Кіріспе
Тұқым қуалайтын сферацитоз (ТҚС) – қызыл қан жасушаларының шар тәрізді (сферацитоз) болуына себеп болатын, мембраналық құрылымдық белокты кодтаушы гендегі мутацияға байланысты туа біткен гемолитикалық ауру. Бұл бұрмаланған пішін қан айналымы кезінде жасушалардың иілу қабілетін шектейді және оларды осмостық, механикалық немесе екі түрлі стреске ұшыратуға бейім етеді. Бұзылған белоктары бар жасушалар көкбауырда ыдырайды, нәтижесінде эритроциттердің жетіспеушілігі туындайды және гемолитикалық анемия пайда болады. ТҚС алғаш рет 1871 жылы сипатталған, және солтүстік еуропалық текті халық арасында тұқым қуалайтын гемолиздің ең көп кездесетін себебі болып табылады, әр 5000 туған баланың біреуінде кездеседі. ТҚС-тың клиникалық ауырлығы жеңіл (симптомы жоқ тасымалдаушы), орташа (анемия, сарғаю және көкбауырдың үлкеюі) және ауыр (гемолитикалық дағдарыс, іштегі гидропс феталис) деңгейлерінде болуы мүмкін, себебі ТҚС мембраналық құрылымдық белоктардың көптеген гендеріндегі мутацияларға байланысты және экспрессиясында толық емес жайылу байқалады. Алғашқы симптомдары: анемия, сарғаю, көкбауырдың үлкеюі және шаршау. Жедел жағдайларда, әсіресе жаңа туған нәрестелерде, анемияға және жіті керниктерусқа байланысты гипоксия тудыруы мүмкін, бұл қандағы билирубин деңгейінің жоғарылауынан болады. Көптеген жағдайларды туғаннан кейін көп ұзамай анықтауға болады. ТҚС диагностикасы ауруға шалдыққан ересектердің балалары үшін қолжетімді. Кейде ауру бала 4-5 жасқа толғанша байқалмайды. Адам аурудың тасымалдаушысы болуы мүмкін, бірақ аурудың ешқандай белгісі мен симптомы болмайды. Кейінгі асқынулар пигменттелген өт тастарын тудыруы мүмкін, бұл өт қабықшасында жиналған бұзылған қан жасушаларының (конъюгацияланбаған немесе тікелей емес билирубин) ыдырауының қалдықтарына байланысты. Сонымен қатар, гемохроматоз генінің гетерозиготы бар пациенттерде гемохроматоз гендері рецессивті болғанына қарамастан, темірдің артық жүктелуі болуы мүмкін. Созылмалы науқастарда инфекция немесе басқа аурулар қызыл қан жасушаларының ыдырауын күшейтеді, нәтижесінде жедел симптомдар пайда болады, гемолитикалық дағдарыс туындайды. Қан жағуында Howell Jolly денелері қызыл қан жасушаларының ішінде көрінуі мүмкін. Симптомдық ТҚС-і бар науқастарды емдеудің негізгі әдісі – толық спленэктомия, ол гемолитикалық процесті жояды, гемоглобин, ретикулоциттер және билирубин деңгейлерін қалыпқа келтіреді. Спленэктомиядан кейін науқас қапталған бактериялық инфекцияға бейім болады, сондықтан вакцинация қажет. Егер басқа симптомдар, мысалы, іштің ауыруы сақталса, симптомдық холелитиаз үшін өт қабықшасын алып тастау қажет болуы мүмкін.
Hereditary spherocytosis (HS) is a congenital hemolytic disorder wherein a genetic mutation coding for a structural membrane protein phenotype causes the red blood cells to be sphere shaped (spherocytosis), rather than the normal biconcave disk shape. This abnormal shape interferes with the cells' ability to flex during blood circulation, and also makes them more prone to rupture under osmotic stress, mechanical stress, or both. Cells with the dysfunctional proteins are degraded in the spleen, which leads to a shortage of erythrocytes and results in hemolytic anemia. HS was first described in 1871, and is the most common cause of inherited hemolysis in populations of northern European descent, with an incidence of 1 in 5000 births. The clinical severity of HS varies from mild (symptom free carrier), to moderate (anemic, jaundiced, and with splenomegaly), to severe (hemolytic crisis, in utero hydrops fetalis), because HS is caused by genetic mutations in a multitude of structural membrane proteins and exhibits incomplete penetrance in its expression. Early symptoms include anemia, jaundice, splenomegaly, and fatigue. Acute cases can threaten to cause hypoxia secondary to anemia and acute kernicterus through high blood levels of bilirubin, particularly in newborns. Most cases can be detected soon after birth. Testing for HS is available for the children of affected adults. Occasionally, the disease will go unnoticed until the child is about 4 or 5 years of age. A person may also be a carrier of the disease and show no signs or symptoms of the disease. Late complications may result in the development of pigmented gallstones, which is secondary to the detritus of the broken down blood cells (unconjugated or indirect bilirubin) accumulating within the gallbladder. Also, patients who are heterozygous for a hemochromatosis gene may exhibit iron overload, despite the hemochromatosis genes being recessive. In chronic patients, an infection or other illness can cause an increase in the destruction of red blood cells, resulting in the appearance of acute symptoms, a hemolytic crisis. On a blood smear, Howell Jolly bodies may be seen within red blood cells. Primary treatment for patients with symptomatic HS has been total splenectomy, which eliminates the hemolytic process, allowing normal hemoglobin, reticulocyte and bilirubin levels. The resultant asplenic patient is susceptible to encapsulated bacterial infection, and prevented with vaccination. If other symptoms, such as abdominal pain persist, the removal of the gallbladder may be warranted for symptomatic cholelithiasis.
Эпидемиология
Тұқым қуалайтын сфероцитоз – тұқым қуалайтын гемолитикалық ауру, ол Солтүстік Еуропа текті 2000 адамның біреуіне әсер етеді. Гаррисонның "Ішкі медицина принциптері" кітабында көрсетілгендей, Америка Құрама Штаттарында осы ауруға шалдыққандардың саны 5000-нан кем емес, 1 адамды құрайды. HS көбінесе (бірақ тек қана емес) Солтүстік Еуропа және Жапония отбасыларында кездеседі, ал жағдайлардың шамамен 25% спонтанды мутациялардың нәтижесінде пайда болады.
Себептік генетикалық мутациялар және фенотиптік экспрессиялар
Тұқым қуалайтын сфероцитоз қызыл қан жасушаларының спектрин (альфа және бета), анкирин, 3-топ протеін, 4.2 протеін және басқа қызыл қан жасушалары мембраналық протеиндерін кодтайтын гендердегі әртүрлі молекулалық ақаулар нәтижесінде пайда болады. Бұл көкбауырдың үлкеюіне және анемияға алып келеді. Егер бұл процесс ұзаққа созылса, эритропоэиздің бұзылуы экстрамедуллярлық гематопоэзиске себеп болады.
Клиникалық көрінісі
HS пациенттері әртүрлі көріністермен келеді, симптомсыз жағдайдан бастап, көкбауырдың жарылуы, гемолитикалық криз немесе жатырдағы қасірет сияқты ауыр жағдайларға дейін. Симптомсыз (жеңіл) HS: пациенттердің 20–30%. Балалық шақта басталатын HS (орташа): пациенттердің 60–75%. Жаңа туған кезде немесе жатырда басталатын HS (ауыр): пациенттердің <5%. Ең көп кездесетін көріністер: сарқырама (көбейген жұптаспаған билирубинге байланысты), анемия (екіншілік сарғыштықпен), кейде ішек ауруымен бірге сілекейдің сезілуі (көкбауырдың толығуы мен үлкейюіне байланысты). HS пациенттерінің бір бөлігінде экстраваскулярлық гемолиздің салдарынан кальций билирубинатынан түзілген қара пигментті өт тастары кездеседі, ал кейбір пациенттерде холелитиаз немесе осы жағдайдың күрделі салдары – холецистит, холедохолитиаз сияқты аурулар дамуы мүмкін.
Суреттеу
Ультрадыбыс көбінесе көкбауырдың мөлшерін бағалау үшін, сондай-ақ көкбауырды функционалдық жағынан толық жоюға (сплеэнектомия) дайындық кезінде, өт қабын алып тастаумен (холецистектомия) немесе онсыз қолданылады.
Жиі кездесетін асқынулар
Гемолиттік дағдарыс, үдемелі гемолизден туындаған айқын сарғаюмен (инфекциядан басталуы мүмкін). Апластикалық дағдарыс гемоглобин деңгейінің күрт төмендеуімен және (ретикулоциттер санының) өтеусіздігімен, көбінесе пісіп жетілудің тоқтауынан және жиі мегалобластикалық өзгерістермен байланысты; тұмау сияқты инфекция, әсіресе parvovirus B19 инфекциясынан туындауы мүмкін. Сүйек кемігінің қажеттілігінің артуынан туындаған фолий қышқылының жетіспеушілігі. Емделмеген науқастардың шамамен жартысында пигментті өт тастары пайда болады. Қызыл қан жасушаларының гемолизі жоғарыласа, билирубин деңгейі де артады, себебі билирубин гемнің ыдырау өнімі болып табылады. Билирубиннің жоғары деңгейі бауыр арқылы өтпен шығарылуы керек, бұл кальций билирубинатынан тұратын пигментті өт тасының пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл тастарда кальций карбонаттары мен фосфаттың көп мөлшері болғандықтан, олар рентген сәулесінде көрінеді. Гипергликемиямен бірге гемоглобин A1C деңгейінің төмендеуі. Гемоглобин A1C (гликоздалған гемоглобин) – ұзақ мерзімдегі қандағы глюкозаның орташа деңгейін анықтауға арналған тест, ол көбінесе диабетпен ауыратын науқастарда глюкозаны бақылауды бағалау үшін қолданылады. Гемоглобин A1C деңгейінің төмендеуі қызыл қан жасушаларының қысқа өмір сүру ұзақтығына байланысты, бұл гемоглобиннің ферментсіз гликозильдеуіне жеткілікті уақыт қалдырмайды. Осылайша, жалпы қандағы қант деңгейі жоғары болған жағдайда да, A1C күтілгеннен төмен болады. Темірдің артық жүктемесі. Аяқ жарасы. Терең вена тромбозы (ТВТ). Жүрек-қантамыр аурулары.