Тибет әліпбиінің Uchen стилі

Кіріспе

Тибет әліпбиінің стилі Учен (; ; әртүрлі жазулар ucen, u cen, u chen, ucan, u can, uchan, u chan және ucän) – тибет жазуының тік, блокты стилі. Атауы "басы бар" дегенді білдіреді және бұл стиль баспаға және ресми қолжазбаларға қолданылады. Ол тибет тілі мен Бутанның ресми тілі – дзонгханы жазу үшін пайдаланылады. Тибет жазуының басқа да, кейде жиналып "бассыз" деп аталатын, бірнеше жазу түрлері бар.

Шығу тегі

Учен жазуы – Тибет және Бутан тілдерін жазу үшін алфавиттік таңбаларды пайдаланатын тибет жазуының бір түрі. Учен жазуы VII ғасырдың басында Тибет империясының құрылуы мен дамуымен бірге пайда болды. Бұл жазу бастапқыда Тибетте туған, бірақ Шығыс Азиядағы көршілес Бутан елінде де қолданысқа енді. Тарихшылардың пікірінше, бұл жазуды VII ғасырдың жазушысы және ғалымы Тхонми Самбота жасаған. Жазуды құру жұмысын патшаның бұйрығымен Сонгцен Гампоның тұсында Тхонми Самбота бастады. Экономика мен сыртқы қатынастардың жақсаруы Тибеттің айналасындағы елдермен қарым-қатынасын нығайтты. Бұл Тибетті Оңтүстік-Шығыс Азияда үлкен күшке ие болуға және табысты, дамитын империя ретінде орнығуға бағыт берді. Осы жетістіктердің көп бөлігі Учен жазуының арқасында болды, себебі елдер мен аймақтар үшін орталықтандырылған жазу жүйесін енгізу біріктіруші және қаржылық мүмкіндіктер беретін құрал бола алады. Учен жазуы сол дәуірдегі үнді жазуларына, әсіресе брахми жазуларына күшті әсер етті. Үндістанның тікелей ықпалы және екі жазу жүйесі арасындағы байланыс Тибеттің Үндістанның күшімен байланыстыруға мүмкіндік берді, бұл тиімді болды. Бұл Тибетке екі ел арасындағы құнды байланыстарды нығайтуға көмектесті. Сол кездегі ең қуатты мемлекет Үндістан болғандықтан, ол Тибет үшін күшті одақтас және үлгі болды. Учен жазуы сол кездегі үнді брахми жазуларының негізінде жасалғандықтан, олардың арасында белгілі бір визуалды ұқсастықтар бар. Оларға ұзын, түзу және иісті әріптерді қолдану жатады, олар буынды құру үшін біріктіріледі. Учен жазуын Тхонми Самбота жасаған. Самбота жазу жасауды оқып үйрену үшін Үндістанға жіберілген соң осы жазуды құрды. Үнді жазушылары мен жазу өнерінің шеберлерін байқап, олардан үйренгеннен кейін ол Учен жазуын жасады. Самбота Тибет пен Бутанға тән жазуды құру үшін осы үнді және брахми жазуларының әртүрлі нұсқаларын пайдаланды. Учен жазуының мақсаты тибет тілін және Бутан тілін – дзонгханы жазу болды. Бұл жазудың қолданылуы көптеген мақсаттарға қызмет етті. Оларға маңызды оқиғаларды, діни кітаптарды, сондай-ақ поэзияны және мәдени маңызы бар мәтіндерді жазу кіреді. Учен жазуының осы үлгілері тас пен ағашқа ойылған мүсіндер түрінде, сондай-ақ қағазға сиямен жазылған қолжазбалар түрінде табылды.

Uchen script is a written Tibetan script that uses alphabetic characters to physically record the spoken languages of Tibet and Bhutan. Uchen script emerged in between the seventh and early eighth century, alongside the formation and development of the Tibetan Empire. The script originally was created in Tibet but was also adopted in the neighbouring country of Bhutan located in East Asia. Historians believe the script was created by the seventh century scribe and academic Thonmi Sambhota. The creation of the script was undertaken by Thonmi Sambhota in the reign of Songtsen Gampo under the king's instructions. This improvement in economy and foreign relations elevated Tibet rapport with surrounding countries. This set Tibet on the trajectory to gain greater power in South East Asia and establish itself as a successful and growing Empire. These elevations largely can be credited to Uchen script, as the implementation of a centralised script for countries and regions can be both a unifying and money acquiring tool. Uchen script was also heavily influenced by Indian written scripts of the period, namely Brahmi scripts. This direct influence of India and link between the two writing systems was also useful as it connected Tibet with India's power. This aided Tibet in securing highly valuable connections between the two nations. As India was the most powerful country in the region at the time it made a powerful ally and example for Tibet. As Uchen script is based on Indic Brahmi scripts of the time period, it shares certain visual features. These include the use of long straight and curved characters that 'stack' to create syllables. Uchen script was formulated by Thonmi Sambhota. Sambhota formulated the script after being sent to India to study script making. After being taught by, and observing expert Indian scribes and script makers he designed Uchen script. Sambhota used variations of these Indian and Brahmi scripts to create a script unique to Tibet and Bhutan. The purpose of Uchen script was to document the Tibetan language and the language of Bhutan; Dzongkha. The use of the script served many functions. These functions include; documenting key events, the recording of religious scriptures and the recording of poetry and texts of cultural significance. These examples of written Uchen script have been found in the form of stone and wood carvings, as well as manuscripts written in ink onto paper.

Стиль

Тибет жазуы сол кездегі үнділік брахми жазуларының негізінде құрылған, яғни Үндістаннан пайда болған әліпбилер мен жазулар. Түр жағынан, жазуда отыз дауыссыз және дауысты әріптердің түрлері бар, олар дауыссыз әріптердің үстіне немесе астына жазылады. Стилі бойынша, жазу көлденең бағытта солдан оңға қарай жүргізіледі және дауыстап оқылғанда жартылай буынды болып келеді. Бұл әріптер біріктіріліп, бір буынды немесе әріптердің кіші тобын құрауы мүмкін, ол толық сөздің бір бөлігін білдіреді. Учен жазуы – бұл ресми, тік және блок стиліндегі жазу, ол көру арқылы үлкенірек болып көрінеді және Тибет пен Бутан халқының арасында кеңінен қолданылмайды. Учен жазуы, Уме жазуынан өзгеше, ресми жазу ретінде қолданылған, маңызды құжаттар мен оқиғаларды тіркеу үшін пайдаланылған және сол дәуірдегі тибет қоғамының білімді мүшелері қолданған деп саналады. Тибет жазуларының екінші түрі – тибет жазуын жазудың ағымдағы, ресми емес стильдері. Бұл стильдер «бассыз» жазу деген мағынаны білдіретін Уме жазуы деген атпен біріктірілген. «Бассыз» деген аударма олардың созылған, «басы бар» әріптерінің жоқтығын көрсетеді, осы ерекшелік оны үйренуге және жазуға оңайрақ жасайды. Учен жазуы ресми мәжілістерді, соның ішінде құқықтық мәселелерді, ресми келісімдер мен шарттарды жазу үшін де қолданылған. Мұндай ою-өрнектердің көпшілігі Тибеттің орталық бөлігінде табылған және Тибет императорлары Кхри Шронг Иде Брстан (шамамен 756-797 жж.) және Кхри Лде Шронг Брсан (шамамен 800-815 жж.) туралы мәліметтерді сақтауда маңызды деректер болып табылады. Тибеттің Учен жазуы ерте үнділік жазуға күшті әсер еткендіктен, үнділік жазулардағы сияқты, жазушы тас тіреуге немесе тақтаға әріптерді белгілеп, ал тас кескіш сосын осы белгіленген әріптерді кескішпен қашап, соққы беру арқылы орындаған деген тұжырым жасалған. Учен жазуында жазылған ағаш және қағаз қолжазбалары да табылды. Бұл дереккөздердің жасалған мерзімі VIII ғасырдың ортасынан X ғасырдың соңына дейін созылады. Ежелгі қытай жазуы поэзияны және маңызды тарихи оқиғаларды жазу үшін қолданылған. Учен жазуы да осы әліпбиді пайдалануды бейнелейді, сонымен қатар, азырақ бейнелі әріптерді қолдана отырып, мәдени маңызы бар оқиғалар мен өлеңдерді жазуға арналған құрал болып табылады.

The Tibetan script is based on Indic Brahmi scripts of the time; that is the alphabets and scripts emerging from India. In form, the script includes thirty consonant, and vowel variants which are written above or below the consonant. In style it is written horizontally left to right and is semi syllabic when read aloud. These letters can be stacked in order to create a syllable, or small group of letters, that is a section of the full word. Uchen script is the formal, upright and block style that is visually larger and less widely used amongst the civilians of Tibet and Bhutan. Uchen script, as opposed to Umê script, is believed to have been used as a formal script, to be used to record important documents and events and most probably used by more educated members of Tibetan society of the period. The second category of Tibetan scripts are the cursive, less formal styles of writing the Tibetan script. These styles are grouped into the name Umê script meaning the 'headless' script. The translation of 'headless' refers to their lack of 'headed' elongated letters, the lack of such, making it an easier script to learn and simpler to write. Uchen was also used to record official proceedings including legal matters, formal agreements and treaties. Most of these types of carvings were found in central Tibet, and are key artefacts in recording of the Tibetan emperors Khri Srong Ide Brstan c. 756 797 and Khri Lde Srong Brtsan c.800 815. As Uchen script of Tibet is influenced heavily by early Indian script writing, inferences have been made that, similar to the technique of Indian inscriptions, a scribe would have marked out letters on the stone pillar or slab, and the stone cutter would have carved out the marked letters using the chisel as a sharp end to chip the stone and the hammer to apply force to the chisel. Wood and paper manuscripts have also been found containing Uchen script. The creation dates of these sources span from the middle of the eighth to the end of the tenth century. Old Chinese writing was used to record poetry and important historical events. Uchen mirrors this use of alphabet in similarly being a tool for recording culturally significant stories poems and events, whilst using less pictographic letters.