Кіріспе
Физиологиялық шама
Клиникалық зертханаға автоматтандырылған анализаторлар енгізілгеннен бері ЭСР тесті автоматты түрде жүргізіледі. ЭСР қызыл қан жасушаларының жинақталуына байланысты: қан плазмасындағы белоктар, негізінен фибриноген, қызыл қан жасушаларының «роло» деп аталатын топтасуларын немесе ірі құрылымдардың (бір-бірімен байланысқан рололар, ретсіз топтасулар) пайда болуын ынталандырады. Стокс заңына сәйкес, шөгіндіру жылдамдығы нысананың диаметрінің квадратына пропорционалды түрде өзгереді, сондықтан ірі агрегаттар тезірек шөгеді. Агрегация қалыпты физиологиялық фибриноген деңгейінде де жүреді, бірақ қабыну процесі кезінде фибриноген деңгейі көтеріліп, ЭСР-дің жоғарылауына әкеледі. ЭСР қабыну, жүктілік, анемия, аутоиммундық аурулар (мысалы, ревматоидты артрит және қызыл жегі), инфекциялар, кейбір бүйрек аурулары және кейбір қатерлі ісіктерде (мысалы, лимфома және көп миелома) жоғарылайды. ЭСР полицитемия, гипервискоздық, серпалы клеткалы анемия, лейкемия, созылмалы шаршау синдромы, плазмадағы белоктың төмендеуі (бауыр немесе бүйрек ауруының салдарынан) және жүрек жеткіліксіздігі кезінде төмендейді. Иммуноглобулиндердің деңгейінің жоғарылауы әдетте ЭСР-ді арттырса да, өте жоғары деңгейлер плазманың жоғары тұтқырлығына байланысты оны қайтадан төмендетуі мүмкін. Бұл әсіресе IgM класындағы парапротеиндерде, ал IgA класындағы парапротеиндерде аздап кездеседі. Базалық ЭСР әйелдерде сәл жоғары болады.
Since the introduction of automated analyzers into the clinical laboratory, the ESR test has been automatically performed. The ESR is influenced by the aggregation of red blood cells: blood plasma proteins, mainly fibrinogen, promote the formation of red cell clusters called rouleaux or larger structures (interconnected rouleaux, irregular clusters). As according to Stokes' law the sedimentation velocity varies like the square of the object's diameter, larger aggregates settle faster. While aggregation already takes place at normal physiological fibrinogen levels, these tend to increase when an inflammatory process is present, leading to increased ESR. The ESR is increased in inflammation, pregnancy, anemia, autoimmune disorders (such as rheumatoid arthritis and lupus), infections, some kidney diseases and some cancers (such as lymphoma and multiple myeloma). The ESR is decreased in polycythemia, hyperviscosity, sickle cell anemia, leukemia, chronic fatigue syndrome, low plasma protein (due to liver or kidney disease) and congestive heart failure. Although increases in immunoglobulins usually increase the ESR, very high levels can reduce it again due to hyperviscosity of the plasma. This is especially likely with IgM class paraproteins, and to a lesser extent, IgA class. The basal ESR is slightly higher in females.
Биіктіктің себептері
Эритроциттердің шөгу жылдамдығы қабыну және қабынуға байланыссыз жағдайлардың әсеріне түседі.
Қабыну
Қабыну жағдайында фибриноген, басқа да қан ұю ақуыздары және альфа-глобулин оң заряд алады, соның салдарынан ЭТЖ (ең шөгіну жылдамдығы) жоғарылайды.
Төмендеу себептері
Қызыл қан жасушаларының санының артуы (полицитемия) қанның тұтқырлығының жоғарылауына байланысты ЭЖС-нің төмендеуіне себеп болады. Орақ тәрізді анемия сияқты гемоглобинопатияларда қызыл қан жасушаларының қалыптан тыс пішіні олардың бірігуіне кедерілтің тудырып, ЭЖС төмендеуі мүмкін.
Диагностика
Кейде ЭСР-нің диагностикасы көп миелома, уақытша артерит, полимиалгия ревматика, әртүрлі аутоиммундық аурулар, жүйелік қызыл жегі, ревматоидты артрит, ішек қабыну аурулары және созылмалы бүйрек аурулары сияқты ауруларды анықтауда пайдалы болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда ЭСР 100 мм/сағаттан жоғары болуы мүмкін. Ол көбінесе Кавасаки ауруын (Такаясу артеритінен ерекшелендіріп, онда ЭСР айтарлықтай жоғары болады) дифференциалдық диагнозында қолданылады және туберкулез және инфекциялық эндокардит сияқты кейбір созылмалы жұқпалы жағдайларда артуы мүмкін. Сонымен қатар, ол DeQuervain ауруы деп белгілі субкүрт тиреоидит кезінде де жоғарылайды. 100 мм/сағ-тан асып түсетін ЭСР-дің айқын жоғарылауында жұқпа ең көп кездесетін себеп (американдық зерттеуде жағдайлардың 33 пайызы), одан кейін қатерлі ісік (17%), бүйрек аурулары (17%) және жұқпалы емес қабыну аурулары (14%) тұрады. Дегенмен, пневмония кезінде ЭСР 100-ден төмен болады. ЭСР-дің қазіргі практикадағы пайдалылығына кейбір мамандар күмән келтіреді, себебі ол басқа қолжетімді диагностикалық тесттермен салыстырғанда салыстырмалы түрде дәл емес және нақты емес тест болып табылады. Қазіргі әдебиетте 50 жастан асқан және қатты бас ауруы бар барлық науқастарда ЭСР тестін жасау қажет екендігі көрсетілген.
Аурудың ауырлығы
Бұл PCDAI (педиатриялық Крон ауруының белсенділік индексі) құрамына кіреді, балалардағы ішек қабыну ауруының ауырлық деңгейін бағалауға арналған индекс.
Емдеуге жауапты бақылау
ЭСР-дің клиникалық пайдасы белгілі бір қабыну ауруларында, мысалы, уақытша артерит, полимиалгия ревматикасы және ревматоидты артритте емге жауапты бақылаумен шектеледі. Ол Ходжкин лимфомасында жауаптың шамамен бағалау құралы ретінде де қолданылуы мүмкін. Бұған қоса, ЭСР деңгейлері Ходжкин лимфомасының сатысын анықтаудағы бірнеше нашар прогностикалық факторлардың бірін анықтау үшін пайдаланылады.
Қалыпты мәндер
Ескерту: мм/сағ. = сағатына миллиметр. Вестергреннің бастапқы қалыпты мәндері (ерлер 3 мм/сағ, әйелдер 7 мм/сағ) адам жасын ескермеді. 1967 жылғы кейінгі зерттеулер ЭСР көрсеткіштерінің жасқа байланысты көтерілетінін және әйелдерде жалпы жоғары болатынын растады. ЭСР мәндері афроамерикалықтардың қалыпты популяциясында екі жыныстағы еуропалықтарға қарағанда сәл жоғары болып келеді. Сондай-ақ, анемиямен ауыратын адамдарда анемиясы жоқ адамдарға қарағанда көрсеткіштер жоғары болады.
С-реактивті ақуызмен байланысы
С реактивті белок (СРБ) – жедел фазадағы белок. Сондықтан, ол жедел фазалық реакцияның ESR-ге қарағанда жақсы көрсеткіші болып табылады. ESR және СРБ әдетте қабыну дәрежесімен байланысты болғанымен, бұл әрқашан солай бола бермейді және нәтижелер шамамен 12,5% жағдайларда үйлеспеуі мүмкін. СРБ ревматикалық полимиалгия, алып клеткалы артерит сияқты басқа аутоиммундық аурулардың да жақсы көрсеткіші болып табылады. Әлемнің кейбір аймақтарында бұл тест Биернаки реакциясы (odczyn Biernackiego, OB) деп аталады, ол натрий цитратымен антикоагуляцияланған зәрделерді пайдаланады.
Зерттеу
2015 жылы жарияланған зерттеуге сәйкес, HBB геніндегі тоқтау мутациясы (p. Gln40stop) Сардиния халқындағы ЭЖС (Эритроциттер шөгу жылдамдығы) көрсеткіштерімен байланысты екені анықталды. ЭЖС-ге кері пропорционалды болатын қызыл қан клеткаларының саны, осы SNP-ның тасымалдаушыларында өзгереді. Бұл мутация көбінесе Сардиния тұрғындарына тән және бета-талассемияның кең таралған себебі болып табылады. 2010 жылғы зерттеуге сәйкес, 18-20 жас аралығындағы швед еркектерінде ЭЖС мен жалпы интеллект (IQ) арасында кері байланыс бар.