Кіріспе
Тибеттің рухани басшысы 1697–1706 жылдар аралығында Цанян Гьяцзо (1 наурыз 1683 жылы туған, 1706 жылдан кейін қайтыс болған) – 6-шы Далай-лама. Ол дінге берілген монах өмірінен гөрі еркін өмір салтын ұнататын, дәстүрден тыс Далай-лама еді. Оның регенті Хошут хандығының Лха Бжан ханы тарапынан ұрланып, жоғалып кеткенге дейін өлтірілді. 5-ші Далай-ламаның өлімі көп жыл бойы жасырын сақталды. 6-шы Далай-лама Үндістанның Аруначал Прадеш штатындағы қазіргі Таванг ауданындағы Ургенлинг монастырында, тибеттіктер «Монуль» деп атаған жерде дүниеге келді. Ол 13 немесе 14 жасында табылған. Жастық шағында ол жоғары интеллект пен дәстүрден тыс көзқарастарды көрсетті. Кейіннен діни қызметкер және йог ретінде өмір сүріп, шашын ұзартты, қарапайым тибеттік сияқты киінді, сондай-ақ алкоголь ішіп, әйелдермен араласты деген қаңтарлар бар. Тибет, моңғолдар және Цин Қытайы арасындағы билік күресі кезінде Далай-ламаның регенті өлтірілді. Содан кейін Далай-лама моңғол күштері тарапынан ұрланып, 1706 жылы Пекинге жол тартқанда Амдо аймағында жоғалып кетті, оның өлтірілгені болжамдалады. 6-шы Далай-лама өлеңдері мен әндерімен де әйгілі. Олар қазіргі Тибетте ғана емес, сонымен қатар Непал, Үндістан және Қытайдың барлық аймандарындағы тибет тілді қауымдастықтар арасында да танымал.
Tsangyang Gyatso (; born 1 March 1683, died after 1706) was the 6th Dalai Lama. He was an unconventional Dalai Lama that preferred a libertine lifestyle to that of an ordained monk. His regent was killed before he was kidnapped by Lha bzang Khan of the Khoshut Khanate and disappeared. The death of the 5th Dalai Lama remained concealed for many years. The 6th Dalai Lama was born in what the Tibetans referred to as "Monyul" at Urgelling Monastery, in modern day Tawang district, Arunachal Pradesh, India. He was located at the age of either 13 or 14. As a youth, he showed high levels of intelligence with unconventional views. Later living as a lay practitioner and a yogi, he grew his hair long, dressed as a regular Tibetan, and was said to also drink alcohol and accept the company of women. During a power struggle between Tibet, Mongols and Qing China in Lhasa, the Dalai Lama's regent was killed. Afterwards, the Dalai Lama was kidnapped by Mongol forces then disappeared in Amdo, and assumed was murdered, on their way to Beijing in 1706. The 6th Dalai Lama is also well known for his poems and songs that continue to be popular not only in modern day Tibet but also among Tibetan speaking communities in Nepal, India and all across China.
Ерте өмір
Цанян Гьяцо 1683 жылғы 1 наурызда Мон Таванг қаласында (қазіргі Үндістанның Аруначал Прадеш штаты) дүниеге келді. Оның әкесі – Ургеллингтің ламасы Таши Тензин, қазынаны ашушы Пема Лингпаның ұрпағы, ал анасы – Бехар ауылының патшалық отбасынан шыққан Монпа әйелі Цэван Лхамо болды. Сондықтан Далай-лама этникалық тұрғыдан Монпа болып саналады, ол қазіргі Аруначал Прадеш штатының солтүстік-батыс бөлігіндегі Таванг және Таванг монастырының жанындағы Үргеллинг монастырында, «Монуль» аймағында дүниеге келді. Цанян Гьяцоның тууы, өмірі және қайтысымен байланысты ерекше оқиғалар болды. Оның анасы Цэван, Цанян Гьяцо дүниеге келгенге дейін бірнеше кереметтерге куә болды. Бір күні, жүктілігінің алғашқы айларында, ол тас диірменде күріш қашап жатқанда, диірменге су жинала бастады. Тағы бір күні, Цэван жақын жерде су ішкенде, судың орнына сүт ағып шықты. Содан бері бұл ағыс «Ома Циканг» деп аталады, яғни «сүтті су» деген мағынаны білдіреді. Уақыт өте келе Цэван Санже Тензин есімді ұл тауып, оның әкесі және Цанянның әкесі Нэванг Норбу оған ат қойды. Осыған байланысты, ол туғаннан кейін анасының сүтін ішпеді деген аңыз тарады. Бір күні, оның беті жұқпалы аурудан ісіп, көзін ашу қиын болғанда, екі жергілікті болжаушы шақырылды. Олар оның атын Нгаванг Гьяцо деп өзгертуді және арнайы тазарту рәсімін жасауды ұсынды. Регент оның жазылуын Далай-ламаның өзінің қорғаушы құдайы Дордже Дакпаның араласуымен байланыстырды. Әкесі түсінде баланың әрдайым аспаннан келген жандармен қорғалатынын көрді. Анасы тоқудан демалып жатқанда, оны алып кетуге үлкен топ келгенін түсінде көріпті. Ал әжесі аспанда екі күннің жарқырап тұрғанын түсінде көріпті.
Тарихи негіздер
5-ші Далай-лама 1682 жылы қайтыс болғанмен, регент Деси Сангье Гьяцо оның өлімін құпия сақтады – бір жағынан тұрақты басқаруды сақтау үшін, екінші жағынан Потала сарайының құрылысын аяқтауға уақыт табу үшін. Монахтар келесі туғанды іздеуді Тибет аймағына шоғырландырды, бірақ кейіннен 6-шы Далай-лама Тибет аумағынан тыс, аты "линг" деген сөзбен аяқталатын аңғарда туған деген қорытындыға келді. Олар "линг" деген сөзбен аяқталатын барлық жерлерді іздеді, соның ішінде Тавангтағы Үргенлинг, Сангелинг және Цоргелинг секілді үш жерді де қарастырды. 1697 жылы Потала билігі Далай-ламаны анасынан Үргенлингтен алып кетті. Тавангтан Поталаға сапар жеті күнге созылды, ал олар алғашқы түнді Цонада (Қытайдағы Куона көлінің жанында) өткізді, онда ол қыздармен бірге болды. Тибеттіктердің қатаң ережелеріне жауап ретінде ол өзіне бағынбаған заңдарға қарсы тұрды және ақырында мас болып кетті. Тибетке келгеннен кейін Сангье Гьяцо 1697 жылы Цинь Қытайының Канси императорына делегация жіберіп, 5-ші Далай-ламаның қайтыс болғанын және 6-шы Далай-ламаның табылып қойғанын хабарлады. 1705 жылы моңғол ханы Лха Бжан хан регент Сангье Гьяцоны өлтірді. Бұл жас Далай-ламаны қатты ренжітті, ол оқуын тастап, тіпті Шигацзедегі 5-ші Панчен-ламаға барып, шаманер антынан бас тартты. Ол Шигацзедегі 5-ші Панчен-ламаға барып, оның кешірімін сұрағаннан кейін, жаңа монах антынан бас тартты. 1706 жылдың 28 маусымында Лха Бжан хан Цаньянгты тақтан түсірді, кейіннен 1707 жылы 21 жастағы лама Ынғауан Еши Гьяцоны "нағыз" 6-шы Далай-лама деп тағайындады, оның Цаньяң емес, 5-ші Далай-ламаның нағыз тууы екенін мәлімдеді. Гелугпаның билеушілері мен тибет халқы Лха Бжан ханның Ынғауан Еши Гьяцоны тағайындауын қабылдамады және Цаньяңның құқығын мойындауын жалғастырды. Дегенмен, тибеттіктер Ынғауан Еши Гьяцоны Авалокитешвараның тууы деп санайды. Тибеттен шығарылған кезде Цаньяң өзінің келесі тууы туралы болжам жазған өлең қалдырды. "Ақ құс, маған қанаттарыңды бер. Мен алысқа ұшпаймын. Мен Литаңнан қайтып оралам." Цаньяң 1706 жылдың 15 қарашасында Циңхай маңында таңсық түрде жоғалып кетті, сондықтан Потала сарайында оның қабірі жоқ. Оның Қытай мен Моңғолия арасында жасырын өмір сүргені туралы әңгімелер тарады. Бірақ 1757 жылғы бір еңбекте Далай-лама аман қалғаны және Амдода көбінесе Кагью монастырларының тобымен күтілгені айтылады. Тибеттіктер Джунгар халқына шағымданды, олар 1717 жылдың соңында Тибетке басып кірді және Лха Бжан ханды өлтірді. Цаньяңның орнын Литаңда туған Келсаң Гьяцо 7-ші Далай-лама ретінде иеленді.