды, ол Дамастиндердің монеталарымен бірдей стандарт пен суреттерді қолданды. Монеталардың таралуы Бардилистің Балқанның орталық бөлігінде және солтүстікке қарай Дунайға дейін сауданы дамытқанын көрсетеді, бұл грек саудагерлері билік еткен аймақтардан шалқап жатқан жер болды. Сиракузалық Дионисий Бардилистің өсіп келе жатқан саудасынан пайдаланып, Адриатикада колониялар құрды. Бардилис, бұрынғы иллириялық патшалардан айырмашылығы, бірнеше бекінілген қалалар салған болуы мүмкін, өйткені Линкестистегі Лихнид пен Пелион қалалары Филипптің билікке келуіне дейін қабырғаланған жерлер болды. Бардилис – амбициялы иллириялық билеуші, (Тертуллианның айтуынша) түсінде белгі бергеннен кейін, Молоссиялықтар мен басқа да аймақтық тайпаларға, тіпті Македония шекарасына дейін иллириялық билікті кеңейтуге мүмкіндік берген бірқатар әскери жеңістерге қол жеткізді.

Bardylis was born around the year 448 BC. Bardylis became king despite his humble roots. A charcoal burner and coal miner, he gained power by force and enjoyed the sympathy of the Illyrian warriors because he divided the spoils of war fairly and impartially. Bardylis did not succeed Sirras, but rather the previous Illyrian king who had entered into a peace treaty with Amyntas II over the control of Lynkestis. Bardylis succeeded in bringing the various Illyrian tribes together and soon made his kingdom a formidable power in the Balkans, resulting in a change in relations with Macedon. No ancient sources identify Bardylis with any tribe or regime other than Illyrians and nothing is recorded about the center of his power, except that Philip's victory against him in 358 BC gained control of Lyncestis and the territory as far as Lake Ohrid. According to a historical reconstruction, Bardylis founded a powerful Illyrian dynasty among the Dassaretii in the 5th century BC, and established a realm centered in their territory that comprised the area along Lychnidus and east to the Prespa Lakes, which was called "Dassaretis" later in Roman times. A fragment of Callisthenes ( 360 – 327 BC) which places Bardylis' realm between Molossis and Macedonia, well determines the position of that Illyrian kingdom in the area of Dassaretis. Bardylis' expansion in Upper Macedonia and Molossis, and his son Cleitus' revolt at Pelion in Dassaretis against Alexander the Great make this localization of the core of their realm even more plausible. There is also another historical reconstruction that considers Bardylis a Dardanian ruler, who during the expansion of his dominion included the region of Dassaretis in his realm, but this is considered an old fallacy because it is unsupported by any ancient source, while some facts and ancient geographical locations go squarely against it. The exact extension of the kingdom of Bardylis and Cleitus is not known, as it could have included other regions besides Dassaretis. Bardylis, unlike previous Illyrian kings, developed both the military and economic aspects of his state. His subjects, the Damastini, began to issue fine silver coins from c. 395 BC in the Illyrian city of Damastion. These coins adopted a version of the standard coins and some emblems of the then powerful Chalcidian League. They also exported silver in ingot form. Other coins were issued from around 365 BC in Daparria, a mining city in what is now Kosovo which used the same standard and types as the coinage of the Damastini. The distribution of the coins suggest that Bardylis built up trade within the central Balkans and northwards to the Danube, which was far from the areas dominated by the Greek traders. Dionysius of Syracuse tried to take advantage of Bardylis's growing trade when he established colonies in the Adriatic. It is probable that Bardylis, unlike previous Illyrian kings, built a few fortified cities, for Lychnidus and Pelion in Lynkestis were walled sites probably before the accession of Philip. Bardylis was an ambitious Illyrian ruler, who (according to Tertullian) after seeing a sign in a dream, embarked on a series of military victories which allowed him to extend Illyrian rule over the Molossians and other regional tribes, as far as the frontiers of Macedon.

Македониялық жорықтар

Бардилис Аминтас III пен Сирра арасындағы келісімге қарсы шығып, б.з.д. 393 жылы Македонияға шабуыл жасаған секілді. Бардилис бұрын-соңды ешбір иллирийлік қолданбаған жаңа соғыс тактикасын пайдаланды. Ол Аминтас III-ге қарсы шешуші шайқаста жеңіске жетіп, оны қуғынға шығарып, қуыршақ патша арқылы Македонияны басқарды. Б.з.д. 392 жылы Аминтас III тессалиялықтармен одақтасып, Македонияны иллириялықтардан өз билігіне қайтаруға қол жеткізді. Дегенмен, иллириялықтар Македонияның солтүстік шебіне үздіксіз шабуылдар жасап тұрды. Ұдайы шабуылдардың нәтижесінде Бардилис Македонияны оған жыл сайын салық төлеуге мәжбүр етті. Б.з.д. 372 жылы Бардилис Македониядан жылдық салық алуға қол жеткізді. Б.з.д. 370 жылы Македония патшасы Аминтас III қайтыс болды, ол өзінің билігінің басындағы иллириялық апаттардан кейін мемлекетінің қуатын қайта жаңғыртты. Оның Линкестиялық принц Сиррастың қызы Эвридикамен некесінен үш ұл мен бір қызы дүниеге келді. Ұлы ұлы Александр II болды. Б.з.д. 369 жылы Бардилис Александр II-нің иллириялықтарды Македониядан жоюына кедергі келтірді. Шайқастан кейін Бардилис Александр II-нің кіші інісі Филипп II-ні қысқа мерзімге тұтқынға алған деген қауесет тарады. Б.з.д. 368 жылы Александр II-нің орнын ағасы Пердикка III иеленді. Пеондықтар солтүстіктен келген иллириялықтардың шабуылына қолдау көрсету мақсатымен македониялықтарға қарсы шабуылдар жасады. Иллириялықтарға салық төлеудің ар-намысын жоғалтқан Пердикка III, б.з.д. 359 жылдың көктемінде македониялық әскермен солтүстіс бағытына жорық жасап, мәселені шайқас арқылы шешуді көздеді. Бұл оның Бардилиспен болған алғашқы шайқасы емес еді, бірақ македониялықтар жеңіліске ұшырады. Патшаның өзі 4 мың македониялықтың қатарында қаза тапты. Иллириялық әскерден қатты қорқып, үрейленген қалғандары соғысты жалғастыруға құлшынысын жоғалтты. Бұл иллириялық басқыншылардан азат болу жолында македониялықтардың бастан өткерген ең ауыр жеңілісі болды. Иллириялықтар жеңіске жеткен соң, өз билігін оңтүстікке қарай Лихнит көліне (Охрид көліне) және батысқа қарай Жоғарғы Македонияға дейін кеңейтті. Бардилис жасаған әрекеттердің нәтижесінде иллириялықтар Македонияны құлдыраудың алдына жеткізді. Үш бауырдың ең кішісі Филипп II таққа отырғанда, Бардилис басшылығымен иллириялықтарды толығымен бағындырып, иллириялық қауіпті жоюға бекінді.

It seems that Bardylis opposed the agreement between Amyntas III and Sirras and invaded Macedon in 393 BC. Bardylis used new warfare tactics never before used by any of the Illyrians. He won a decisive battle against Amyntas III, expelled him, and ruled Macedon through a puppet king. In 392 BC, Amyntas III allied himself with the Thessalians and was able to bring Macedon back under his rule from the Illyrians. However, the Illyrians were constantly raiding the northern frontiers of Macedon. After continuous invasions, Bardylis was able to force Macedon to pay him an annual tribute in 372 BC. In 370 BC, the Macedonian king Amyntas III died, having restored the fortunes of his kingdom after the Illyrian disasters from earlier in his reign. His marriage to Eurydice, daughter of Lyncestian prince Sirras produced three sons and a daughter. His eldest son was Alexander II. In 369 BC, Bardylis prevented Alexander II from eliminating the Illyrians from Macedonia. After the battle, Bardylis was said to have briefly held Philip II, the youngest brother of Alexander II, as a hostage. In 368 BC, Alexander II was succeeded by his brother Perdiccas III. The Paeonians began a series of raids against the Macedonians in support of a Illyrian invasion from the north. Perdiccas III, king of Macedonia, humiliated by the indignity of having to pay tribute to the Illyrians, marched north in the spring of 359 BC with the Macedonian army to resolve the issue by battle. This was not the first occasion in which he had fought against Bardylis, but the Macedonians lost the battle. The king himself was among the 4,000 Macedonian dead. The remainder, panic stricken after having become exceedingly afraid of the Illyrian army, lost heart for continuing the war. This was the worst loss suffered by the Macedonians in their efforts to free themselves from the Illyrian invaders. The Illyrians followed up their victory by expanding their control southward to Lake Lychnitis (Lake Ohrid) and westward into Upper Macedonia. Through the actions of Bardylis, the Illyrians had brought Macedon close to collapse. When Philip II, the youngest of the three brothers assumed the throne, he was determined to subdue the Illyrians under Bardylis once and for all, and thus destroy the Illyrian menace.

Эпирге шабуыл

Б.з.б. 385 жылы Бардилис билігінде болған иллирийлер Сиракузаның қуатты тираны Дионисиймен одақтасты. Келісімнің мақсаты – Дионисийдің сарайында босқын ретінде тұрып жатқан Молоссиялық Альцетасты таққа қайтару еді. Екі тарап та мұндай одақтан пайда көруге мүдделі болды, себебі ол Иллирияның күшін арттырып, Эпирдегі спарталықтар мен македониялықтардың ықпалын әлсірететін еді. Бұл Дионисийге Адриатика және Ион теңіздерінің жағалауындағы сауда мүмкіндіктерін кеңейтуге мүмкіндік берер еді. Дионисий соғысқа дайын иллирийлерге 2000 сарбаз және 5000 қару-жарақ жіберді. Осы жаңа көмекпен Бардилис әскерімен Эпирге шапқындап кіріп, 15000 молоссиянды қырды. Бірақ, бұл әрекет Агесилай басқарған спарталықтардың араласуымен тоқтатылды, олар иллирийлерді аймақтан қуды. Б.з.б. 360 жылы тағы бір иллириялық шабуыл Молоссия патшасы Арымбасты соғысқа қатыспаған халқын Этолияға көшіруге мәжбүр етті, сондай-ақ иллирийлерге аймақты тағы да тонауға рұхсат берді. Бұл стратегия жұмыс істеді, олжаға толы иллирийлерге молоссиялықтар шабуыл жасап, оларды жеңді. Сол жылы Арымбас Эпирді шаптап, тонаған иллирийлерді де жеңді.

Эригон аңғарындағы шайқас

359 ж.б.д., Македония саяси хаостың ішкі жағдайын еңсеріп, басқа қарсыластардың шабуылдау қаупін жойғаннан кейін, иллирийлерге қарсы шайқас алаңына қайта оралды. Филипп II Македония тағына отырғанда, Жоғарғы Македонияның маңызды бөліктері Бардилис бақылауында болды. Өзінің тағын нығайтуға қажетті ішкі күреске назар аудару үшін Филипп иллирийлердің Македонияға күшпен таңған келісімін қайта бекітті және Бардилистің шөбересі Аудатаға үйленіп, одақты нығайтты. Бұл әрекет ел ең осал болған кезде толыққанды иллирий шабуылының алдын алуға көмектесті. 358 ж.б.д. көктемге қарай Филипп тағын толық нығайтып, Бардилистің Солтүстік-Батыс Македонияны басып алуына қарсы тұруға дайын болды. Македония әскерінің жұмылдырылуы туралы хабар Бардилиске жеткенде, ол Филипке екі тарап та қазіргі уақытта иеленген қалаларын сақтап қалу шартымен, статус-квоны сақтау туралы келісімге қол қоюды ұсынды. Бұл, әрине, Филипп үшін қабылдауға болмайтын нәрсе болды, өйткені ол Иллирияның Солтүстік-Батыс Македониядан толықтай шығуынан басқа ешқандай шартты қабылдамайтын еді. Алайда Бардилис қол жеткізгенінен оңай бас тарғысы келмеді. Филипп Македониядағы барлық жарамды сарбаздарды соғысқа жұмылдырды. Бардилис бұрынғыдай тұтқынға алуға ниеті болмағандықтан, македониялықтардың жеңілісі ауыр шығындарға әкелуі мүмкін еді. Екі әскердің саны шамамен тең болса да – Бардилистің 500 атты және 10 000 жаяу әскеріне қарсы Филипптің 600 атты және 10 000 жаяу әскері – македониялықтар жақсы жаттығудан өткен және жабдықталған еді. Екі әскер Иллирияның оңтүстік-шығысында орналасқан Битола қаласының жанындағы Эригон аңғарындағы жазықта шайқасты. Бардилис бастапқыда фаланга құрылымына ұқсас, ең күшті әскерлерін орталыққа орналастырған сызықтық құрылымда тұрды. Филипп өзінің ең жақсы әскерін – гипаспистерді – оң қанатына шоғырландырды. Филипп Бардилиспен шайқасу үшін алға жылжығанда, оның атты әскері Бардилистің қапталдарын айналып өтіп, оны қорғанысқа орналасуға мәжбүр етті. Иллирийлер жаудың шабуылдарына ұзақ уақыт бойы қарсы тұрды. Бастапқыда екі тарап та майданды бақылауға қол жеткізе алмады, сондықтан шайқас ұзаққа созылды. Ақырында Филипптің гипаспистері Иллирия әскерлерінің оң жақ бұрышына еніп кіріп, басқа македониялық әскерлер бұл тесікті кеңейте алды. Бұл Бардилистің бүкіл құрылымын дүрліктірді, содан кейін фаланга оны жылдам жеңіп, шайқас алаңынан ығыстырды. Осылайша Македония патшасы Филипп II Бардилисті жеңді. Диодор Сицилийлік (б.з.д. 1 ғасыр) оқиға туралы былай деп жазады:

In 359 BC, Macedon was able to return to the field of battle against the Illyrians, after it had overcome the internal state of political chaos and removed the risk of attack from other opponents. When Philip II assumed the Macedonian throne, substantial areas of upper Macedonia remained under the control of Bardylis. In order to concentrate on the internal struggle necessary to secure his crown, Philip reaffirmed the treaty the Illyrians had imposed on Macedonia by force of arms and sealed the alliance by his marriage to Audata, great granddaughter of Bardylis. This action undoubtedly deterred a full scale Illyrian invasion of Macedon at a time when the country was most vulnerable. By the spring of 358 BC, Philip had at last secured his throne and was now able to address the occupation of north west Macedon by Bardylis. When word of the mobilization of the Macedonian army came to Bardylis's attention, he proposed to Philip that they sign a treaty to maintain the status quo, provided that both parties maintain the cities that were already in their possession at the time. This was, of course, unacceptable to Philip because he was not prepared to accept any terms other than a full Illyrian withdrawal from north west Macedonia. Bardylis, however, was not inclined to give up his gains without a fight. Philip mobilized every able bodied soldier in Macedon for the battle. Bardylis, as before, was not likely to take any prisoners, so any Macedonian defeat would result in crippling casualties. Although the two armies were almost equal in numbers – Bardylis's 500 cavalry and 10,000 infantry against Philip's force of 600 cavalry and 10,000 infantry – the Macedonians were far better trained and equipped. The armies met in battle on a plain in the Erigon Valley near Bitola, just south east of Illyria. Bardylis initially deployed in a linear formation with his strongest troops in the centre, similar to the phalanx formation. Philip concentrated his best troops, the hypaspists, on his right flank. As Philip advanced to engage Bardylis, his cavalry turned one or two of Bardylis' flanks, forcing him to redeploy into a defensive square formation. The Illyrians for quite some time withstood the assaults of the enemy. At first neither party had control of the battlefield, and so the battle continued for a long time. Eventually Philip's hypaspists succeeded in penetrating the right corner of the Illyrian forces, which other Macedonian troops were able to widen. This threw Bardylis's entire formation into disorder, after which it was quickly broken by the phalanx and routed from the battlefield. Thus Philip II of Macedon was able to defeat Bardylis. Diodorus Siculus (1st century BC) writes of the event:

Алдымен шайқас екі тараптың да батылдығының арқасында ұзақ уақыт теңдік сақтады, көптеген адамдар қаза тапты және одан да көп адамдар жарақат алды, шайқастың бағыты бірнеше рет өзгерді, жауынгерлердің батырлық істері үнемі әсер етіп тұрды; бірақ кейін атты әскер қапталдан және арттан шабуыл жасап, Филипп өзінің ең жақсы әскерімен шынайы ерлікпен шайқасқанда, Иллириялықтардың көпшілігі асығыс қашуға мәжбүр болды. Қуғын-жемілді ұзаққа созылғаннан кейін және көптеген адамдар қашқанда қаза тапқаннан кейін, Филипп Македониялықтарды кернеймен шақырып алып, жеңіс кубогын орнатып, өлгендерін жерледі. Ал Иллириялықтар елшілерді жіберіп, Македонияның барлық қалаларынан шығып, бейбітшілікке келді. Бірақ бұл шайқаста жеті мыңнан астам Иллириялықтар қаза тапты. Бұл шайқаста Иллириялықтар 7 000-ге жуық адамнан, яғни бастапқы әскерінің үштен екі бөлігінен шығынға ұшырады. Бардилис 90 жасында атқа мініп, осы шайқаста қаза тапқан болуы мүмкін. Македониялықтар жеңіске жеткенімен, Филипп II жауды қуалай алмағанын түсінді. Кейінірек Иллириялықтар өкілдерін жіберіп, Македониямен бейбіт келісімге келді, олар басып алған барлық қалаларды босатып берді. Осы шайқаста Линкестис мәселесі шешіліп, батыс шекарадағы жағдай Македонияның пайдасына өзгерді. Филипп Македонияның Солтүстік-Батыс шекарасын Линккеста (Охрид көлі) көліне дейін Иллириялық аумақты қосып нығайтты. Бұл Дрилон аңғары арқылы болашақтағы кез келген Иллириялық шабуылдарға қарсы қорғаныс буферін құрады. Иллириялықтар мен Македониялықтардың шекарасы ұзақ уақыт бойы Охрид көлі маңында сақталды.

Отбасы

Бардиллистің Клейтус есімді ұлы болған. Клейттің ұлы, шамамен, Бардилис II болған. Иллириялық принцесса Бирценна, шамамен б.з.д. 290 жылы Епирдің молоссиялық патшасы Пиррге үйленген, Бардилис II-нің қызы еді. Бардилистің қызы немесе немересі Аудата Македонияның Филипп II-ге үйленді.