Кіріспе
әйелдердің құқықтық құқықтары – әйелдердің әлеуметтік және адам құқықтары. Әйелдер құқықтары туралы алғашқы жарияламалардың бірі – Сезімдер декларациясы. Көне заңдарда әйелдердің тәуелді жағдайда болғаны көптеген ежелгі жүйелердің куәлігімен дәлелденеді.
The legal rights of women refers to the social and human rights of women. One of the first women's rights declarations was the Declaration of Sentiments. The dependent position of women in early law is proved by the evidence of most ancient systems.
Мұса заңы
Мұса заңы бойынша, ақша мәселелерінде әйелдер мен еркектердің құқықтары шамалы ғана ерекшескен. Әйелдің жеке меншігі болды, оның ішінде жер, мал, құлдар мен қызметшілер де оған тиесілі болды. Әйелге, егер біреу оған өлім алдында мұра қалдырса, оған мұрагерлік құқығы бар еді, және ол аға-інісімен тең мұрагерлік құқығына ие болды. Егер ұлдары болмаса, барлық мүліктің иесі болатын. Әйел өзінің мүлкін басқаларға өлім алдында мұра қалдыра алатын. Егер әйел балалы болса, оның мүлігі балаларына, тұрмысқа шыққан болса күйеуіне, ал жалғыз болса әкесіне мұрагерлік етілді. Әйел сотқа жүгінуге құқылы болды және оны өкілдік ету үшін ер адамның қажеті болмады. Кейбір жағдайларда әйелдердің құқықтары еркектерден артық болды. Мысалы, тұтқынға алынған әйелдерді еркек тұтқындардан бұрын босату керек еді. Ұлдар мұрагерлік мүлікке ие болғанымен, анасы мен әпкелерін осы мүліктен асырауға міндетті болды, және мұрадан пайда көру алдында анасы мен әпкелерінің қажеттіліктерін қамтамасыз етуі керек еді. Егер мүлік мұндай асыраудан таусылып қалса, ұлдар басқа жерден табыс табуға міндетті болды. Діни немесе қасиетті амалдарға қатысты әйелдердің мүмкіндіктері мен құқықтары еркектерге қарағанда шектеулі болды. Мысалы, ақшалық немесе қылмыстық істерде әйелдер куәгер болып табыла алмады. Әйел ғибадатханада қаһин бола алмады. Әйел патшайым бола алмады, монарх әрқашан еркек болуы керек еді. Ажырасуға тек күйеу рұқсат бере алатын, содан кейін ол Кетубаны және қалымының маңызды бөлігін қайтарып алатын. 12 жастан 12 жас алты айға дейінгі бойжеткен қыздың антын оның әкесі жоя алатын, ал некелік міндеттерге қатысты әйелдің антын күйеуі жоя алатын. Зина жасады деген айыппен сотталушы әйелдің кінәлілігі немесе кінәсіздігі Сота процесі арқылы тексерілуі мүмкін еді, бірақ бұл күйеуінің өзі зина жасаған болмаған жағдайда ғана сәтті болатын, ал қыздар тек ұлдары болмаған жағдайда ғана мұрагер бола алатын.
Хетт заңы
Хетт заңдарында әйелдердің ерлерге ұқсас құқықтары бар жерлері де болды, сондай-ақ олармен өзгеше немесе тең емес қарым-қатынас жасайтын бөлімдері де кездесетін. Жалпы алғанда, әйелдердің де, ерлердің де сотқа жүгінуге толық құқығы болған. Бұл олардың ерлермен бірдей құқықтарының бірі еді. Сонымен қатар, хетт әйелдеріне қоғамдағы орны тұрғысынан көбірек еркіндік берілді. Мысалы, оларды үй шаруасына ғана шектемелемеді, тіпті қаласа кез келген мамандыққа, тіпті әскерге де қатыса алатын. Олар неке және мүлік иелену мәселелерінде де тең дәрежеде қарастырылды. Әйелдердің мәртебесінің жоғарылауы, бастысы, бала туу және оларды тәрбиелеудегі рөлдерімен байланысты болуы мүмкін. Зорлау – бұл дискриминацияның тағы бір айқын мысалы. Жазалауға кім тартылатынын анықтауда оқиғаның орны маңызды рөл атқарды. Егер қылмыс үйден тыс жерде жасалса ғана ер адам жазаланатын. Егер оқиға үй ішінде болса, кінәлі әйел деп есептеліп, сөгіс естітетін. Хетт әйелдері қоғамда және отбасында белгілі бір құқықтарға ие болғанымен, патриархалдық жүйе әлі де күшті болды. Үйдің басшысы әрқашан ең үлкен ер адам болды, бірақ оның билігі абсолютті емес, көбінесе бақылаушы рөлінде болды. Сонымен қатар, әйелдермен оларға қатысты шешімдер қабылдағанда, мысалы, неке мәселелерінде кеңеспейтін. Хетт қоғамында билікке ие болған әйелдердің бірнеше мысалы бар. Олардың бірі – Пудухепа есімді патшайым, ол сарай ісіне зор ықпал еткен. Ол хетт патшайымдарының ең танымал тұлғасы болды және көптеген адамдар оны Ежелгі Таяу Шығыстағы ең күшті әйелдердің бірі деп санайды. Ол дін қызметкерінің қызы және Хаттусили III-нің әйелі болған. Ол Қадеш шайқасынан қайтып келе жатқанда, Иштардың бұйрығымен тоқтағанда оған үйленді. Хуриттік тегін ескере отырып, патшайым ретінде өзінің мәдениетін таратып, хеттерге маңызды әсер еткен. Ол өз өзінен де күшті билеуші болды. Хеттердің әйелдерді билікке жолағанын қабылдауының тағы бір мысалы – Месопотамия патшайымы Кубаба, ол ертедегі династиялық кезеңде немесе Киш III кезінде өз бетінше билік жүргізген. Ол сонымен қатар шумерлік патшалар тізіміндегі жалғыз әйел. Вейднер жылнамасында Мардуктан «суверенитет алғаны» туралы да айтылған. Оның есімі жазушылардың жақсы пікірмен айтылған мәтіндерінде кездеседі, ал оның билігінің көп бөлігі аңыздармен толықтырылған. Оның құдай ретінде танылуының алғашқы дәлелі б.з.д. 18 ғасырының басында пайда болды. Оған Фригиялықтар мен Ассириялықтар сияқты Таяу Шығыстағы басқа да халықтар табынып келген. Ол хеттердің құс түрінде бейнелейтін ана құдайы болған.
In addition, there are a couple of depictions of women who were able to obtain powerful positions in Hittite society. One woman is a queen named Puduhepa who was able to have significant influence in courtly affairs. She was the most well known Hittite queen and considered by many to be among the most powerful women in the Ancient Near East. She was the daughter of a priest and wife of Hattusili III. He married her while on his way back from fighting in the Battle of Kadesh when he was told to stop by Ishtar. Of Hurrian origin, she was able to spread her culture as queen where it had an important effect on the Hittites. She also was a powerful ruler on her own.]] Another example of the Hittites' acceptance of women holding significant power is Kubaba, who was a Mesopotamian queen who ruled in her own right during the Early Dynastic Period or Kish III. She is also the only female who is on the Sumerian King List. The Weidner Chronicle also positively mentions her as "obtaining sovereignty" from Marduk. Her name is mentioned favorably by scribes in omen texts, and much of her reign has been expanded to included a sizable portion of legend. The first evidence of her existence as a deity is from early 18th century BCE. She was also worshipped by other societies in the Near East, including the Phrygians and Assyrians. She was a mother goddess who was often depicted by the Hittites in bird form.
Афиналық құқық
Ежелгі Афина заңдарында әйелдерге еркектерге берілген көптеген заңды құқықтар берілмеді. Олар сотқа қатысудан немесе халық жиналысына қатысудан мүлдем шеттетілді. Сондай-ақ, оларға заң бойынша қандай да бір маңызды сомадағы келісімшарттар жасауға тыйым салынды.
Құрметті әйелдердің қоғамда көрінбеуі және тіпті олар туралы әңгіме қозғамауы күтілді. Дегенмен, тарихшылар осындай идеалға тек ең бай әйелдер ғана жете алатынына күмән келтіреді. Ежелгі Афинадағы әйелдер ажырасуға құқылы болған, бірақ ажырасқан жағдайда күйеуінен туған балаларына қатысты барлық құқықтарынан айырылды.
Рим құқығы
Ежелгі Рим заңдары, ежелгі Афина заңдары сияқты, әйелдерге қатысты өте теріс көзқарасқа ие болды. Рим азаматтығы түрлі деңгейлерге бөлінген еді, және әйелдер азамат емес, бостандыққа шыққандар немесе құлдарға қол жетімсіз белгілі бір шектеулі заңдық артықшылықтар мен қорғауға ие болатын екінші дәрежелі азаматтықтың бір түрін ала алатын, бірақ ерлермен тең емес еді. Рим қоғамы мен заңы сексистік және өте патриархалды болды, сондықтан заң әйелдерге дауыс беруге, мемлекеттік лауазымдарға үміткер болуға, көпшілік діни лауазымдарда қызмет етуге немесе Рим әскерінде кез келген қызметте болуға тыйым салды. Ерте Республикада әйелдер әрқашан бір ер адамның заңдық бақылауында болды: әкесі, күйеуі немесе заңды қамқоршысы (tutela mulierum perpetua, көбінесе туысы), олардың кейбір заңдық әрекеттеріне, әдетте мүлікті беруге байланысты ресми келісім беруі керек еді. Ерте Республикада әйелдің заңдық бақылауы мен мүлкі әкесінен күйеуіне өтті, және ол күйеуінің (немесе оның әкесінің) potestas-ына бағынды. Республиканың соңғы кезеңінде бұл манустық некелер, көбінесе "еркін неке" деп аталатын, тасталды (патрицистерден басқа, өйткені манустық некеден туған патрицистерге ғана белгілі бір діни лауазымдар қол жетімді болды). Бұл әдеттегі формада қалыңдық әкесінің potestas-ында қала беретін, ал күйеуі оған заңды түрде шектеулі билік жүргізетін. Римдік әйел еркін некеде тұрса, ол әкесінің күнделікті бақылауынан тыс өмір сүрген жағдайда, ежелгі әлемдегі көптеген әйелдерге қарағанда жоғары дәрежеде тәуелсіздікке ие болды. Республиканың соңғы кезеңінде ажырасу және қайта үйлену жиі кездесетін, бірақ кейбіреулер тек бір рет үйленудің ізгілік екенін сезінді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол sui iuris (көбінесе манустық некедегі әйелге қарағанда ертерек) атанды. Әкесі немесе күйеуі өсиеттерінде әйеліне немесе қызына өз қамқоршысын таңдауға рұқсат бере алатын, бұл оған ынтымақтаспайтын қамқоршыны алмастыруға мүмкіндік беретін еді. Ананың мүлікке ие болу және оны өсиет арқылы тастау құқығы оған ересек ұлдарына белгілі бір ықпал етуге мүмкіндік беретін. Еркін некедегі қалыңдықтың мүлкі күйеуінің меншігіне айналмайтын, ол әкесінің бақылауында қала беретін, ол қайтыс болғанға дейін. Республиканың соңғы кезеңінде әйелдерге көп мүлік болды және ірі бизнестерді басқарды. Бір кезде римдік әйелдер сотта өз мүдделерін қорғауға құқылы болған, бірақ кейіннен басқалардың мүддесін қорғауға тыйым салатын заң қабылданды. Кейбір әйелдер заңгерлік стратегияны жақсы меңгергендері белгілі болды. Зина әйелдің мәртебесіне байланысты заңсыз жыныстық қатынас (stuprum) саналды. Егер үйленген әйел күйеуінен басқа еркекпен қатынас жасамаса, ол зина жасағаны үшін кінәлі деп танылған. Алайда, үйленген еркек заң бойынша үйленбеген немесе үйлене алмайтын әйелмен қатынас жасаса, онда ешқандай қылмыс болған жоқ. Рим заңы зорлауды құрбандықтың кінәсіз деп тануға болатын қылмыс ретінде мойындады. Зорлау өлім жазасына кесілетін қылмыс еді. Алайда, заң бойынша зорлау тек жақсы тұрған азаматқа ғана жасалуы мүмкін еді. Некедегі зорлау қылмыс деп есептелмейтін, ал құлға жасалған зорлау тек иесінің мүлкіне келтірілген зиян үшін қудаланатын. Ежелгі Римдегі көптеген тоғысқын әйелдер құл болған, бірақ кейбір құлдарды сауда шартындағы ереже арқылы мәжбүрлі тоғысқындықтан қорғаған. Тоғысқын немесе ойын-сауықшы ретінде жұмыс істеу әйелді қорлыққа ұшыратуға себеп болды, өйткені ол денесін жұртшылыққа жариялап, жыныстық зорлық-зомбылықтан немесе физикалық зорлықтан қорғалу құқығынан бас тартқан болатын.
Византиялық құқық
Византиялық құқық негізінен римдік құқыққа негізделгендіктен, әйелдердің құқықтық жағдайы 6 ғасырғы дәстүрлерден айтарлықтай өзгешеленбеді. Бірақ, әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуына қатысты шектеулер мен тәуелсіз әйелдерге деген жағымсыз көзқарас бұрынғысынша сақталды. Грек мәдениетінің күшейген ықпалы әйелдердің рөлінің қоғамдық емес, үй шаруашылығымен байланысты болуына қатысты қатаң көзқарастар қалыптасуына әсер етті. Канондық және римдік құқық арасындағы басты айырмашылық неке заңнамасында, әсіресе оның ашықтығы мен сақинаға қатысты ресми талаптарды енгізуде болды. Діни қызметкердің батасы рәсімнің міндетті бөлігіне айналды, өйткені бұл Юстинианнан кейінгі римдік құқық кезеңінде азаматтық билік тарапынан да талап етілген болатын.
Ислам құқығы
Ерте орта ғасырларда әйелдердің мәртебесін жақсартуға жасалған алғашқы тырабы, исламның алғашқы реформалары кезінде болды, онда әйелдерге неке, ажырасу және мұрагерлік мәселелерінде кеңірек құқықтар берілді. Исламның Оксфорд сөздігі араб әйелдерінің жағдайының жалпы жақсаруына, қыз балаларды өлтіруге тыйым салу және әйелдердің толыққанды жеке тұлға ретінде танылуы кіргенін көрсетеді. "Бұрын әкеге төленген қалыңдық, енді әйелдің жеке меншігінің бір бөлігі ретінде сақталып, оған берілетін сыйлыққа айналды". Ислам заңы бойынша, неке енді "мәртебе" емес, "шарт" ретінде қарастырылды, онда әйелдің келісімі қажетті болып саналды. Ағылшын ортақ құқығы неке кезінде әйелдің меншігін күйеуіне беруді қалыпты санайтын, ал Құранда: "Ата-анасы мен жақын туыстары қалдырған мүліктің бір бөлігі еркектерге де, әйелдерге де тиесілі. Аз не көп, бәріне белгілі үлес бар" (Құран 4:7) делінген, бірақ күйеу әйелі мен отбасын асырау және басқаруға толық жауапты болды.
Білім
Ислам әйелдердің білім алуын қасиетті міндет етті. Исламның қасиетті кітабын оқудан тыйылған әйелдер емес, оны ерлермен бірдей оқып үйренуге шақырылды. Исламдағы әйелдер көптеген исламдық білім беру ошақтарының құрылуында маңызды рөл атқарды, мысалы, 859 жылы Фатима әл-Фихридің әл-Карауин университетін құруы. Бұл 12-13 ғасырлардағы Айюбидтер дәуіріне дейін жалғасты, онда Дамаскіде 160 мешіт және медресе ашылды, олардың 26-сы әйелдердің вақф (қайырымдылық қор немесе сенімгерлік құқығы) жүйесі арқылы қаржыландырылды. Бұл оқу орындарының барлық қамқоршыларының жартысы да әйелдер болды. 12 ғасырдағы суннит ғалымы Ибн Асакирдің айтуынша, ортағасырлық ислам әлемінде әйелдерге білім алуға мүмкіндік болды, олар оқи алатын, ижаза (академиялық дәреже) алатын және ғалымдар мен ұстаздар ретінде жұмыс істей алатын еді. Бұл әсіресе балаларына – ұлдары мен қыздарына ең жоғары білім беруді қалаған білімді және ғылыми отбасыларға қатысты. Ибн Асакир өзінің өмірінде 80 түрлі әйел ұстаздан білім алған. Ислам әлеміндегі әйелдерге білім беруге Мұхаммедтің әйелдері – табысты кәсіпкер Хадиша және белгілі хадис ғалымы және әскери қолбасшы Айша үлгі болды. Мұхаммедке қатысты хадисте ол Медина әйелдерін діни білімге құштарлығы үшін мақтаған:
Ресми сабақтарға студент ретінде қатысу әйелдер үшін жиі кездеспесе де, олар мешіттерде, медреселерде және басқа да қоғамдық орындарда бейресми лекциялар мен оқу сессияларына қатысуға құштар болды. Әйелдердің білім алуына заңдық шектеулер қойылмағанмен, кейбір ерлер бұл практикаға қарсы болды, мысалы, Мұхаммед ибн әл-Хадж (1336 жылы қайтыс болған) өз заманында лекцияларды тыңдаған кейбір әйелдердің мінез-құлқынан қорқып, наразылық білдірді.
Жұмыспен қамту
Ислам заңы бойынша әйелдер келісімшарттар жасаса алады, мүлік сатып алып, сата алады, еркектің көмегінсіз өздері сотқа жүгіне алады, сауда-саттықпен айналысады, сенім қорларын құрады және т.б., бәрі де еркектермен тең дәрежеде. Халифаттың еңбек күші әртүрлі этникалық және діни топтардан тұрды, сонымен қатар ерлер мен әйелдер түрлі кәсіптер мен экономикалық қызметтерге қатысты. Әйелдер сауданың кең ауқымында және бірінші секторда (мысалы, фермерлер ретінде), екінші секторда (құрылысшылар, бояушылар, иірушілер және т.б.) және үшінші секторда (инвесторлар, дәрігерлер, медбикелер, гильдия президенттері, брокерлер, саудагерлер, қарыз берушілер, ғалымдар және т.б.) әртүрлі кәсіптерде жұмыс істеді. Мұсылман әйелдер тоқыма өнеркәсібінің белгілі бір салаларында монополиялық құқыққа ие болды.
Қылмыстық құқық
Әйел және еркек қылмыскерлерге көбінесе біршама тең қараған, бірақ кейбір жағдайларда айырмашылықтар болған. Мысалы, әйел құрбанға тиген қылмыс үшін төленетін өтемақы (дия) еркек құрбанға төленетін өтемақының жартысына тең болған.
Ажырасу туралы заң
Ислам заңдарында еркек әйелінің қасында үш рет "Мен сені ажырастырамын" немесе "Талақ" деп айту арқылы ажырасуды ресми түрде бастауға құқылы; алайда, үш айлық күту мерзімі міндетті, және егер осы уақытта әйелдің жүкті екені анықталса, ол босанғанға дейін ажырасу күшіне енбейді. Ислам заңдары бойынша әйелдер де ажырасуды бастауға құқылы, бірақ сот арқылы сот процесінен өтуі және ажырасуға негіздерді дәлелдеуі керек, оларға қатыгездік, күйеуінің материалдық жағдаймен қамтамасыз етпеуі, тастап кетуі, күйеуінің әйелге қабілетсіздігі және басқа да заңмен қорғалатын жағдайлар кіреді. Әйелдер осы негіздердің ешқайсысы болмаса да, "хула" деп аталатын арнайы процедура арқылы ажырасуды бастауға құқылы, онда күйеу әйеліне неке кезінде берген махрды (қалың мал немесе сыйлық) қайтару қажет. Күйеу ажырасуды бастаған жағдайда, бұрынғы әйелге махрдың қалған бөлігі немесе "кешіктірілген" бөлігі төленуге тиіс.
Неке туралы заң
Құран Кәрімде көп әйел алудың 4-ке дейін рұқсат етілгені айтылған: «Егер сіздер жетім қыздарға әділдік танытуға қорқатын болсаңдар, онда сіздерге ұнайтын әйелдерден екі, үш немесе төртке үйленіңдер. Егер сіздер әділдікке жетпейтінмін деп қорқатын болсаңдар, онда біреуін ғана алыңыз немесе қолыңыздың иесі болғандарды алыңыз. Бұл сіздердің әділдікке бойын бұруларыңызға көбірек лайықты». Ислам заңдарында бірінші әйелдің екінші әйелге үйленуге келісімі қажет емес. Ханбали мазхабының бір пікірі бойынша, әкесі кәмелетке толмаған қызын оның келісімінсіз некеге беруге құқылы. Ибн Құдама (Ханбали мұсылман ғалымы) былай айтады: «Әйелдерге қатысты, әкесі тоғыз жасқа толмаған, кәмелетке жетпеген, бойжеткен қызын үйлендіре алады, және бұл мәселеде ешқандай пікір таласы жоқ, егер ол оны үйлесімді адамға үйлендірсе. Ибн әл-Мундир былай деді: «Бізге білім берген барлық ғалымдар бірауыздан келісіп айтты, әкесінің кәмелетке жетпеген қызын үйлендіруге құқығы бар, егер ол оны үйлесімді адамға үйлендірсе, тіпті ол қарсылық танытса да. Егер әйелдер заңды келісім беруге жетілген жасқа келсе, онда оның келісімі неке үшін қажет, өйткені Пайғамбар (с.ғ.с.) былай деді: «Бұрын үйленген әйелдің өзі туралы шешім қабылдауда оның қамқоршысынан артық құқығы бар, ал бойжеткен қыздың рұқсаты сұралады, ал оның рұқсаты – оның үнсіздігі». Алайда, әйелдердің барлығы күйеуге шығар алдында олардың қамқоршыларының келісімімен некелесуі керек, әйтпесе оның қамқоршысы келіспесе, неке жарамсыз болады. Пайғамбар (с.ғ.с.) былай деді: «Қамқоршысыз неке дұрыс емес». Мұсылман еркектерге еврей және христиан әйелдеріне үйленуге рұқсат етілген, бірақ әйелдерге мұсылман емес еркектерге үйленуге тыйым салынған.
Ресей заңдары
Заң мен әдет-ғұрып бойынша, Мәскеу Ресейі әйелдердің ерлерге, ал жастардың үлкендерге бағынышты патриархалды қоғам болды. Ұлы Петр жастардың бағыну салтын жеңілдетті, бірақ әйелдердікіне қатысты шектеулерді сақтап қалды. 1722 жылғы жарлықта ата-аналардың рұқсатын сақтап, күйеу жігіт пен келіннің өзара келісімімен некеге тұру талабы қойылды, соның арқасында мәжбүрлі некелерге тыйым салынды. Дегенмен, некені бұзуға тек ерлер ғана қабілетті болды, олар әйелдерін монастырға жіберу арқылы осыны іске асыратын. Заң жүзінде әйелдерге қатысты екі стандартын қолданылды. Әйел зана жасаса, мәжбүрлі еңбекке жіберілсе, ал әйелін өлтірген ер адам тек қамшымен жазаланды. Ұлы Петрдің қайтысынан кейін, еркектердің әйелдеріне қатысты билігін күшейткен заңдар мен әдет-ғұрыптар көбейді. 1782 жылы азаматтық заң әйелдің күйеуіне бағыну міндетін күшейтті. 1832 жылы «Заңдар жинағы» бұл міндетті «шексіз бағыну» деп өзгертті. XVIII ғасырда орыс православие шіркеуі некеге қатысты билігін арттырып, дін қызметкерлеріне тіпті зорлық-зомбылық көрген әйелдерге де ажырасуға рұқсат бермеді. 1818 жылы Ресей Сенаты да ерлі-зайыптылардың ажырасуына тыйым салды. Ресей әйелдерінің мүлікке ие болуына 1753 жылға дейін шектеулер қойылды, содан кейін қабылданған жарлықта ақсүйек отбасылар қыздарының мұрасын қалыңдық ретінде рәсімдеуге мүмкіндік берілді. Бұл жарлық әйелдердің күйеулерінен тәуелсіз экономикалық жағдайын қамтамасыз етті, бірақ олар үйленгенге дейін мүлкін мұраға алмады. Совет Одағының құрылуымен және большевиктер билікке келгеннен кейін әйелдердің құқықтары жақсарды. [Дереккөз қажет]
Legally, there were double standards for women. An adulterous wife could be sentenced to force labour while men who murdered their wives were merely flogged. [Citation Required] After the death of Peter the Great, laws and customs pertaining to men's marital authority over their wives increased. [Citation Required] In 1782, civil law reinforced women's responsibility to obey her husband. [Citation Required] By 1832, the Digest of laws changed this obligation into "unlimited obedience". [Citation Required]
During the eighteenth century, the Russian Orthodox Church obtained greater authority over marriage and banned priests from giving divorce, even for severely abused wives. [Citation Required] By 1818, the Russian Senate had also forbade separation of married couples. [Citation Required]
Russian women suffered restrictions upon their owning property until 1753, when there was a decree, which ensured that noble families could secure a daughter's inheritance by making it a part of her dowry. This decree also ensured that women had a separate economy from their husbands, although they could not inherit their property until they married. Women's rights had improved after the rise of the Soviet Union under the Bolsheviks. [Citation Required]
Еуропа
1500 жылға қарай Еуропа екі түрлі діни емес заңға бөлінді. Бірі – солтүстік Францияда, Англияда және Скандинавияда басым болған әдет-ғұрыптық құқық, екіншісі – оңтүстік Францияда, Италияда, Испанияда және Португалияда басым болған Рим негізіндегі жазбаша құқық. Христиандық шамамен 800 жылы алғашқы миссионерлермен келді, бірақ шамамен 1000 жылға дейін жеңіске жетпеді және шамамен 1200 жылға дейін әйелдердің жағдайына көп әсер етпеді. Викинг дәуірінде әйелдер Швеция, Дания және Норвегия сияқты Солтүстік елдерде салыстырмалы түрде еркін мәртебеге ие болды, бұл исландиялық Grágás және норвегиялық Frostating заңдары мен Gulating заңдарында көрсетілген. Әкесінің қарындасы, әкесінің немересі және әкесінің шөбересі, одалквинна деп аталатын, барлығы қайтыс болған ер адамнан мүлікті мұраға алу құқығына ие болды. Жесірлер күйеуге шықпаған әйелдер сияқты тәуелсіз мәртебеге ие болды. Әйелдер діни билікке ие болды және діни қызметкер (gydja) және болжаушы (sejdkvinna) ретінде белсенділік танытты; олар өнерде ақындар (skalder) ретінде де көзге түсті. Сонымен қатар, еркін әйелдің ер адаммен бірге тұрып, некеге тұрмай-ақ бала тууы әлеуметтік жағынан қабылданды, мұндай жағдайда әйел фрилла деп аталды. Әйелдің барлық мүлігі күйеуі басқарды және оны еркін иеліктен шығаруға болады, егер ол оның туысының мұрасы болмаса, бұл ерекшелік есептелді. Дегенмен, олардың құқықтық мәртебесі басқа мәдениеттердегіден төмен болған жоқ; және уақыт өте келе, әсіресе христиан діні енгізілгеннен кейін ирланд әйелдерінің мәртебесі біршама жақсарған сияқты. Мысалы, VIII ғасырдан бастап, егер әйелдің ағасы болмаса, оған мұрагерлікке жер беріле бастады. Бұл әйелдер «мұрагерлер» деп аталды және осы уақытта өмір сүрген әйелдердің аз бөлігі болғанымен, олар саяси және құқықтық ықпалды едәуір деңгейде жүзеге асыра алды. Егер мұрагер әйел жерсіз күйеуге шықса, ол оның заңды қамқоршысы ретінде қарастырылды, бұл жыныстық рөлдердің толыққанды өзгерісіне әкелді. Алайда, көптеген әйелдер жер иеленбегендіктен, күйеулеріне көбінесе тәуелді болды; ежелгі Брехон заңдары бойынша, егер адам өз бетінше жер иеленбесе, оны еркін азамат деп санауға болмайды. Саяси лауазымдарды атқару да көбінесе ерлерге ғана арналған сияқты көрінеді; ирланд тарихында ешқандай әйел жоғары патшайым немесе басшы аталған жоқ, ал соғыс және саяси мәселелер көбінесе ерлердің қатысуымен шешілді. Алайда, 17 ғасырдың соңында Берктің «Ақсүйектер тізімі» кітабында әйелдердің ақсүйектердің иелігін мұраға алғандары және ер адамдардың әйелдер арқылы мұрагерлік алғандары туралы көптеген мәліметтер келтірілген. Бұл мұрагерлер ағылшын және көбінесе ирландтықтар болды. Әйелдерге қойылған заңдық шектеулерге қарамастан, олар белгілі бір құқықтық қабілеттілікті сақтап қалды. Әулие Патриктің келуі және христиандық римдік заңның енгізілуі ортағасырлық ирландтықтардың некеге деген көзқарасына әсер етті. VIII ғасырға қарай, некенің басым түрі әлеуметтік теңдіктер арасындағы неке болды, онда әйел заңды түрде күйеуіне тәуелді болды және оның құрмет бағасының жартысын алды, бірақ мүлікті ауыстыруға қатысты айтарлықтай билікке ие болды. Мұндай әйелдер «ортақ билік иелері» деп аталды. Ересек ұлдар жаңа христиан заңдары бойынша да құқықтарға ие болған сияқты, өйткені сақталған мәтіндер ұлдар мұрасына зиян келтіретін жаман келісімдерге қарсы шыға алатындығын көрсетеді. Алайда, қыздар заңды тәуелсіздікке ие болды, бірақ VIII ғасырдан кейін оларды ата-аналары некеге мәжбүрлей алмады.
Англия
60 жылы Шығыс Англиядағы келт патшайымы Будика Рим империясына қарсы күреске шығып, қыздарының мұрагерлік құқығын сақтауға тырысты. Бұл құқық римдіктерге дейінгі заң жүйесінде болған, бірақ римдіктер оны тыйым салған. Англияда әйелдердің құқықтық мәселелерінде күрделі тарих бар. Әйелдер құқықтарына қатысты маңызды құжаттар нормандықтар Англияны басып алғаннан кейін жазыла бастады. Бұл құжаттар 1066 жылы жаулап алынған кездегі кейбір заңдарды кері қайтарды және Континенттік Еуропа, Ирландия және басқа да Киелі Рим империясының заңдарымен қақтығыс тудырды. Англия әйелдерге көбірек құқық бергендіктен, бұл айырмашылық француз және Киелі Рим империясы монархияларымен ғасырлар бойы, соның ішінде Жүз жылдық соғыс, испан армадасының шабуылға тырысуы және Австрия мұрагерлік соғысы сияқты қақтығыстарға себеп болды. Бұл құжаттардың ішінде 1215 жылғы Магна Карты және 1689 жылғы Құқықтар туралы заң бар, олардың екеуі де Киелі Рим империясының заңдарында тыйым салынған құқықтарды әйелдерге берді. Сонымен қатар, Елизавета I-нің 1558 жылдан 1603 жылға дейінгі билігі жалғыз әйелдердің мүлікті мұралау, ақша табу, өздерінің қалауынша әрекет ету және заңды тұлғалар ретінде күйеулі немесе жалғыз әйелдермен тең дәрежеде жұмыс істеу құқықтарын көрнекті және сәтті бекітуімен маңызды болды. Бұл құқықтар Киелі Рим империясының әйелдерге қатысты заңдық шектеулеріне қарсы келді және ағылшын реформациясы мен ағылшын Мидлендс ағартушылығының маңызды факторы болды. Дегенмен, көптеген үйленген әйелдер үшін бұл құқықтар тоқтатылды, олар Англияның көптеген аймақтарында Нормандық жаулап алудан бастау алған Coverture заңдары бойынша некеде заңдық жағдайы нашар болды. Англия әлемдегі әйелдерге дауыс беру құқығын жалпы және неке күйіне қарамастан берген алғашқы елдердің бірі болды. Бұл 1918 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заң арқылы іске асырылды, ол 30 жастан асқан және мүліктік талаптарға сай келген әйелдерге дауыс беру құқығын берді (тең дауыс беру құқығы он жылдан кейін 1928 жылғы Тең франчайз заңымен қол жеткізілді, ол 21 жастан асқан барлық әйелдерге дауыс беруге мүмкіндік берді). Одан бірнеше ғасыр бұрын Солтүстік Америкадағы отарларының кейбіреулері, соның ішінде Нью-Джерси колониясы өз конституциясымен ерлерге қойылатын мүліктік талаптарға сай келген әйелдерге дауыс беру құқығын берді. Coverture заңдары үйленген әйелдің мүлкін күйеуінің иелігіне беруді талап еткендіктен, үйленген әйелдер әдетте талаптарға сай келмейтін. 1066 жылғы Нормандық жаулап алуға дейін Англияның әр аймағында заңдар әртүрлі болды. Ательстанның заңдарында ұрлық жасағаны үшін айыпталған құл әйелді жазалау үшін ерекше қатыгездікпен қарастырылған: оны сексен басқа құл әйелмен бірге тірідей өртелу керек еді. Бұл жаза еркек құлға қарағанда өзгеше болды ма? Басқа заңдар әйелдердің сиқыршылықпен айналысуына қарсы бағытталған. Өртке жағу - сатқындық немесе сиқыршылық үшін айыпталған әйелдерге арнайы тағайындалған жаза. 1789 жылға дейін елге опасыздық жасағаны үшін өртке өртенуге үкім шығарылған жағдайлар болды. [Бұл жаза әйелдер мен елге опасыздық жасағаны үшін сотталған еркектерге қарағанда өзгеше болды ма?] Моногамия азаматтық және шіркеулік заңмен де күшінде болды. Екінші және үшінші некелер күнәдан бас тартумен байланысты. Үй ішіндегі қатыгездіктің бір көрінісі шіркеу заңдарында үш рет кездеседі: егер әйел құлын өлімге душар етсе, ол күнәсін кешіруі керек. Әйелді сатып алудың іздері әлі де Кент патшасы Этельберттің заңында кездеседі, ол ер адам басқа адамның әйелін алып кетсе, ол күйеуі үшін басқа әйел табуы керек еді. (Қалыңдықты ұрлау туралы да қараңыз.) Кодекстерде тұрмысқа шыққан әйелдердің мүлкі туралы ережелер аз, бірақ бұл кейінірек кездеген жағдайдан гөрі олардың жағдайы жақсы екенін көрсетеді. Қалыңдықтың бағасы да осы бағытта дамығаны сөзсіз. Бұл күйеудің әйелінің отбасына отбасылық меншіктің бір бөлігін сатып алу үшін төлейтін сомасы, ал таңертеңгі сыйлық қалыңдыққа төленетін. Ағылшынша нұсқасында таңғы сыйлық Кануттың заңдарында кездеседі, ал латынша нұсқасында morgangiva Leges Henrici Primi-де кездеседі. Англияның ежелгі жалпы және заңдық заңы әйелдерді ерекше жағдайға орналастырды. Әйелдер ерлерге қатысты заңды міндеттерден босатылды, оларды ер адам орындай алмайды. Олар әскери қызметпен байланысты қақтығысты ұстай алмады. Осы қағида патшалықты қорғау үшін емес, иесінің жеке пайдалануы үшін емес, қорғалатын қамалға ие бола алмауында да көрінеді. Әйелдерге құрмет көрсетілуі мүмкін, бірақ олар еркектерге ұқсас құрмет көрсетілмейді. Олар қамалдың немесе виконттықтың басшысы бола алады, бірақ шериф бола алмайды, тек Уэстморлендтегі бір жағдайда ғана, он жетінші ғасырда Анна, Дорсет, Пембрук және Монтгомери графинясы бұл лауазымды мұрагерлікпен атқарды. Кейбір жағдайларда әйелдер өзі пайдалана алмайтын құқықтарды беруге құқылы болды. Франция тажына қатысты Эдуард III-нің талабы осындай беруге байланысты болды. Дегенмен, бұл талап француз конституциялық заңының бұзушылығы болды, ол әйелдің талабын қабылдамады. Магна Карты бойынша жесірлердің мүлікке құқығы қорғалды, бұл Салик заңынан өзгеше болды, бірақ әйел ер адамды оның әйелінен басқа кімнің де болмасын өлтірді деп айыптай алмады. Бұл шектеу, әйелдер жекпе-жек арқылы сотталу кезінде жеке қатыспағаны және оның орнына чемпион пайдаланғаны себепті туды. Кейбір ескі заңдарда әйелдердің киім-кешегіне қатысты өте қызықты шектеулер бар. 1363 жылғы Эдуард III-нің киім-кешек заңдарында (37 Edw. III, cc. 8–14) әйелдер әдетте әкелерінің немесе күйеулерінің мәртебесіне сәйкес киінуі керек еді. Бұл киім-кешек заңдары қабылданған кезде әйелдердің сауда мүдделері заң шығарушылармен қорғалды. Кейбір жағдайларда саудагерлердің әйелдері мен қыздары күйеулері мен әкелерінің саудасында көмектесуге рұхсат етілді. Шығыс Индия компаниясы сияқты кейбір сауда корпорациялары мүшелері арасында жынысқа қатысты ешқандай айырмашылық жасамайтын. Жалпы заң бойынша әйел жылжымайтын және жылжымалы мүліктің иесі бола алатын. Дегенмен, үйленген әйелдің жағдайында күйеу жылжымайтын мүлікке өмір бойы иелік ететін құқыққа ие болды: бұл әйелдің өлімінен кейін де жалғасты, және "curtesy" бойынша меншік деп белгіленді. Жылжымалы мүлік толығымен күйеудің меншігіне өтті, әйелдің безендіру заттары немесе үй шаруашылығына арналған заттардан басқа. Некеге тұрған кезде әйелдің барлық мүлігі күйеуінің қолына өтті, тіпті ол отбасылық мұра болса да. Әйел еңбек немесе сауда арқылы тапқан кез келген ақша да күйеуінің қолына өтті, оған неке салты бойынша бағыну керек болды. Испанияда бұл заңдар 1252–1284 жылдары Альфонсо X Кастильскиймен жеті бөлікке бөлініп бекітілді. Кейінірек бұл заңдар әйелдердің мүлікті мұраға алуына тыйым салу үшін Салик заңының енгізілуімен кері қайтарылды. Мысалы, Салик заңы Изабелла I Кастильскаяның қыздарының Арагонды мұраға алуына тыйым салу үшін енгізілді. Бүгінде испан тағы гендік жақтан бірінші туғандық бойынша еркектерге басымдық беріледі.
Аргентинаның вице-корольдік құқығы
XVI ғасырдағы колониялық Аргентинада испан, жергілікті немесе аралас текті әйелдер болды. Қытай империясында "Үш бағыну" қағидасы қыздардың әкелеріне, әйелдердің күйеулеріне, ал жесірлердің ұлдарына бағынуын қадағалады. Әйелдер бизнеске немесе мүлікке мұрагер бола алмады, ал ер адамдар мұндай қаржылық мақсаттар үшін ұл асырауға тиіс болды. Әйелдер жерді мұралау құқығынан айырылды, ал 1582 жылдан кейін үкімет пен әскери топтың ғасырлар бойғы зорлық-зомбылығынан соң Жапония көрші елдердегідей нормативтік патриархатқа айналды. Дхармашастралардың бірі – "Ману Смрити" ежелгі Үндістан тарихында кеңінен қолданылды. "Ману Смрити" әйелдердің мүлік және мұрагерлік құқықтарын қорғады. Бірақ әйелдердің туғаннан бастап әкесіне, некеде күйеуіне, ал жесірлікте ұлдарына тәуелді болуы қажет еді. Мүлік құқығынан басқа, индуистік заңдар әйелдерге көп құқық бермеді, бірақ заңның түсіндірілуі жергілікті әдет-ғұрыптарға байланысты өте еркін болды. Заңды түсіндіру және сот ісін жүргізуді жергілікті кеңестер – панчаяттар атқарды, олар негізінен ауылдық ақсақалдардан құралды, бірақ әйелдер әрқашан шеттетілмеді. Бұл жергілікті жүйе әйелдерге индуистік кодекске қарағанда жақсы жағдай жасады, бірақ колониялық англо-үнділік сот жүйесі кезінде бұл өзгерді. XVII-XVIII ғасырларда британдықтардың отарлауы Үндістан субконтинентінде әйелдер құқықтарына оң әсерден гөрі теріс әсер етті. Олар жесірлерді өртеу, нәрестелерді өлтіруді тыйымдап, келісім беру жасын жақсартты, бірақ ғалымдар осы кезеңде әйелдердің заңдық құқықтары мен бостандықтары шектелгенін мойындайды. Британдықтар жергілікті заңдарды жойып, индустар мен мұсылмандар үшін бөлек діни кодекстерді енгізді, бұл әйелдерге қатысты қатал шараларға әкелді. Бұл діни кодекстер әйелдердің жер иелену, мұрагерлік, ажырасу, неке және күтімге қатысты құқықтарының нашарлауына соқтырды.