Кіріспе
Тибет таулы аймақтарында адамдар ежелгі заманнан бері қоныстанғанмен, Тибет тарихының көп бөлігі 6-шы ғасырда Тибет буддизмі енгізілгенге дейін жазылмаған күйде қалды. Тибет мәтіндері Жанжунг патшалығын (б.з.д. 500 – 625 жж.) кейінгі Тибет патшалықтарының және Бон дінінің бастаушылары ретінде көрсетеді. Ерлунг әулетінің ерте билеушілері туралы мифтік әңгімелер болғанымен, тарихи жазбалар 6-шы ғасырда Непалдан буддизмнің келуімен және 7-шы ғасырда біртілді Тибет империясының елшілерінің пайда болуымен басталады. Империяның ыдырауынан және 9-10-шы ғасырлардағы үзіліс кезеңінен кейін, 10-12-шы ғасырларда буддизмнің қайта жандануы Тибет буддизмінің төрт негізгі мектебінің үшiн дамуына әкелді. Моңғол империясы мен Юань әулетінің билігінен кейін Тибет 14-шы ғасырда тәуелсіздікке ие болды және келесі 300 жыл бойында әулеттер билік жүргізді. 17-шы ғасырда Гелуг мектебінің бас ламасы, Далай-лама, Хошут хандығының көмегімен мемлекет басшысы болды. 18-шы ғасырдың басында Дзунгар хандығы Тибетті басып алды, ал Цинь әулетінің әскери экспедициясы оларға шабуыл жасап, 1720 жылы Тибетті жаулап алды. Цинь әулеті құлағанға дейін ол Цинь территориясы болып қала берді. 1959 жылы 14-ші Далай-лама Қытай Халық Республикасымен (ҚХР) туындаған қақтығысқа жауап ретінде Үндістанға эмиграцияға кетті. ҚХР-дың аннексиясы және Далай-ламаның эмиграциясы Тибет босқындарының бірнеше толқындарын тудырды және Үндістанда, АҚШ-та және Еуропада Тибет диаспораларының құрылуына әкелді. ҚХР аннексиясынан кейін Тибет автономиялық аймағы құрылды, бірақ Тибеттің тәуелсіздігі және адам құқықтары халықаралық мәселелерге айналды, 1980-ші және 1990-шы жылдары 14-ші Далай-ламамен бірге айқын көзге түсті. Қытай билігі Тибетті бақылауға алуға тырысты және діни орындарды қирату, Далай-ламаның суреттерін және басқа да Тибет діни амалдарын тыйым салуда айыпталады. Ұлы секіріс кезінде ҚХР үкіметі Тибет егіндерін мен азық-түліктерін тартып алғандықтан Тибет халқы кең ауқымды аштыққа ұшырады. ҚХР бұл талаптарды жоққа шығарып, Тибет инфрақұрылымына, біліміне және индустрияландыруына салған инвестицияларын, теократиялық феодалдық үкіметті заманауи мемлекетке алмастырғанын дәлелдейді.
a chronology of Tibetan history
While the Tibetan plateau has been inhabited since pre historic times, most of Tibet's history went unrecorded until the introduction of Tibetan Buddhism around the 6th century. Tibetan texts refer to the kingdom of Zhangzhung (c. 500 BCE – 625 CE) as the precursor of later Tibetan kingdoms and the originators of the Bon religion. While mythical accounts of early rulers of the Yarlung Dynasty exist, historical accounts begin with the introduction of Buddhism from Nepal in the 6th century and the appearance of envoys from the unified Tibetan Empire in the 7th century. Following the dissolution of the empire and a period of fragmentation in the 9th 10th centuries, a Buddhist revival in the 10th–12th centuries saw the development of three of the four major schools of Tibetan Buddhism. After a period of control by the Mongol Empire and Yuan dynasty, Tibet became effectively independent in the 14th century and was ruled by a succession of noble houses for the next 300 years. In the 17th century, the senior lama of the Gelug school, the Dalai Lama, became the head of state with the aid of the Khoshut Khanate. In the early 18th century, the Dzungar Khanate occupied Tibet and a Qing dynasty expeditionary force attacked them, conquering Tibet in 1720. It remained a Qing territory until the fall of the dynasty. In 1959, the 14th Dalai Lama went into exile in India in response to hostilities with the People's Republic of China (PRC). The PRC annexation and flight of the Dalai Lama created several waves of Tibetan refugees and led to the creation of Tibetan diasporas in India, the United States, and Europe. The Tibet Autonomous Region was established following the PRC annexation, although Tibetan independence and human rights emerged as international issues, gaining significant visibility alongside the 14th Dalai Lama in the 1980s and 1990s. Chinese authorities have sought to assert control over Tibet and has been accused of the destruction of religious sites and banning possession of pictures of the Dalai Lama and other Tibetan religious practices. During the crises created by the Great Leap Forward, Tibet was subjected to mass starvation due to the appropriation of Tibetan crops and foodstuffs by the PRC government. The PRC disputes these claims and points to their investments in Tibetan infrastructure, education, and industrialization as evidence that they have replaced a theocratic feudal government with a modern state.
Географиялық жағдай
Тибет Қытай және Үнді субконтинентінің өркениеттері арасында жатыр. Тибет таулы аймағының шығысындағы кең тау тізбектері Қытайдың орталық аймағымен шекараны белгілейді, ал Непал және Үндістан республикаларының Гималай таулары аймақты оңтүстікте жатқан субконтиненттен бөліп тұрады. Тибет "дүние жұмыры" және "қарлы мекен" деп аталады. Тіл білімі мамандары тибет тілі мен оның диалектілерін кеңірек сино-тибет тілдер отбасының синиттік емес бөлігі – тибет-бирман тілдеріне жатқызады.
Тарихқа дейінгі дәуір
Кейбір археологиялық деректер бойынша, ежелгі адамдар Үндістан алғаш рет қоныстанған шамамен жарты миллион жыл бұрын Тибет арқылы өтіп кеткен. Қол және аяқ іздері 169 000 – 226 000 жыл бұрын теңіз деңгейінен 4000 метрден жоғары биіктіктегі Тибет үстіртінде гоминидтер болғанын көрсетеді. Қазіргі адамдар Тибет үстіртінде кемінде 21 мың жыл бұрын қоныстанды. Бұл халық шамамен 3000 жыл бұрын Солтүстік Қытайдан келген неолиттік иммигранттармен ауыстырылды. Дегенмен, "палеолиттік тұрғындар мен қазіргі тибет халқы арасында жартылай генетикалық байланыс бар". Тибеттік аналық мтДНК компоненттерінің басым көпшілігі палеолит және неолит кезеңдерінде, орта Холоценде шыққан тегін көрсетеді. Б.з.б. 1-ғасырда Ярлунг аңғарында көрші мемлекет пайда болды, ал Ярлунг патшасы Дригум Цэнпо Чжан Чжунның ықпалын жою үшін оның Бөн дінінің жұпаларын Ярлунгтен қуды. Цэнпо өлтірілді, ал Чжан Чжун 7-ғасырда Сонгцен Гампоға қосылғанға дейін аймаққа үстемдік етіп келді.
Тибет тайпалары (б.з.б.
108 жылы «Кианг немесе тибеттіктер, Коко-Нордың оңтүстік-батысынан келген көшпелі тайпа, Гансудағы қытай бекеттеріне шабуыл жасап, Дунхуан жолын кесіп тастаумен қорқытты. Лианг Кин қатал шайқастардың бағасымен оларды тоқтатты». 168–169 жылдары қытай генералы Дуан Гонг осы сияқты шабуылдарды қайтарды. Сол дәуірдегі қытай деректерінде «Шу округінің солтүстік-батысына екі мың шақырымнан астам қашықтықта» орналасқан Цян немесе тибеттік текті Фу мемлекеті туралы мәлімет бар. Фу мемлекеті көне қытай тілінде «бод» немесе «фива» деп аталып келген. Бұл мемлекет Туфанның алдағысы ма, әзірге белгісіз.
Императорлықтан бұрынғы Ярлунг әулетінің алғашқы патшалары (2-6-ғасырлар)
Императорлық Ерлунг әулетінің билеушілері мифологиялық саналады, себебі олардың бар екенін дәлелдейтін жеткілікті мәлімет табылмаған. Ньятри Ценпо дәстүрлі тарихтарда Ерлунг әулетінің алғашқы патшасы деп есептеледі, ол астанасы орналасқан өзен аңғарының атымен аталып, қазіргі Лхасадан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен елу бес миль жерде жатыр. Тибеттің алғашқы патшасы Ньятри Ценпоның туған күні туралы мәліметтер әртүрлі. Кейбір тибеттік мәтіндерде б.з.д. 126 жыл, ал басқаларында б.з.д. 414 жыл деп көрсетілген. Ньятри Ценпоның бір аяқты Теранг деген жаратылыстан тарағаны айтылады, оның саусақтары торлы және тілі өте үлкен болғандықтан, бетін жаба алатын. Оның қорқынышты сыртқы келбетіне байланысты ол туған Пуво жерінде қорқыныш тудырды және Бон діні оны Тибетке жер аударды. Сол жерде оны қорқынышты күш ретінде қарсы алып, патша етіп сайлады. Тибет патшаларының аспанмен dmu жиегі (dmu thag) арқылы байланыста болғаны айтылады, сондықтан олар өлмей, ұлдары ересек болғанда тікелей көкке көтерілетін. Әртүрлі деректерге сәйкес, патша Дригум Ценпо (Дри гум брцан по) өзінің ру басшыларын жекпе-жекке шақырған немесе оның жылқышысы Лонгамды (Ло нгам) дуэльге шақырыпты. Жекпе-жектің барысында патшаның dmu жиегі кесіліп, ол қаза тапқан. Осыдан кейін Дригум Ценпо және одан кейінгі патшалар мәйіт қалдырып, Бон діні жерлеу рәсімдерін өткізген. Кейінірек, алғаш рет Мани бка' 'бумда жазылған миф бойынша, тибет халқы маймыл Фа Трельген Чанчуп Семпа мен тас огресс Ма Драг Синмоның ұрпағы болып табылады. Бірақ маймыл – бодисаттва Ченресигтің немесе Авалокитшвараның (Тиб. Спайян раш гзигс) көрінісі болса, ал огресс Ченресигтің жұбайы Долманың (Тиб. 'Грол ма) жанындағы бейнесі еді.
Тибет империясы (618-842)
Ярлунг патшалары біртіндеп өздерінің билігін кеңейтті және 6 ғасырдың басында Тибет тайпаларының көпшілігі олардың бақылауына көшті. 630 жылға қарай Намри Сонгцен (570?–618?/629), Ярлунг әулетінің 32-ші патшасы, қазіргі Лхаса аймағындағы барлық жерді бағындырып, Чжанчжунгты жаулап алды. 7 ғасырдан бастап қытай тарихшылары Тибетті Тюбо (吐蕃) деп атады, бірақ осы атауды жазу үшін төрт түрлі иероглиф қолданылды. Тибет тарихында Тибет патшалығымен алғашқы ресми байланыс 7 ғасырдың басында патша Намри Лёнцен (Gnam ri slon rtsan) Қытайға елші жіберген кезде тіркелді. Дәстүрлі тибет тарихында билеушілердің ұзақ тізімі сақталған, олардың ерліктері 7 ғасырдан бастап қытай тарихында расталды. 7-дан 11 ғасырларға дейін Тибетпен бірнеше императорлар билік етті (Тибет императорларының тізіміне қараңыз), олардың ішінде кейінгі діни дәстүрде ең маңыздылары Сонгцен Гампо, Трисонг Детсен және Ральпакан, «үш діни патша» (mes dbon gsum) болды. Олар тиісінше Авалокитешвара, Маньюшри және Ваджрапаниға байланысты үш қорғаушы (rigs gsum mgon po) ретінде танылды. Сонгцен Гампо (шамамен 604–650) Тибет билігін Лхаса мен Ярлунг аңғарынан тысқары жерлерге кеңейткен алғашқы ірі император болды және дәстүр бойынша буддизмді Тибетке әкелгенімен есептеледі. Императорлық кезеңнен бастап ғасырлар бойы империяның күші әртүрлі аймақтарда біртіндеп артты, сондықтан 9 ғасырдың басында оның ықпалы оңтүстікке Бенгалияға, ал солтүстікке Моңғолияға дейін жетті. Тибеттік жазбалар Пала империясының жаулап алынғанын және Пала императоры Дхармапаланың Тибетке бағынғанын мәлімдейді, бірақ бұл туралы тәуелсіз деректер жоқ. Империяның әртүрлі жер бедері мен көлік қиындықтары, сондай-ақ империяның кеңеюі нәтижесінде келген жаңа идеялар, империя орталығындағы билеушімен жиі бәсекелес болатын кернеулер мен билік ошақтарының пайда болуына әсер етті. Мысалы, Бөн дінінің жақтастары мен ежелгі ақсүйек отбасыларының қолдаушылары біртіндеп жаңадан келген буддизммен бәсекелесе бастады.
Саяси биліктің бөлшектелуі (9-10 ғғ.)
Фрагментация дәуірі – 9-10 ғасырлардағы Тибет тарихының кезеңі. Осы дәуірде Тибет империясының саяси орталықтандырылуы құлдырады. Бұл кезең Тибет империясының қалдықтарына қарсы көтерілістермен және аймақтық соғыс басшыларының көтерілуімен ерекшеленді. Біріккен Тибет империясының соңғы императоры Лангдарма қайтыс болғаннан кейін, оның орнын оның күмәнді мұрагері Юмтан (Юм бртан) ала ма, әлде басқа ұлы (немесе туысы) Осунг (Од срунг) ала ма деген дау туды (843–905 немесе 847–885 жылдары). Одан азамат соғысы басталды, ол Саскья дәуіріне дейін Тибеттің орталықтандырылған басқаруын тоқтатты. Осунгтың одақтастары Лхасаны бақылауда ұстады, ал Юмтан Ялунгке кетуге мәжбүр болды, онда ол патшалардың жекелеген әулетін құрды. 910 жылы императорлардың мазарлары ұстамалды. Осунгтың ұлы Палкхорсан (Дпал 'khor brtsan) (865–895 немесе 893–923 жылдары) болды. Ол бір кезде орталық Тибеттің көп бөлігін бақылауда ұстады және екі ұлды өмірге әкелді: Траши Ценцан (Bkra shis brtsen brtsan) және Трикхидинг (Khri khyi lding), кейбір дереккөздерде Кийде Нимагон (Skyid lde nyi ma mgon) деп аталған. Трикхидинг батыс Тибеттің Жоғарғы Нгари (Stod Mnga ris) аймағына көшіп, жоғары орталық Тибет ақсүйек әйеліне үйленді, олармен бірге жергілікті әулетті құрды. 842 жылы Тибет империясы ыдырағаннан кейін, ежелгі Тибет патшалық үйінің өкілі Ньима Гон алғашқы Ладакх әулетін құрды. Ньима Гонның патшалығының орталығы қазіргі Ладакхтан шығысқа қарай орналасқан. Кийде Нигоның үлкен ұлы Мариулдың (Ладакх аймағы) билеушісі болды, ал оның екі кіші ұлы Батыс Тибетті биледі, Гуге-Пуранг және Занскар-Спити патшалықтарын құрды. Кейін Гуге патшасының үлкен ұлы Корре, сондай-ақ Жанчхуб Еше Ө (Byang Chub Ye shes' Od) буддалық монах болды. Ол жас ғалымдарды білім алу үшін Кашмирге жіберді және 1040 жылы Атишаны Тибетке шақыруға жауапты болды, осылайша Тибетте буддизмнің Чидар (Phyi dar) кезеңін бастады. Кіші ұлы Сронг не күнделікті мемлекеттік істерді басқарды; оның ұлдары патшалық әулетін жалғастырды.
Тибет қайта өрлеу дәуірі (10-XII ғасырлар)
Дәстүрлі аңыздарға сәйкес, буддизм Хам аймағында жасырын түрде сақталған. 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырда Тибетте буддизм қайта жанданды. "Жасырын қазыналардың" (терма) алғашқы ашылуымен тұспа-тұс келген XI ғасырда Тибеттің шығысы мен батысында буддалық ықпал жанданды. Музу Саелбар (Mu zu gSal 'bar), кейіннен ғалым Гонгпа Рабсал (bla chen dgongs pa rab gsal) (832–915), солтүстік-шығыс Тибетте буддизмді жаңарту үшін жауапты болды және Тибет буддизмінің Ньингма (Rnying ma pa) мектебінің түп атасы ретінде саналады. Батыста Ринчен Зангпо (958–1055) аудармашы ретінде белсенді болды және ғибадатханалар мен монастырларды құрды. Үндістаннан қайтадан атақты ғалымдар мен ұстаздар шақырылды. 1042 жылы Атиша (982–1054) батыс Тибет патшасының шақыруымен Тибетке келді. Бұл Үндістанның Викрамашила университетінен шыққан Буддизмнің Пала формасының танымал өкілі кейіннен Тибеттің орталық бөлігіне көшіп барды. Сол жерде оның басты шәкірті Дромтонпа Тибет буддизміне Кадампа мектебін құрды, оның ықпалымен бүгінгі Жаңа аударма мектептері пайда болды. Сакия, сұр жер мектебі, ұлы Лотсаваның шәкірті Кхон Кёнчок Гьелпо (1034–1102) құрған. Оның басшысы Сакия Тризин, оның ұрпағы махасиддха Вирупаға дейін жалғасады және ол ғылыми дәстүрді білдіреді. Атақты ұстаз Сакия Пандита (1182–1251), Кхон Кёнчок Гьелпоның шөбересі. Басқа да маңызды мұғалімдер Тилопа (988–1069) және оның шәкірті Наропа (шамамен 1040 жылы қайтыс болған). Кагью, Будданың сөзі, ауызша дәстүр, ол медитацияның тәжірибелік өлшемдерімен байланысты. Оның ең танымал өкілі - XI ғасырдың мистикасы Миларепа. Онда бір үлкен және бір кіші бөлім бар. Біріншісі, Дагпо Кагью, Марпа Лотсава, Миларепа және Гампопа арқылы үнділік Наропаға дейінгі Кагью мектептерін қамтиды. 1240 жылы монғолдар Тибетке 30 000 сарбаздан тұратын монғол генералы Дорда Дархан бастаған шағын науқанмен шабуыл жасады. Бұл шайқаста Дархан әскері 500-ге жуық адамнан зардап шекті. 1241 жылы монғолдар Тибеттен өз әскерлерін кері тартты, өйткені монғол ханзадаларының бәрі Огедей ханның мұрагері тағайындауға дайындық ретінде Моңғолияға қайта шақырылды. Олар 1244 жылы аймаққа оралды, онда Кётен ультиматум жариялады, Сакияның абысын (Кунгяр Гьял Мтшан) өзінің жеке капелланы болуға шақырды, егер ол бас тартса, үлкен шабуылдың ауырсынуына байланысты. Сакия Пандита шақыруды орындап, 1246 жылы Коконорға жету үшін 3 жылдай уақыт қажет болды, ал келесі жылы Ланчжоуда Кенәз Кётенмен кездесті. 1249 жылы монғолдар Амдо мен Хамды өздеріне қосып, Сакия Пандитаны Орталық Тибет патшасының орынбасары етіп тағайындады. Тибет Моңғол империясына қосылды, діни және аймақтық саяси істерге номиналды билік қалды, ал моңғолдар сирек кездесетін әскери араласу арқылы күшейтілген аймақта құрылымдық және әкімшілік билікті қолға алды. Бұл монғол императорының "диархиялық құрылымы" ретінде өмір сүрді, билік негізінен монғолдарға пайдасы тиді. "Монғолдардың үстемдігі ең көп жанама болды: Сакия ламалары билік пен заңдылықтың көзі болып қалды, ал дпон-чендер Сакияда әкімшілікті жүргізді. Сакияда Дпончен Кунгг'бзари По мен Факс Паның туыстарының арасында дау туындағанда, Дпонченді өлтіру үшін қытай әскерлері жіберілді". Қоблай ханның қолдауымен Фагпа өзін және өз сектасын Тибеттегі ең басты саяси күш ретінде бекітті. Моңғол билеушілеріне тибет ламалары ықпал еткендіктен, олар моңғолдардың түрлі тайпаларында, тек Кубилайда ғана емес, сонымен қатар Ил-Ханидтерде де елеулі ықпал етті. 1265 жылы Чёгьял Фагпа Тибетке оралды және алғаш рет 1267 жылы Сакиялардың ұзақ уақыт қызметшісі және одақтасы Шакия Бзанг поны Тибет үстінен дпон чең ("үлкен әкімші") етіп тағайындап, Сакиялардың үстемдігін орнатуға тырысты. 1268 жылы халық санағы жүргізіліп, Тибет он үш мириархияға (административтік округтер, номиналды түрде 10 000 үй шаруашылығы бар) бөлінді. Ғасырдың аяғына қарай Батыс Тибет императорлық шенеуніктердің (әрине, тибеттіктер) тиімді бақылауында болды, ал Гуге және Пуран патшалықтары ішкі автономиясын сақтады. Сакияның Тибет үстінен үстемдігі 14 ғасырдың ортасына дейін жалғасты, бірақ 1285 жылы Чагатай хандығының Дува ханның көмегімен Дрикунг Кагью сектасының көтерілісімен сынға түсті. 1290 жылы Сакиялар мен шығыс монғолдар Дрикунг монастырын өртеп, 10 000 адамды өлтірген кезде көтеріліс басылды. 1346 және 1354 жылдар аралығында Юань әулетінің соңы кезінде Пагмодру әулеті Сакияны құлатты. Сакия ламаларының Тибет билігінен шығу 1358 жылы Тибеттің орталық бөлігі Кагью сектасының бақылауына түскен кезде аяқталды. "1370 жылдарға қарай буддизм мектептерінің арасындағы шекара анық болды". Келесі 80 жылдай уақыт салыстырмалы тұрақтылық кезеңі болды. Олар сонымен қатар Тсонқхапа Лобсанг Драгпаның шәкірттерімен Гелугпа мектебінің (сонымен қатар Сары бас киімділер деп белгілі) тууына және Ласаға жақын Ганден, Дрепунг және Сера монастырларының құрылуына куә болды. 1430 жылдан кейін ел тағы да ішкі билік күресі кезеңіне енді.
Тибет тәуелсіздігі (14-XVIII ғасыр)
Юань әулетінің құлдырауымен Орталық Тибетке 14-17 ғасырларда бірден кейін бір отбасылар билік етті, ал 17-18 ғасырларда Далай-ламаның билігі орнады. Тибет 14 ғасырдың ортасынан бастап шамамен 400 жыл бойы де-факто тәуелсіз болды. Орталық биліктің әлсіреуіне қарамастан, көрші Қытайдың Мин әулеті тікелей билік орнатуға көп күш жұмсаған жоқ, бірақ 1370 жылдары У Цан аймақтық әскери комиссиясы мен До Кам аймақтық әскери комиссиясын құру арқылы Тибет аумағына номиналдық талаптар қойды. Олар сондай-ақ Дхарма ханзадалары деп белгілі буддизм дінінің басшыларымен достық қарым-қатынас орнатты және жергілікті басшыларға, оның ішінде Ұлы Императорлық тәрбиешіге басқа да атақтар берді.
Фагмодрупа (14-15 ғасырлар)
Неудон (Сне’угдонг) орталығындағы Фагмодру (Фагмогру) мириархиясы 1251 жылы Хюлегуге аппанаж ретінде берілді. Бұл аймақ бұрыннан бері Ланг (Рланг) әулетімен байланысты болды, ал Илхандық әсерінің әлсіреуімен, бұл аймақ Сакиядағы монғолдық Понченнің (дпончен) басшылығымен, монғолдық Сакия аясында осы әулет тарапынан басқарылды. Ланг әкімшілігіне бағынған аймақтар 13-ғасырдың соңы мен 14-ғасырдың басында үнемі басып алынып келді. Жанчұб Гьялцян (Бянг chub rgyal mtshan, 1302–1364) осы басып алуларды заңсыз деп есептеді және 1322 жылы мириарх болып тағайындалғаннан кейін Фагмодру жерлерін қайтаруға тырысты. Ұзаққа созылған сот дауларынан кейін, 1346 жылы Фагмодруға көршілері шабуыл жасағанда бұл күрес зорлыққа ұласты. Жанчұб Гьялцян 1347 жылы тұтқындалып, кейін босатылды. Ол кешірек сотқа келуден бас тартқанда, 1348 жылы оның иеліктеріне Пончендер шабуыл жасады. Жанчунг Гьялцян Фагмодруды қорғай алды және 1351 жылға дейін елдегі ең ықпалды саяси тұлғаға айналғанша әскери жемістерге қол жеткізді. Әскери қақтығыстар 1354 жылы Жанчұб Гьялцянның сөзсіз жеңісімен аяқталды, ол сол жылы Фагмодрупа әулетін құрды. Ол 1364 жылы қайтыс болғанға дейін Орталық Тибетті басқарды, бірақ барлық монғолдық институттарды тек қана формалдық ретінде қалдырды. Билік 1434 жылға дейін Фагмодру әулетінің қолында болды. Жанчұб Гьялцян мен оның ізбасарларының билігі ежелгі Тибет патшалығы дәуіріндегі үлгілерді іздеген жаңа мәдени өзін-өзі тануды білдірді. салыстырмалы түрде бейбіт жағдай әдебиет пен өнердің дамуына жағдай жасады. Осы кезеңде реформатор ғалым Же Цонкхапа (1357–1419) Тибет тарихына шешуші әсер еткен Гелуг сектасын құрды.
Ринпунгпалар әулеті (15-16-ғасырлар)
Фагмодрупа әулетінің ішіндегі алау-даулар мен түрлі иеліктердің және саяси-діни топтардың күшті жергіліктілік сезімі ұзаққа созылған қақтығыстарға себеп болды. 1435 жылдан кейін Цанг (Батыс-Орталық Тибет) аймағында орналасқан Ринпунгпа министрлер отбасы саясатта үстемдік құрды.
Цанпа әулеті (16-17-ғасырлар)
1565 жылы оларды Шигацзедегі Цангпа әулеті құлатты, ол келесі онжылдықтарда Тибеттің әртүрлі жақтарында өкіметін кеңейтіп, Карма Кагью мектебін қолдады. Олар 1640 жылдары Далай-ламалардың билікке келуіне себеп болған оқиғаларда шешуші рөл атқарды.
Ганден Пходранг үкіметі (17-XVIII ғасырлар)
Ганден Пходранг – 1642 жылы 5-ші Далай-лама Хошут хандығының Гуши ханның әскери көмегімен құрған Тибет үкіметі. Осы кезеңнің басында Лхаса Тибеттің астанасы болды, ал Гуши хан Шигацтеде 5-ші Далай-ламаға барлық уақытша билікті тапсырды.
Геллугпа мектебінің және Далай-ламаның өрлеуі
Далай-ламалардың көтерілуі монғол тайпаларының әскери күшімен тығыз байланысты болды. Тюмед моңғолдарының ханы Алтан хан 1569 жылы және 1578 жылы Цангпа әулеті билік еткен кезде Гелугпа мектебінің басшысы Сонам Гятсоны (кейіннен үшінші Далай-лама ретінде танылған) алғаш рет Моңғолияға шақырды. Гятсо екінші шақыруды қабылдады. Олар Алтан ханның жаңа астанасы Коко Хотан (Хохот) қаласында кездесті, онда Далай-лама көпшілікке үлгі-өнеге берді. Сонам Гятсо Кублай ханға дінге өткізген тибеттік сакия монахы Дрогон Чогьял Пагпаның (1235–1280) қайта туғаны екенін, ал Алтан ханның монғолдардың белгілі билеушісі және Қытай императоры Кублай ханның (1215–1294) қайта туғаны екенін, олардың будда дінін таратуда ынтымақтасу үшін қайтадан біріккенін жариялады. Бұл монғолдардың бірден буддизмге көшкеніне себеп болмады (мұндай оқиға тек 1630 жылдары болды), бірақ монғол ақсүйектері арасында билікті заңдастыру үшін буддалық идеологияны кеңінен пайдалануға мүмкіндік берді. Соңғысы, бірақ кем емес, төртінші Далай-лама Йонтен Гятсо Алтан ханның немересі болды.
Хошут-Гелугпа одағы
Йонтен Гьяцо (1589–1616), төртінші Далай-лама және тибет емес, Алтан ханның немересі болды. Ол 1616 жылы жиырмасыншы жылдардың ортасында қайтыс болды. Кейбіреулер оны уландырған десе де, нақты дәлел жоқ. Лобсанг Гьяцо (Wylie транслитерациясы: Blo bzang Rgya mtsho), Ұлы Бесінші Далай-лама (1617–1682), Орталық Тибет үстінен тиімді саяси билік жүргізген алғашқы Далай-лама болды. Бесінші Далай-ламаның бірінші регенті Сонам Раптен Тибеттің орталық аймағын Гелуг мектебінің бақылауына біріктіргенімен танымал. Оның күш-жігері көбінесе Хошут хандығының Ойрат Хошут басшысы Гүши ханның әскери көмегімен сәтті аяқталды. Далай-лама, Сонам Раптен және хандардың ұстанымдары әр түрлі интерпретацияланады. Кейбір дереккөздер ханның Сонам Раптенді азаматтық істердің іс жүзіндегі әкімшісі етіп тағайындағанын, ал Далай-ламаны діни мәселелермен шектегенін айтады. Басқа дереккөздер Гүши ханның Тибет әкімшілігіне тікелей қатыспағанын және Гелугпа мектебінің жауларын жеңгеннен кейін Коконорда қалғанын мәлімдейді. 5-ші Далай-лама және оның жақын достары, әсіресе Сонам Раптен (1658 жылы қайтыс болғанға дейін), тарихшылар Лхаса мемлекеті деп атаған азаматтық әкімшілікті құрды. Бұл Тибет әкімшілігі сондай-ақ Ганден Пходранг деп те аталады, ол 5-ші Далай-ламаның Дрепунг монастырындағы резиденциясының атынан алынған. Сонам Раптен Гелугпаның фанатиктік және жауынгерлік жақтаушысы болды. Оның басшылығымен басқа мектептер қуғынға ұшырады. Бүгінде Джонанг дереккөздері Джонанг монастырларының жабылып немесе күштеп қайта құрылғанын мәлімдейді, ал аталған мектеп 20 ғасырдың соңына дейін жасырын күйде болды. Алайда, 1652 жылы Тибеттен Қытайға аттанғанша Далай-лама Сонам Раптенге 1642 жылғы азаматтық соғыстан кейін оның әкімшілігі жүзеге асырған барлық сектанттық саясатты тыйым салатын жарлық шығарды және оларды кері қайтаруға бұйырды. ФицГерберттің сөзіне сүйенсек, Сонам Раптен мен Гүши ханның 1650 жылдары қайтыс болғаннан кейін 5-ші Далай-ламаның "күнделікті үкіметтік басқаруы" күшейді. 5-ші Далай-лама 1645 жылы Лхасадағы Потала сарайының құрылысын бастады. Ұлы Бесіншінің билік кезінде екі иезуит миссионері, неміс Йоханнес Грубер және бельгиялық Альберт Дорвилл, 1661 жылдың қазан және қараша айларында Пекиннен португалдық Гоаға, Үндістанға бара жатқанда Лхасада екі ай болды. 1652 жылы 5-ші Далай-лама Цин әулетінің Шуньцзи императорына барды. Ол басқа келушілер сияқты иіліп отыруға міндетті болмады, бірақ императордың алдында тізе бүгуге мәжбүр болды және кейін оған ресми мөр жіберілді. 5-ші Далай-ламаның 1682 жылы қайтыс болуы оның сенімді көмекшісі, Дези Сангье Гьяцо тарапынан он бес жыл бойы жасырын қалды. Алтыншы Далай-лама Цанян Гьяцо 1697 жылдың 7 немесе 8 желтоқсанында Потала сарайында таққа отырғызылды. 1705 жылы 6-шы Далай-ламаның регенті мен Хошут хандығы арасындағы қақтығыс Лхабжанг ханның Лхасаны басып алуына, регентті өлтіруіне және 6-шы Далай-ламаны құлатуына әкелді. 1717 жылы Джунгар хандығы басып кіріп, Хошут ханын және қуыршақ билеушіні биліктен ығыстырғанға дейін Лхабжанг Иешэ Гятсоны билікке отырғызды. VII Далай-лама тағайындалды, бірақ Джунгарлар халықты қорқытып, тибеттіктердің ықыласын жоғалтты. 1720 жылы Цин әулеті Джунгарларды жеңіске бұйырды.
Цин басып алуы мен әкімшілік билік (1720-1912)
Тибет үстінен Цин билігі 1720 жылы Тибетті басып алған джунгарларды Цин әскерлерінің жеңісінен кейін орнатылып, 1912 жылы Цин әулетінің құлауына дейін жалғасты. Цин императорлары Тибетке амбандар деп аталатын ресми өкілдерін тағайындады, олар Лхасадағы 2000-нан астам сарбазға басшылық етті және осы кезеңде аймақты басқарған Лифан Юань атты Цин үкіметінің органына есеп берді. Осы дәуірде Қытайда маньчжурлар құрған Цин әулетінің қолдауымен Далай-ламалар аймаққа үстемдік құрды.
Цин империясының жаулауы
Цинь әулетінің Кангси императоры Дзюңгар хандығының Тибетті басып алуына жауап ретінде Тибетке экспедициялық әскер жіберді. Олар Цанның Полханас (сонымен қатар Полханей деп те жазылады) және Батыс Тибет губернаторы Канченнас (сонымен қатар Ганченни деп те жазылады) басшылығындағы тибет күштерімен бірге 1720 жылы Дзюңгарларды Тибеттен қуып шықты. Олар Келзанг Гьяццоны Құмбумнан Лхасаға алып келді және оны 7-ші Далай-лама етіп тағайындады. Бұл уақытта Тибет үстінен Цин протектораты құрылды, Лхасада гарнизон орналасты, ал Кам Сычуаньға қосылды. 1721 жылы Цинь Лхасада Канченнас басқарған үш тибет министрінен тұратын кеңес (Кашаг) құрды. Далай-ламаның рөлі осы уақытта тек символикалық болды, бірақ монғолдардың діни сенімдеріне байланысты әлі де өте ықпалды болды. 1722 жылы Юнцзэн императорының билікке келгеннен кейін Тибетте Цин әскерлерінің саны бірнеше рет азайды. Алайда, джунгарлармен одақтасқан Лхаса ақсүйектері Кангченнаны өлтіріп, 1727 жылы Лхасаны өз қолдарына алды, ал Полханас өзінің туған жері Нгариге қашты. Қыркүйек айында Цин әскерлері Лхасаға келді және Цинге қарсы топты, әйелдер мен балаларды қоса алғанда, бүкіл отбасыларды өлтіру арқылы жазалады. Далай-лама Кам қаласындағы Литанг монастырына жіберілді. Панчен-лама Лхасаға әкелінді және оған Цанг пен Нгаридің уақытша билігі берілді, бұл екі жоғары лама арасында аумақтық бөлінуді тудырды, бұл Қытайдың Тибетке қатысты саясатының ұзақ уақытқа созылған ерекшелігі болды. Лхасада екі амбан құрылды, онда Цин әскерлерінің саны көбейді. 1730 жылдары Цин әскерлері қайтадан қысқарды, ал Полханалар күшейіп, билік басына түсті. 1735 жылы Далай-лама Лхасаға оралды, ал уақытша билік Полханаларда қалды. Цин Пулханасқа адал агент және Тибеттің тұрақты билеушісі ретінде қарады, сондықтан ол 1747 жылы қайтыс болғанға дейін үстем болды. Лхаса, Батанг, Дартсендо, Лхари, Чамдо және Литанг сияқты бірнеше жерлерде Жасыл стандарт әскерлері Джунгар соғысы кезінде гарнизонға орналасты. Жасыл штандарт әскерлері мен маньчжур байрақтылары Цин әскерінің құрамына кірді, олар Дзунгарларға қарсы соғыста Тибетте шайқасты. Сичуань қолбасшысы Юэ Чжунцзи (Юэ Фэйдің ұрпағы) 2000 жауынгерлер мен 1000 маньчжур әскерлері Лхасаны басып алған кезде алғаш рет Лхасаға кірген. Марк К. Эллиоттың айтуынша, 1728 жылдан кейін Цинь Лхасадағы гарнизонды басқару үшін Байрақты әскердің орнына Жасыл стандарт әскерін қолданды. Эвлин С. Равскидің айтуынша, "Жасыл стандарт" армиясы мен "Баннермендер" Тибеттегі Цин гарнизонын құраған. Сабина Дабрингаустың айтуынша, Цинь Тибеттегі 3000 мықты тибет армиясын қолдау үшін 1300-ден астам Қытайдың жауынгерлерін орналастырған. Цин 1724 жылы Амдо мен Хам аймағын Цинхай провинциясына айналдырды, ал 1728 жылы шығыс Хамды көршілес қытай провинцияларына қосылды. Цин үкіметі Лхасаға резиденттік комиссар (амбан) жіберді. 1747 жылы Полханастың ұлы Гюрме Намгьял әкесі қайтыс болғаннан кейін билікті өз мойнына алды. Амбандар оның көтеріліске бастамашы болатынына сенімді болды, сондықтан олар оны өлтірді. Бұл оқиға туралы хабарлар тарап, қалада көтеріліс басталды. Далай-лама араласып, Лхасада тәртіп орнатты. Цянлон императоры (Йонгчжэнның мұрагері) Цин әскерін Гюрме Намгьялдың отбасын және амбандарды өлтірген топтың жеті мүшесін өлтіруге жіберді. Император Тибет үкіметін (Кашаг) қайтадан ұйымдастырды, номиналды түрде Далай-ламаға уақытша билікті қайтарып берді, бірақ іс жүзінде билікті (жаңа) амбандардың қолына бекітті.
Тибет үстіндегі бақылауды кеңейту
1791 жылы Непалдың шабуылы жеңілгеннен кейін Циннің Тибетке деген бақылауы артты. Осы сәттен бастап барлық маңызды мәселелер амбандарға жіберілді. Бұл амбандардың билігін күшейтті. Амбандар Тибет саяси істеріне жауаптылық тұрғысынан Кашаг пен регенттерден жоғары тұрды. Далай және Панчен-ламалар енді Цин императорына тікелей өтініш жасай алмады, тек амбан арқылы ғана жасай алатын болды. Амбандар Тибеттің шекара қорғауын және сыртқы істерін басқарды. Амбандар Цин гарнизонының және 3000 адамнан тұратын Тибет армиясының қолбасшылығына тағайындалды. Сауда шектелді, ал саяхаттау амбандар берген құжаттарсыз мүмкін емес болды. Амбандар барлық сот шешімдерін қарауға міндетті болды. Алайда, Уоррен Смиттің сөзіне сүйенсек, бұл директивалар толық орындалмады немесе тез арада тоқтатылды, себебі Цин нақты билікке қарағанда, биліктің символдық көрсетіліміне көбірек қызығушылық танытты. 1841 жылы индуист Догра әулеті У Цан аймағында билігін орнатуға тырысты, бірақ Қытай-сик соғысында (1841–1842) жеңілді. 19 ғасырдың ортасында амбанмен бірге келген Сычуань провинциясынан шыққан қытай әскерлерінің тобы Тибет әйелдеріне үйленіп, Лхасаның Лубу ауданында қоныстанды, олардың ұрпақтары қауым құрып, Тибет мәдениетіне сіңісті. Хебалин қытай мұсылман әскерлері мен олардың ұрпақтарының тұрағы болды, ал Лубу – ханьқытай әскерлері мен олардың ұрпақтарының тұрағы.
Еуропаның Тибеттегі әсері
Тибетке алғаш рет 1624 жылы Антонио де Андраде бастаған португал миссионерлері келді. Тибеттіктер оларды құшақ жая қарсы алып, шіркеу салуға рұқсат берді. 18-шы ғасырда Еуропадан иезуиттер мен капуциндер көптеп келді. Бірақ, олар тибет ламаларының қарсылығына тап болды, соңында 1745 жылы Тибеттен қуылды. Басқа саяхатшылардың арасында 1774 жылы Шигацке сауданы зерттеу үшін келген шотланд ақсұлтаны Джордж Богл болды, ол Тибетке алғашқы картопты әкелді. 1792 жылдан кейін Қытайдың ықпалымен Тибет еуропалықтар үшін шекарасын жапты. 19-шы ғасырда тек үш еуропалық – ағылшын Томас Мэннинг және екі француз миссионері Хюк пен Габет Лхасаға жетті, ал көптегені Тибеттің шет аймандарында саяхаттады. 19-шы ғасырда Британ империясы Солтүстік Үндістаннан Гималай және Ауғанстанға қарай кеңейді, ал Ресей империясы оңтүстікке Орталық Азияға қарай озды. Екі держава да Тибеттегі бір-бірінің ниеттеріне күдікпен қарады. Бірақ Тибет көптеген саяхатшылардың назарын өзіне тартты. 1840 жылы Сандор Кёроси Цома Дарджилингке келді, ол мадьяр халқының тегін анықтауды үміттенеді, бірақ Тибетке кірмей қайтыс болды. 1865 жылы Ұлыбритания Тибетті жасырын түрде картаға түсіре бастады. Паниттар деп аталатын, тәлім алған үнділік жер өлшеушілер-жасырын агенттер, саяхатшы немесе саудагер кейпінде Тибетті кезіп, қадамдарын санап, түнде өлшемдер жасады. Ең танымал болғаны – Наин Сингх, ол Лхасаның ендігі, бойлық және биіктігін өлшеді, сондай-ақ Ярлунг Цангпо өзенінің бағытын анықтады.
Британдық экспедиция Тибетке
ХХ ғасырдың басында Орталық Азияда үстемдік үшін Ұлыбритания мен Ресей империялары бәсекелесті. Тибет үкіметімен дипломатиялық байланыс орната алмағандықтан және Ресеймен байланыстары туралы хабарларға алаңдағандықтан, 1903–1904 жылдары полковник Фрэнсис Йонгхусбанд басқарған британдық экспедиция Лхасаға сауда келісімін күштеп жасау және тибеттіктердің ресейліктермен қарым-қатынас орнатуына жол бермеу үшін жіберілді. Бұл жағдайға жауап ретінде Цинь сыртқы істер министрлігі Тибетке Қытайдың басып тартушылығы бар екенін мәлімдеді, бұл осындай талаптың алғашқы нақты білдірілімі болды. Британдық экспедиция Лхасаға келгенге дейін 13-ші Далай-лама Сыртқы Моңғолияға қашып, 1908 жылы Пекинге барды. Британдық экспедиция 1905 жылғы Батанг монастырындағы Тибет көтерілісінің себебі болды, онда шетелдіктерге қарсы тибет ламалары француз миссионерлерін, маньчжур және хань Цинь шенеуніктерін, сондай-ақ христиан дініне өткендерді өлтірді, бірақ кейін Цинь әскерлері көтерілісті басып тастады. 1904 жылғы Лхасадағы ағылшын-тибет шартынан кейін 1906 жылғы қытай-британ шарты жасалды. Пекин Лондонға 1904 жылғы ағылшын-тибет шарты бойынша Лхасаның келісуге мәжбүр болған 2,5 миллион рупия төлеуге келісті. 1907 жылы Ұлыбритания мен Ресей «Тибет үстінен Қытайдың басып тартушылығының қабылданған принципіне сәйкес» екі ел де «Қытай үкіметінің делдалы арқылы ғана Тибетпен келіссөздер жүргізбеуге міндеттенеді». жазалау экспедициясы барысында. Оның әскерлері Хам және Амдодағы бірнеше монастырларды қиратты, ал аймақтың қытайлану процесі басталды. Далай-лама тағы да қашып кетті, бұл жолы Үндістанға, және тағы да қытайлықтар оны тақтан түсірді. Бірақ жағдай көп ұзамай өзгерді, өйткені 1911 жылғы қазан айында Цинь әулеті құлағаннан кейін Чжаоның әскерлері бүлік көтеріп, оны өлімге кесті. Синхай Лхасадағы қырқыстан кейін қалған Цинь әскерлерінің барлығы Тибеттен кетуге мәжбүр болды.
Фактикалық тәуелсіздік (19121951)
Далай-лама 1912 жылы шілдеде Үндістаннан Тибетке оралды (Цин әулеті құлағаннан кейін) және Амбанды және барлық қытай әскерлерін қуды. 1913 жылы Далай-лама Қытай императоры мен Тибет арасындағы қарым-қатынас "қамқоршы мен діни қызметкердің қарым-қатынасы болған, бірін екіншісіне бағынуға негізделмеген" екенін жариялады. "Біз кішкентай, діни және тәуелсіз ұлтпыз", - деп жалғастырды жарлық. 1939 жылы швед синологы және лингвисті Қытайдағы соғыс туралы жазған кітабында Тибетті Қытайдың бір бөлігі деп көрсеткен. Қытай үкіметі 1930 жылдары үстемдік құруға тырысты. АҚШ та сол кезде Тибетті Қытайдың провинциясы ретінде мойындады, бұл туралы 1944 жылы АҚШ Соғыс департаменті түсірген "Неге біз соғысамыз #6 Қытай шайқасы" атты деректі фильмінде көрсетілген. Кейбір авторлар 1913 жылғы Тибет-Моңғолия шартынан кейін Тибет де-юре тәуелсіз болды деп санайды, ал оған дейін Моңғолия Ресеймен мойындалған болатын. Тибет 1913–1949 жылдары әлемнің қалған бөлігімен байланысы өте шектеулі болды, бірақ Йонгхусбанд миссиясынан кейін Гянце, Ятунг және Гартокта (Батыс Тибетте) британдық өкілдер орналасты. Бұл "сауда агенттері" іс жүзінде Үндістанның британдық үкіметінің дипломатиялық өкілдері болды және 1936–1937 жылдары британдықтар Лхасада тұрақты миссия құрды. Бұл 13-ші Далай-лама қайтыс болғаннан кейін Тибет астанасына жіберілген Қытайдың "құдайға сену миссиясына" жауап ретінде жасалды, ол Тибетте республикалық Қытайдың дипломатиялық бекеті ретінде қалды. 1947 жылдан кейін британдық миссия жаңадан тәуелсіз Үндістан үкіметінің бақылауына берілді, бірақ соңғы британдық өкіл Хью Ричардсон 1950 жылға дейін Лхасада болып, Үндістан үкіметіне қызмет етті. Британдықтар, қытайлықтар сияқты, тибеттіктерді шетелдіктерді Тибетке кіргізбеуге ынталандырды және 1904 жылы Йонгхусбанд миссиясы кеткеннен бастап 1920 жылы телеграф кеңсесінің қызметкері келгенге дейін ешқандай шетелдік Лхасаға бармады. 1920–1950 жылдары Лхасаға 90-нан астам еуропалық және жапондық келді, олардың көпшілігі британдық дипломатиялық қызметкерлер болды. Аз ғана үкіметтер Тибеттің дипломатиялық мойындалуына ұқсас әрекеттер жасады. 1914 жылы Тибет үкіметі Ұлыбританиямен Симла келісіміне қол қойды, бұл Гималай суайдырының оңтүстік жағындағы бірнеше шағын аудандарды Британдық Үндістанға беруді көздейді. Қытай үкіметі келісімді заңсыз деп жариялады. 1932 жылы Ма Буфан және Лю Вэньхуй басқарған мұсылман және хань әскерлерінен құралған Ұлттық революциялық армия 13-ші Далай-лама Цинхай және Сиканг аумақтарын басып алуға тырысқанда, Қытай-Тибет соғысында Тибет армиясын жеңді. Сондай-ақ, Қытайдың орталық үкіметі шабуылға ынталандырғаны туралы хабарлар тарады, өйткені жапондықтар Маньчжурияны басып алған. Олар тибеттіктерге тағы Джинша өзенінен өтпеуді ескертті. Соғысты тоқтату үшін бітімге қол қойылды. Далай-лама әскерлері жеңілгенде Үндістандағы британдықтардан көмек сұрады және капитуляциялаған генералдарына төмендету жазасын берді.
Қытай Халық Республикасының билігі (1950 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1949 жылы Қытай коммунистерінің Иосиф Сталиннің шешуші қолдауымен Қытайды бақылауға ала бастағанын көрген Кашаг, Қытай үкіметімен байланысы бар барлық қытайларды елден қуды, бұл Гоминьдан мен коммунистер тарапынан наразылық тудырды. 1949 жылғы қазан айында Мао Цзэдун басшылығымен құрылған Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Тибеттегі жаңа қытайлықтардың болуын көрсету үшін көп уақыт күтпеді. 1950 жылғы қазан айында Халықтық Азаттық Армиясы Тибет армиясының сирек қарсылығын жеңіп, Чамдоның Тибет аймағына енді. 1951 жылы Тибет өкілдері Бейжіңде Қытай үкіметімен келіссөздер жүргізді. Бұл Қытайдың Тибет үстінен егемендігін бекіткен, бірақ қазіргі Тибет үкіметі бас тартқан Он жеті тармақты келісімге әкелді. Бастапқыда Тибетті Қытайға қосу екі қарама-қарсы әлеуметтік жүйені қақтығысқа әкелетіні анық болды. Алайда, Тибетте қытай коммунистері әлеуметтік реформаны бірден басымдыққа қоймады. Керісінше, 1951 жылдан 1959 жылға дейін дәстүрлі тибет қоғамы, оның феодалдары мен поместьелері өзгеріссіз қалды. Орталық Тибетте жиырма мың қытай сарбазының болуына қарамастан, Далай-лама үкіметіне өзінің де-факто тәуелсіздік кезеңінен маңызды символдарды сақтауға рұқсат берілді. Коммунистер құлдық пен іңіршікті дәстүрлі формаларын дереу жойды. Олар сондай-ақ салықтарды, жұмыссыздықты, тіршілікке кескінін азайтып, жаңа жобаларды бастағанын мәлімдеді. Олар дүниежүзілік мектептер ашып, монастырлардың білім беру монополиясын бұзды және Лхасада су құбырлары мен электр жүйелерін орнатты. Шығыс Камның Тибет аймағы, бұрынғы Сиккан провинциясы, Сычуань провинциясына қосылды. Батыс Кам Чамдо әскери комитетінің басқаруына берілді. Бұл аймақтарда жер реформасы жүзеге асырылды. Бұл коммунистік науқас қозғалысшылардың "жер иелерін" анықтауымен байланысты болды, кейде олар "күрес сессияларында" немесе "саяси түзету сессияларында" жұртшылық алдында қорлау, азаптау, мүгедектендіру және тіпті өлімге ұшырату үшін кездейсоқ таңдалады. 1956 жылы шығыс Кам мен Амдода жер реформасы толығымен жүзеге асырылған жерде тәртіпсіздіктер туды. Бұл көтерілістер батыс Кам мен Ү-Цангқа тарады. 1956-1957 жылдары қарулы тибет партизандары Қытай Халық Азаттық Армиясының конвойларын шабуылдады. Көтеріліске АҚШ-тың Орталық Барлау агенттігі (ЦРУ) әскери оқыту, Непалдағы қолдау лагерлері және бірнеше әуе көлігі сияқты кең көлемде көмек көрсетті. Осы уақытта АҚШ-та ЦРУ қаржылаған "Азиядағы бостандық үшін американдық қоғам" сияқты ұйымдар Тибет қарсыласының ісін белсенді түрде насияттады, Далай-ламаның үлкен ағасы Тхубтен Норбу осы ұйымда белсенді рөл атқарды. Далай-ламаның екінші ағасы Гьяло Тондуп 1951 жылдың өзінде ЦРУ-мен бірге барлау операцияларын жүргізді. Кейіннен ол ЦРУ-да оқытылған партизандық бөлімшеге айналдырды, оның жауынгерлері Тибетке парашютпен түсті. ЦРУ елге жіберген көптеген тибеттік коммандостар мен агенттері аристократиялық тайпалардың басшылары немесе басшылардың ұлдары болды. ЦРУ-дың өзінің есебінде айтылғандай, олардың 90 пайызынан ешқандай хабар болған жоқ, яғни олар тұтқындалып, өлтірілген болуы мүмкін. Гинзбург пен Матос "Лхаса мен оған жақын ауылдардың қарапайым халқының басым бөлігі қытайларға қарсы соғыс басталғанда да, одан кейін де күреске қатыспады" деген қорытындыға келді. Басқа деректер бойынша, мыңдаған қарапайым тибеттіктер көтеріліске қатысты. 1959 жылдан 1962 жылға дейінгі кезеңде Ұлы қытай ашаршылығы, құрғақшылық пен Қытайдың Ұлы секіріс саясаты салдарынан кеңінен аштық болды, бұл тек Тибетке ғана емес, бүкіл Қытайға әсер етті. Оныншы Панчен-лама бұл кезеңде Тибетті жақсы бақылап, тибеттіктердің азаптарын егжей-тегжейлі баяндаған 70 000 таңбалық петицияны жазып, 1962 жылғы мамыр айында Чжоу Энлайға жіберді. 1962 жылы Қытай мен Үндістан даулы Ақсай Чин аймағы үшін қысқа соғыс жүргізді. Қытай соғыста жеңіске жетсе де, қытай әскерлері Мак-Махон сызығынан солтүстікке шегінді. Ху хан партиясының кадрларының санын қысқартты және әлеуметтік бақылауды жеңілдетті. ҚХР Тибеттегі билігін толыққанды жетістік ретінде көрсетуді жалғастыруда, бірақ кейбір шетелдік үкіметтер ҚХР-дың Тибеттегі билігінің кейбір аспектілеріне наразылық білдіруді жалғастыруда, Human Rights Watch сияқты ұйымдар адам құқықтарын бұзу туралы хабарлаған. Алайда, көптеген үкіметтер ҚХР-дың Тибет үстінен егемендігін мойындайды және Үндістандағы Тибет үкіметін мойындаған жоқ. 2008 жылы қайтадан тәртіпсіздіктер туды. Көтеріліс кезінде көптеген хань және хуи этностық топтарының дүкендеріне шабуыл жасалып, тонау мен өртеу орын алды. Қытай үкіметі жылдам әрекет етіп, коменданттық сағатты енгізіп, Тибет аймақтарына кіруді шектеді. Халықаралық реакция да дереу және күшті болды, кейбір көшбасшылар жазалау шараларын айыптады, ал кейбіреулері Қытайдың әрекеттерін қолдады. 2018 жылы неміс автокөлік өндірушісі Mercedes Benz жарнамасын қайтарып алып, Далай-ламадан цитата келтіргені үшін "қытай халқының сезімдерін қозғағаны үшін" кешірім сұрады. 2009 жылдан бері кемінде 160 тибеттік, соның ішінде монахтар, монахындар және қарапайым адамдар Тибеттегі қытай саясатына наразылық білдіру үшін өздерін өртеді.
Тибеттіктер жер аударылуда
1959 жылы Лхаса көтерілісі мен Далай-ламаның Тибеттен қашуынан кейін Үндістан үкіметі тибет босқындарын қабылдады. Үндістан босқындар үшін Дарамсаланың таулы аймағында жер бөлді, және Далай-лама мен Тибет үкіметі қазір сол жерде орналасқан. Далай-лама, Тибет үкіметінің рухани және діни жетекшісі, 1989 жылы Нобель сыйлығын жеңіп алғаннан кейін тибет босқындарының қиын жағдайы халықаралық назар аударды. Далай-лама Тибеттің қытайлық оккупациясына қарсы бейбіт наразылықтағы өз табандылығы үшін Нобель сыйлығымен марапатталды. Осының нәтижесінде ол әлемнің көптеген елдерінің басшылары тарапынан жоғары құрметке ие болды. Соңғы марапаттаулардың ішінде, 2007 жылы президент Буш оған Конгресс Алтын медалін табыс етті, ал 2006 жылы ол Канаданың құрметті азаматтығын алған жеті адамның бірі болды (Канаданың құрметті азаматтығы туралы толық ақпаратты қараңыз). ҚХР Тибеттің эмиграциядағы көшбасшысымен кез келген ресми байланысқа қарсы тұрақты түрде наразылық білдіреді. 1959 жылдан бері Оңтүстік Үндістанның Карнатака штатындағы Майсур қаласының жанындағы Дхарамшала және Билякуппеде орналасқан тибет қауымы кеңейіп келеді. Тибеттіктер Үндістанда тибет монастырьларын қайта құрды, және қазір онда ондаған мың монах тұрады. Олар тибет мектептері мен ауруханаларын да құрды, сондай-ақ тибеттік дәстүр мен мәдениетін сақтап қалу мақсатында Тибеттік еңбектер мен мұрағаттар кітапханасын іске қосты. Лама билері, Лосар (тибеттік жаңа жыл) және Монлам дұға фестивалі сияқты тибеттік мерекелер эмиграцияда да жалғасуда. 2006 жылы 14-ші Далай-лама Тензин Гьяцзо "Тибет тәуелсіздік емес, автономияны қалайды" деп мәлімдеді. Дегенмен, қытай тарапы оған сенімсіздікпен қарайды, оның тибеттік тәуелсіздікке ұмтылысынан толығымен бас тартпағанына сенімді. Далай-ламаның өкілдері мен Қытай үкіметі арасындағы келіссөздер 2008 жылдың мамыр айында қайта басталды, бірақ айтарлықтай нәтиже бермеді.