Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақпарат сұрау
Request for information
Сұрақ – ақпарат алу мақсатында қолданылатын тілдік бірлік. Сұрақтар кейде оларды білдіруге арналған грамматикалық құрылымдар – сұраулы сөздерден ажыратылады. Мысалы, риторикалық сұрақтар сұраулы формада болады, бірақ оларға жауап күтілмейді, сондықтан оларды нағыз сұрақтар деп санауға болмайды. Сұрақтар түрлі-түрлі болады. "Бұл полярлық сұрақ па?" сияқты полярлық сұрақтарға "иә" немесе "жоқ" деп жауап беріледі. "Бұл полярлық сұрақ па, әлде баламалы сұрақ па?" сияқты баламалы сұрақтар таңдау үшін мүмкіндіктер тізімін ұсынады. "Бұл қандай сұрақ?" сияқты ашық сұрақтар көптеген жауаптарға мүмкіндік береді. Сұрақтар лингвистика және тіл философиясында кеңінен зерттеледі. Прагматика саласында сұрақтар – дискурста шешілуге тиіс мәселені көтеретін тілдік әрекеттер ретінде қарастырылады. Формальды семантикадағы тәсілдерде, мысалы, баламалы немесе іздеу семантикасында, сұрақтар сұраулы сөздердің мағынасы ретінде қарастырылады және әдетте оларға жауап беретін ұсыныстар жиынтығы ретінде анықталады.
A question is an utterance which serves as a request for information. Questions are sometimes distinguished from interrogatives, which are the grammatical forms typically used to express them. Rhetorical questions, for instance, are interrogative in form but may not be considered bona fide questions, as they are not expected to be answered. Questions come in a number of varieties. Polar questions are those such as the English example "Is this a polar question? ", which can be answered with "yes" or "no". Alternative questions such as "Is this a polar question, or an alternative question?" present a list of possibilities to choose from. Open questions such as "What kind of question is this?" allow many possible resolutions. Questions are widely studied in linguistics and philosophy of language. In the subfield of pragmatics, questions are regarded as illocutionary acts which raise an issue to be resolved in discourse. In approaches to formal semantics such as alternative semantics or inquisitive semantics, questions are regarded as the denotations of interrogatives, and are typically identified as sets of the propositions which answer them.
Анықтамалар
Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, сұрақ үш деңгейде анықталуы мүмкін. Семантика деңгейінде сұрақ логикалық түрде мүмкін жауаптар жиынтығын құру қабілетімен сипатталады. Прагматика деңгейінде сұрақ – адресаттан ақпарат алуға бағытталған сөйлеу әрекетінің бір түрі. Сәл өзгеше түрі – көрсетілген сұрақ, онда адресат сөйлеушіге бұрыннан белгілі ақпаратты беруі сұралады. Мысалы, мұғалім немесе ойын-сауық бағдарламасының жүргізушісі «Австралияның астанасы қандай?» деп сұрай отырып, оқушының немесе қатысушының білімін тексеруі мүмкін. Бағытталған сұрақ – деректей ақпарат емес, нұсқау іздейтін сұрақ. Ол әдеттегі («ақпараттық») сұрақтан соның айырмасында ерекшеленеді, оның ерекше жауабы декларативтік мәлімдеме емес, директивтік нұсқау болып табылады. Сондай-ақ, сұрақ белгілі бір мәлімдеме дұрыс па, жоқ па деп сұрайды. Оған қағида бойынша «иә» немесе «жоқ» (немесе басқа тілдердегі ұқсас сөздер мен тіркестер) арқылы жауап беруге болады. Мысалдар: «Сіз қант саласыз ба?», «Оларға сенуге бола ма?» және «Мен әлемдегі ең жалғыз адамбын?»
Linguistically, a question may be defined on three levels. At the level of semantics, a question is defined by its ability to establish a set of logically possible answers. At the level of pragmatics, a question is an illocutionary category of speech act which seeks to obtain information from the addressee. A slight variant is the display question, where the addressee is asked to produce information which is already known to the speaker. For example, a teacher or game show host might ask "What is the capital of Australia?" to test the knowledge of a student or contestant. A direction question is one that seeks an instruction rather than factual information. It differs from a typical ("information") question in that the characteristic response is a directive rather than a declarative statement.) asks whether some statement is true. They can in principle be answered by a "yes" or "no" (or similar words or expressions in other languages). Examples include "Do you take sugar? ", "Should they be believed?" and "Am I the loneliest person in the world?"
Полярлық мәселелер
Әр түрлі тілдер полярлы ("иә, жоқ") сұрақтарды декларативтік мәлімдемелерден (сұрақ белгісінен басқа) ажырату үшін әр түрлі механизмдерді қолдана алады. Ағылшын тілі – сөздердің ретімен жасалатын аз санды тілдердің бірі. Тағы бір мысал – француз тілі:
Different languages may use different mechanisms to distinguish polar ("yes no") questions from declarative statements (in addition to the question mark). English is one of a small number of languages which use word order. Another example is French:
+FrenchTranslationDeclarativeVous avez tué un oiseau. Сіз құсты өлтірдіңіз. Полярлы сұрақ: Сіз құсты өлтірдіңіз бе? Тілдік тұрғыдан алғанда, полярлы сұрақты белгілеудің ең көп таралған әдісі – жапон тіліндегі か ka, қытай тіліндегі 吗 ma және поляк тіліндегі czy сияқты сұрақ сөзшешігін қолдану. Басқа тілдерде етістік морфологиясы қолданылады, мысалы, туника тіліндегі n етістік жұрнағы. Тіл құрылыстарының әлемдік атласында зерттелген тілдердің тек біреуінде ғана, атап айтқанда Ататлахуака-Сан-Мигель Микстек тілінде, декларативтер мен полярлы сұрақтар арасында ешқандай айырмашылық жоқ екені анықталды. Дегенмен, ағылшын тілінде мәнерлі көтеріңкі декларативтер мен сұранышты көтеріңкі декларативтер арасында айырмашылық бар екені белгілі, олардың айырмашылығы прозодиясында.
+FrenchTranslationDeclarativeVous avez tué un oiseau. You have killed a bird. Polar questionAvez vous tué un oiseau?Have you killed a bird? Cross linguistically, the most common method of marking a polar question is with an interrogative particle, such as the Japanese か ka, Mandarin 吗 ma and Polish czy. Other languages use verbal morphology, such as the n verbal postfix in the Tunica language. Of the languages examined in the World Atlas of Language Structures, only one, Atatláhuca–San Miguel Mixtec, was found to have no distinction between declaratives and polar questions. However it is established that in English there is a distinction between assertive rising declaratives and inquisitive rising declaratives, distinguished by their prosody.
Белгілеу
Латын, кириллица немесе басқа да жазу жүйелерімен жазылған тілдерде сөйлемнің соңындағы сұрақ белгісі жазбаша сұрақтарды анықтайды. Интонация сияқты, бұл ерекшелік тек грамматикалық тұрғыдан сұрақ түріндегі сөйлемдерге ғана қатысты емес, сонымен қатар сөйлемнің прагматикалық мақсатын да білдіре алады. Испан тілінде сөйлемнің басында қосымша кері белгі қойылады: ¿Cómo está usted? "Қалайсыз?". Сұрақ белгісінің сирек кездесетін түрі – интерробанг (‽), ол сұрақ белгісі мен леп белгісінің қызметін біріктіреді.
In languages written in Latin, Cyrillic or certain other scripts, a question mark at the end of a sentence identifies questions in writing. As with intonation, this feature is not restricted to sentences having the grammatical form of questions – it may also indicate a sentence's pragmatic function. In Spanish an additional inverted mark is placed at the beginning: ¿Cómo está usted? "How are you?". An uncommon variant of the question mark is the interrobang (‽), which combines the function of the question mark and the exclamation mark.
Жоқ сұрақтарға жауап беру
"Теріс сұрақтар" – сөз тіркесімінде теріс пікір бар сұрақтар, мысалы, "Жұмыс істемеуің керек пе?". Мұндай сұрақтар стандартты сұрақтардан бекіту мен жоққа шығаруды білдірудің әртүрлі тәсілдерін ұсынуы мүмкін және олар шатастыру тудыруы мүмкін, себебі кейде жауап теріс пікір жоқ сұраққа берілген жауаптан кері болуы керек пе, жоқ па, белгісіз. Мысалы, егер адамда паспорты болмаса, "Паспортыңыз бар ма?" және "Паспортыңыз жоқ па?" екі сұраққа да "Жоқ" деп жауап беру дұрыс, тіпті олар қарама-қарсы сұрақтар болса да. Жапон және корей тілдері осы екіұштылықты болдырмайды. Жапон немесе корей тілінде "Жоқ" деп жауап беру "Менде паспорт бар" дегенді білдіреді. Ағылшын тіліндегі ұқсас екіұшты сұрақ – "Do you mind if...?". Жауап беруші егер мазаланса, "Иә, мазалаймын" деп, ал мазаланбаса "Жоқ, мазаланбаймын" деп нақты жауап бере алады, бірақ қарапайым "Жоқ" немесе "Иә" жауабы шатастыруға әкелуі мүмкін, себебі жалғыз "Жоқ" жауабы "Иә, мазалаймын" (мысалы, "Жоқ, оны істемеңіз") сияқты, ал "Иә" жауабы "Жоқ, мазаланбаймын" (мысалы, "Иә, жалғастырыңыз") сияқты түсіндірілуі мүмкін. Бұл шатастықты болдырмаудың оңай жолы – теріс емес сұрақ қою, мысалы, "Сізге бұл оңай бола ма?". Кейбір тілдерде теріс сұрақтарға (немесе теріс мәлімдемелерге) оң жауап беру үшін әртүрлі жұрнақтар бар (мысалы, француз тілінде "si", неміс тілінде "doch" немесе швед, дания және норвегия тілдерінде "jo"); олар қарама-қайшылықты білдіруге мүмкіндік береді.
"Negative questions" are interrogative sentences which contain negation in their phrasing, such as "Shouldn't you be working?" These can have different ways of expressing affirmation and denial from the standard form of question, and they can be confusing, since it is sometimes unclear whether the answer should be the opposite of the answer to the non negated question. For example, if one does not have a passport, both "Do you have a passport?" and "Don't you have a passport?" are properly answered with "No", despite apparently asking opposite questions. The Japanese and Korean languages avoid this ambiguity. Answering "No" to the second of these in Japanese or Korean would mean, "I do have a passport". A similar ambiguous question in English is "Do you mind if ?" The responder may reply unambiguously "Yes, I do mind," if they do mind, or "No, I don't mind," if they don't, but a simple "No" or "Yes" answer can lead to confusion, as a single "No" can seem like a "Yes, I do mind" (as in "No, please don't do that"), and a "Yes" can seem like a "No, I don't mind" (as in "Yes, go ahead"). An easy way to bypass this confusion would be to ask a non negative question, such as "Is it all right with you if ?" Some languages have different particles (for example the French "si", the German "doch" or the Swedish, Danish, and Norwegian "jo") to answer negative questions (or negative statements) in an affirmative way; they provide a means to express contradiction.
Жанама сұрақтар
Сонымен қатар тікелей сұрақтар (мысалы, Кілттерім қайда?), сондай-ақ жанама сұрақтар (немесе сұрақ мазмұны бар бағынышты сөйлемдер) бар, мысалы, кілттерім қайда екені. Олар "Мен кілттерім қайда екен деп ойланам" және "Одан кілттерім қайда екенін сұраңыз" сияқты сөйлемдерде бағынышты сөйлемдер ретінде қолданылады. Жанама сұрақтар тікелей сұрақтардағыдай міндетті түрде грамматикалық ережелерді сақтамайды. Мысалы, ағылшын және басқа да тілдерде жанама сұрақтарда жатқан сөз бен етістіктің орны ауыспайды ("Олар қайда?" және "(Мен ойланам) Олар қайда?" мысалы). Жанама сұрақтар сонымен қатар, жалпы алғанда, жанама тілде қолданылатын уақыт және басқа да өзгерістерге де ұшырауы мүмкін.
As well as direct questions (such as Where are my keys? ), there also exist indirect questions (also called interrogative content clauses), such as where my keys are. These are used as subordinate clauses in sentences such as "I wonder where my keys are" and "Ask him where my keys are." Indirect questions do not necessarily follow the same rules of grammar as direct questions. For example, in English and some other languages, indirect questions are formed without inversion of subject and verb (compare the word order in "where are they?" and "(I wonder) where they are"). Indirect questions may also be subject to the changes of tense and other changes that apply generally to indirect speech.
Оқу
Сұрақтар оқытудың ең қарапайым кезеңдерінен бастап, түпнұсқа зерттеулерге дейін қолданылады. Ғылыми әдісте сұрақ көбінесе зерттеудің негізін құрайды және оны байқау мен гипотеза кезеңдері арасындағы көпір ретінде қарастыруға болады. Кез келген жастағы оқушылар тақырыптарды оқығанда сұрақтарды пайдаланады, ал оқушылардың "зерттеуге болатын" сұрақтар құрау дағдысы – зерттеу білімінің маңызды бөлігі. Мұғалім оқушылардың жауаптарын сұрап-талқылау арқылы, тікелей түсіндірмей-ақ оларды шындыққа жетелеу үшін Сократ әдісін қолдана алады, сонымен қатар оқушылардың логикалық қорытындылар жасауына көмектеседі. Білім беру контекстінде сұрақтарды кеңінен қолданудың бір түрі – емтихан арқылы оқушылардың білімін бағалау.
Questions are used from the most elementary stage of learning to original research. In the scientific method, a question often forms the basis of the investigation and can be considered a transition between the observation and hypothesis stages. Students of all ages use questions in their learning of topics, and the skill of having learners creating "investigatable" questions is a central part of inquiry education. The Socratic method of questioning student responses may be used by a teacher to lead the student towards the truth without direct instruction, and also helps students to form logical conclusions. A widespread and accepted use of questions in an educational context is the assessment of students' knowledge through exams.
Шығу тегі
Мәдениетке бейімделген маймылдар Канзи, Вашо, Сара және басқа да бірнеше маймылдар ауқымды тілдік оқыту бағдарламаларынан (жесттер мен басқа да визуалды коммуникация түрлерін пайдалану арқылы) өте күрделі сұрақтарға және өтініштерге (соның ішінде "кім", "не", "қайда" сұрақтарын қоса) жауап беруді табысты меңгерді, бірақ әзірге өздері сұрақ қоюды үйрене алмады. Мысалы, Дэвид және Энн Премак былай деп жазды: "Сара сұрақты түсінгенімен, ол өзі ешқандай сұрақ қоймады – балалар сияқты үздіксіз сұрақтар қоймайды, мысалы: «Бұл не?», «Кім дауыс шығарып тұр?», «Әке қашан келеді?», «Мен әжеге бара аламын ба?», «Ит қайда?». Сара сабақтан кейін жаттықтырушысының қайда бара жатқанын, қашан қайтып келетінін немесе басқа да нәрселерді сұрамай, оның кете бергенін тоқтатқан емес". Сұрақтар қою қабілеті көбінесе синтаксистік құрылымдарды түсінумен байланысты бағаланады. Адамдар алғашқы сұрақтарын ерте балалық шағында, тілдің синтаксиске дейінгі, бір сөздік кезеңінде сұрақ интонациясын қолдана отырып қояды деген кең тараған пікір бар.
Enculturated apes Kanzi, Washoe, Sarah and a few others who underwent extensive language training programs (with the use of gestures and other visual forms of communications) successfully learned to answer quite complex questions and requests (including question words "who", "what", "where"), although so far they have failed to learn how to ask questions themselves. For example, David and Anne Premack wrote: "Though she [Sarah] understood the question, she did not herself ask any questions — unlike the child who asks interminable questions, such as What that? Who making noise? When Daddy come home? Me go Granny's house? Where puppy? Sarah never delayed the departure of her trainer after her lessons by asking where the trainer was going, when she was returning, or anything else". The ability to ask questions is often assessed in relation to comprehension of syntactic structures. It is widely accepted that the first questions are asked by humans during their early infancy, at the pre syntactic, one word stage of language development, with the use of question intonation.