Тибет буддасының рухани жетекшісі – Далай Лама

Кіріспе

Тибет буддистерінің рухани басшысы – Далай-лама (/UK/'/d//æ//l//aɪ// /'/l//ɑː//m//ə/, /US/'/d//ɑː//l//aɪ/;) – Тибет халқы Тибет буддизмінің төрт негізгі мектебінің ең жаңасы және ең басымды Гелуг немесе «Сары бас киімділер» мектебінің ең басты рухани жетекшісіне берген атағы. 14-ші және қазіргі Далай-лама – Тензин Гьяцо, ол Үндістанда босқын ретінде өмір сүруде. Далай-лама 17 ғасырда 5-ші Далай-лама тұсында Тибет мемлекетінің бірігуінің символы болды. Далай-лама Орталық Тибетте басымдықты Гелуг дәстүрінің маңызды тұлғасы болды, бірақ оның діни билігі секталық шекарадан асып, кез келген мектептен жоғары тұрып, буддалық құндылықтар мен дәстүрлерді ұстанып келді. Далай-ламаның дәстүрлі, әлемдік көзқарастағы тұлға ретіндегі функциясын 14-ші Далай-лама жалғастырды, ол жер аударылған қоғамдағы секталық және басқа да бөліністерді жеңу үшін жұмыс істеді және Тибеттегі және жер аударылған тибеттіктер үшін Тибет ұлтының символына айналды. 1642 жылдан 1705 жылға дейін және 1750 жылдан 1950 жылға дейін Далай-ламалар немесе олардың регенттері Лхасадағы Тибет үкіметін (немесе Ганден Пходранг) басқарды, ол Тибет таулы аймағының барлық немесе көп бөлігін әртүрлі деңгейдегі тәуелсіздікпен басқаратын. Бұл Тибет үкіметі Хошут және Дзунгар хандықтарының (1642–1720) моңғол хандарының қамқорлығы мен қорғанысын, содан кейін Маньчжу императорлары басқарған Цин әулетінің (1720–1912) қолдауын алды. Далай-ламалар 1951 жылға дейін Тибет үкіметін басқарды.

Миф пен аңыздың шығу тегі

XI ғасырдан бері Орталық Азияның будда елдерінде Авалокитшвара бодисаттвасының, мейірімділіктің белгісі, Тибет халқымен ерекше байланысы бар екеніне және Далай-ламалар сияқты игі ниетті билеушілер мен ұстаздар түрінде туып, олардың тағдырына әсер етеді деген кең пікір қалыптасқан. 1-ші Далай-лама шыққан Кадампа мектебінің негізгі мәтіні – Қадам кітабы, тибеттіктердің Далай-ламаларды Авалокитшвараның жаңадан тууы (инкарнациясы) ретінде тануына негіз салды делінеді. Кітапта бодисаттваның ертедегі Тибет патшалары мен императорлары, мысалы, Сонгцен Гампо және кейіннен Дромтонпа (1004–1064) ретінде жаңадан туғандығы туралы әңгімелер келтіріледі. Тибеттіктер бұл әулетті Далай-ламаларға дейін созып, жалғастырған. Осылайша, мұндай деректерге сәйкес, қазіргі Далай-ламалардың Авалокитшвараның инкарнациясы ретіндегі әулеті 1-ші Далай-лама Гендун Друбтан әлдеқайда ертерек басталады; Авалокитшвараның бұрынғы инкарнациялары ретінде алпысқа жуық адам есімдері тізілген. Бұл ертедегі инкарнацияларға 36 үнді тұлғасының мифологиясы, Дромтонпаның бұрынғы инкарнациялары деп есептелетін он ертедегі Тибет патшалары мен императорлары, сондай-ақ тағы он төрт непалдық және тибеттік йогтар мен даналар кіреді. Шындығында, 14-ші Далай-ламаның сайтындағы «Туылудан қуғынға дейін» деген мақалада ол «Будда Шакьямуни заманында өмір сүрген брахман баладан бастау алатын әулеттің жетпіс төртінші өкілі» екені айтылады.

Авалокишвараның "Далай-ламаның бас жоспары"

Далай-ламаның айтуынша, Авалокишвара бұдан көп уақыт бұрын Буддаға тибет халқын басшылыққа алып, қорғауға уәде берген. Орта ғасырдың соңында оның осы уәдесін орындау жоспары – Тибетте Далай-лама теократиясын кезең-кезеңмен орнату болды. Біріншіден, Цонкхапа 1419 жылы қайтыс болғанға дейін Лхаса маңындағы Ү провинциясында үш ірі монастырь салды. 1-ші Далай-лама көп ұзамай ең ірісі – Дрепунгтің абысы болып, Ү-де үлкен халықтық қолдау базасын құрды. Кейіннен ол бұл базаны Цангға дейін кеңейтіп, Шигацтеде төртінші ірі монастырь – Таши Лхунпоны салдырды. 2-ші Далай-лама Лхасаға оралудан бұрын онда білім алды. 1-ші Далай-ламаның Цанг және Ү аймандарындағы үлкен қолдаушыларын қайта жандандырғаннан кейін, 2-ші Далай-лама оңтүстік Тибетке көшіп, оған жаңа монастырь – Чокоргиелді салуға көмектескен көптеген ізбасарларын жинады. Ол болашақ Далай-ламалардың рухтану арқылы "Оракул көлі" Лхамо Лхатсода анықталу әдісін орнатты. 3-ші Далай-лама Дрепунг және Сераның екі ірі монастырының абысы болып, өзінің алдыңғыларының беделін арттырды. Моңғол тілінде "Далай" деген ат алғаннан кейін ол Тибетке оралып, шығыс Тибеттегі Камда Литанг және солтүстік-шығыс Тибеттегі Амдода Кумбум атты ірі монастырларды салды. 4-ші Далай-лама Алтан ханның шөбересі ретінде Моңғолияда дүниеге келіп, Орталық Азия, Далай-ламалар, Гелугпа мектебі және Тибет арасындағы байланысты нығайтты. 5-ші Далай-лама өз алдындағы төрт Далай-ламаның құрған адал ізбасарларының үлкен қолдау базасын пайдаланды. 1642 жылы оның чагдзосы (басқарушысы) Сонам Раптеннің стратегиясымен және Хошут әміршісі Гушри Ханның әскери көмегімен "Ұлы 5-ші" Далай-ламалардың Тибетте 300 жылдан астам сақталған діни және саяси билігін орнатты.

Бесінші Далай-лама

1617 жылы Төртінші Далай-ламаның қайтысы әртүрлі тараптар арасында ашық қақтығысқа әкелді. Бірақ 1618 жылы 4-ші Далай-ламаның бұрынғы қызметшісі, Ганден Пходранг қазынашысы болған Сонам Рабтен Лхасадан оңтүстікке қарай Тагце қамалындағы асыл Захор әулетінен туған баланы жасырын анықтады. Содан кейін Шигацтедегі Панчен-лама бұл баланың Лобсанг Гьяцо, 5-ші Далай-лама ретінде танылуына кедергіні жою үшін келіссөздер жүргізді. Осылайша, Бесінші Далай-лама бала кезінде Гелугпа мектебіне моңғолдардың белсенді демеушілігі мен әскери көмегін іздеді. Жастығында, Далай-ламадан 22 жас кіші болғандықтан, оған құрметпен "Жалнго", яғни "Бейне" деп атады. 1630 жылдары Тибет тек тибеттік діни секталардың арасындағы бәсекелестікте ғана емес, сонымен қатар өсіп келе жатқан маньчжурлар мен түрлі моңғол және ойрат тайпаларының арасындағы күреске де тартылды. Бұл тайпалар өзара үстемдік үшін күресіп, сонымен қатар қолдаған діни секталарының мүдделерін қорғады. Оның вассалы Чогту Хонг Тайджи Гелугпаларға қарсы шабуылдарын жалғастырды, тіпті өз ұлы Арсланды да өлтірді, себебі Арслан жағын өзгертіп, Далай-ламаға бағынып, Гелугпа монахы болған еді. 1630 жылдардың ортасында, тағы да Сонам Рабтеннің күш-жігерінің нәтижесінде, ұсталған хат Гуши ханға жіберілді. Гуши хан оны 1639 жылы Орталық Тибетке шабуыл жасау үшін сылтау ретінде пайдаланды, Бөнпа және Цангпа тайпаларын шабуылға түсірді. 1641 жылы ол Доньо Дордже мен оның одақтастарын Камда жеңіп, содан кейін Шигацзеге аттанды. Олардың бекіністерін қоршап алғаннан кейін Карма Тенкёнгті жеңіп, 1642 жылы Цанг Карма Кагю мектебінің күшін жойды және Цангпа әулетінің билігін аяқтады. Гуши ханның Цангпа тайпасына жасаған шабуылы Сонам Раптеннің бұйрығымен жасалды, бірақ Далай-лама оған ашық және қатаң қарсылық көрсетті. Өз санасының талабына, мейірімділігіне және басқа діни мектептерге деген төзімділігіне орай, Далай-лама Бери патшасын жеңгеннен кейін өз атынан одан әрі соғыс жүргізуге рұқсат бермеді. Сонам Рабтен жасырын түрде өз ұстазының артынан Гуши ханға көмектесіп, оның жоспарларын жеңілдетуге және шабуылдарды жүзеге асыруға тырысты. Бірақ бірнеше айдан кейін Норбу оған сатқындық жасап, Ганден Пходранг үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Ол өзінің серіктерімен бірге Шигацтедегі Самдрупце бекінісін басып алып, Цанг пен Бутаннан бүлікші әскер жинауға тырысты, бірақ Далай-лама оның жоспарларын ешқандай қақтығыссыз шеберлікпен жолынан қайтарды. Норбу қашуға мәжбүр болды. Депа Норбудан кейін тағы төрт Деси тағайындалды: Тринле Гьяцо, Лозанг Тутоп, Лозанг Цзинпа және Сангье Гьяцо.

The death of the Fourth Dalai Lama in 1617 led to open conflict breaking out between various parties. However, in 1618 Sonam Rabten, the former attendant of the 4th Dalai Lama who had become the Ganden Phodrang treasurer, secretly identified the child, who had been born to the noble Zahor family at Tagtse castle, south of Lhasa. Then, the Panchen Lama, in Shigatse, negotiated the lifting of the ban, enabling the boy to be recognised as Lobsang Gyatso, the 5th Dalai Lama. to seek more active Mongol patronage and military assistance for the Gelugpa while the Fifth was still a boy. As a young man, being 22 years his junior, the Dalai Lama addressed him reverentially as "Zhalngo", meaning "the Presence". During the 1630s Tibet was deeply entangled in rivalry, evolving power struggles and conflicts, not only between the Tibetan religious sects but also between the rising Manchus and the various rival Mongol and Oirat factions, who were also vying for supremacy amongst themselves and on behalf of the religious sects they patronised. His vassal Choghtu Khong Tayiji, continued to advance against the Gelugpas, even having his own son Arslan killed after Arslan changed sides, submitted to the Dalai Lama and become a Gelugpa monk. By the mid 1630s, thanks again to the efforts of Sonam Rabten, The intercepted letter was sent to Güshi Khan who used it as a pretext to invade central Tibet in 1639 to attack them both, the Bönpo and the Tsangpa. By 1641 he had defeated Donyo Dorje and his allies in Kham and then he marched on Shigatse where after laying siege to their strongholds he defeated Karma Tenkyong, broke the power of the Tsang Karma Kagyu in 1642 and ended the Tsangpa dynasty. Güshi Khan's attack on the Tsangpa was made on the orders of Sonam Rapten while being publicly and robustly opposed by the Dalai Lama, who, as a matter of conscience, out of compassion and his vision of tolerance for other religious schools, refused to give permission for more warfare in his name after the defeat of the Beri king. Sonam Rabten deviously went behind his master's back to encourage Güshi Khan, to facilitate his plans and to ensure the attacks took place; However, after a few months, Norbu betrayed him and led a rebellion against the Ganden Phodrang Government. With his accomplices he seized Samdruptse fort at Shigatse and tried to raise a rebel army from Tsang and Bhutan, but the Dalai Lama skilfully foiled his plans without any fighting taking place and Norbu had to flee. Four other Desis were appointed after Depa Norbu: Trinle Gyatso, Lozang Tutop, Lozang Jinpa and Sangye Gyatso.

Тибетті қайта біріктіру

Осылайша Гелұгпаның барлық қарсыластарын жеңіп, өңірлік және діни дау-жанжалдарды шешкен Гүши хан біртұтас Тибеттің даусыз демеушісі болды және "Гелұгтың қорғаушысы" ретінде танылды. Ол Тибет таулы аймағының дерлік барлық бөлігін, Қам және Амдоны да қамтитын, "Үлкен Тибет" деп аталатын аумақты (көшіп кеткен топтардың мәлімдемелеріне сәйкес, картаны қараңыз) билейтін Хошут хандығын құрды. Шигацзеде өткен таққа отырғызу салтанатында ол Тибет империясы құлдырағаннан кейін алғаш рет біріктірілген Бесінші Далай-ламаға Тибет үстінен толық билік берді. Гүши хан 1655 жылы қайтыс болды, оның орнына ұлдары Даян, Тензин Далай хан және Тензин Ванчук хан келді. Дегенмен, Гүши ханның қалған сегіз ұлы Амдода қоныстанды, бірақ жер үшін бірін-бірімен соғысып жүрді. Сондықтан Бесінші Далай-лама 1656 және 1659 жылдары оларды басқару үшін әкімдерді жіберді, осылайша Амдо және бүкіл Үлкен Тибетті жеке билігіне және Гелұгпаның бақылауына алды. Амдодағы моңғолдар сіңіріліп, тибеттік мәдениетке айналды.

Бейжіңге сапар

1636 жылы маньчжурлар өздерінің династиясын Цин династиясы деп жариялады және 1644 жылы ханзада-регент Доргон басшылығымен Қытайды жаулап алды. Келесі жылы олардың әскері Солтүстік Тибеттегі Амдоға жетті, сол жердегі ойрат және хошут моңғолдары 1647 жылы бағынып, сыйлықтар жіберді. 1648 жылы Ганьсу Сининін тибеттік тұрғындарының көтерілісін басып құйттықтан кейін, Цин билігі Бесінші Далай-ламаны Пекинге, сарайына шақырды, себебі олар моңғолдармен қарым-қатынаста тибеттің ықпалын күшейткісі келді. Цин билігі Далай-ламаның моңғолдарға ерекше ықпалы бар екенін білді және Далай-ламамен байланысты Карма Кагью сектасының дәстүрлі демеушілері – Халха моңғолдарын бағындыруға көмектесетін құрал ретінде қарастырды. Сол сияқты, тибеттік гелугпалар Қытай мен Ішкі Азиядағы үстем күштермен дін қызметкерлерінің демеушілік қарым-қатынасын қайта жандандыруға ниетті болғандықтан, Циннің шақыруын қабылдады. Императордың немесе оның өкілдерінің Ұлы Қытай қабырғасының ішінде немесе сыртында Далай-ламамен кездесуі, кездесудің жұлдыздық тұрғыдан қолайлы уақыты, қалай өтетіні және тағы басқалар туралы бес жылға созылған күрделі дипломатиялық келіссөздерден кейін, ол 1653 жылы Пекинде өтті. Бесінші Далай-лама биліктің алтын мөрін дереу пайдалануды қалады. Дегенмен, қытай шенеуніктері мен тарихшыларының Тибетке саяси ықпалын көрсету үшін жасаған осындай жомарттық әрекеттеріне қарамастан, тибеттіктер қытайлардың осындай ниетпен таңған мұндай символдарды қабылдаған жоқ. Мысалы, жоғарыда аталған «алтын мөр» туралы Бесінші Далай-лама өзінің автобиографиясы «Дукулада» 1653 жылы императорға құрмет көрсету сапарынан кейін Қытайдан кеткен кезде былай деп жазады: «Император өз адамдарына үш тілде – қытай, моңғол және тибет тілдерінде үш тік сызығы бар алтын мөр әкелуді бұйырды». Ол сондай-ақ бұл сыйлыққа жазылған сөздердің тибет тіліне дұрыс аударылмағанын сынап, «Мөрдің тибет тіліндегі нұсқасын моңғол аудармашысы аударды, бірақ ол жақсы аударма болған жоқ» деп жазды.

In 1636 the Manchus proclaimed their dynasty as the Qing dynasty and by 1644 they had completed their conquest of China under the prince regent Dorgon. The following year their forces approached Amdo on northern Tibet, causing the Oirat and Khoshut Mongols there to submit in 1647 and send tribute. In 1648, after quelling a rebellion of Tibetans of Gansu Xining, the Qing invited the Fifth Dalai Lama to visit their court at Beijing since they wished to engender Tibetan influence in their dealings with the Mongols. The Qing were aware the Dalai Lama had extraordinary influence with the Mongols and saw relations with the Dalai Lama as a means to facilitate submission of the Khalka Mongols, traditional patrons of the Karma Kagyu sect. Similarly, since the Tibetan Gelugpa were keen to revive a priest patron relationship with the dominant power in China and Inner Asia, the Qing invitation was accepted. After five years of complex diplomatic negotiations about whether the emperor or his representatives should meet the Dalai Lama inside or outside the Great Wall, when the meeting would be astrologically favourable, how it would be conducted and so on, it eventually took place in Beijing in 1653. The 5th Dalai Lama wanted to use the golden seal of authority right away. However, despite such patronising attempts by Chinese officials and historians to symbolically show for the record that they held political influence over Tibet, the Tibetans themselves did not accept any such symbols imposed on them by the Chinese with this kind of motive. For example, concerning the above mentioned 'golden seal', the Fifth Dalai Lama comments in Dukula, his autobiography, on leaving China after this courtesy visit to the emperor in 1653, that "the emperor made his men bring a golden seal for me that had three vertical lines in three parallel scripts: Chinese, Mongol and Tibetan". He also criticised the words carved on this gift as being faultily translated into Tibetan, writing that "The Tibetan version of the inscription of the seal was translated by a Mongol translator but was not a good translation".

Цин әулетімен қарым-қатынасы

XVII ғасырдағы маньчжурлардың билік үшін күресі Цинь әулеті мен түрлі моңғол топтарын Тибетке тартуға әкелді, себебі Бесінші Далай-ламаның моңғолдарға зор ықпалы, олардың Тибет буддизмін қабылдауы және Далай-ламаға ұстаз ретінде терең адалдығы осыған себеп болды. 1674 жылға дейін Бесінші Далай-лама Дзюңғар моңғолдарының істерінде, қажет болғанда делдалдық жасады. 1661 жылы Шунчжи императорының орнын басып алған Канси императоры оның шешімдерін автоматты түрде қабылдап, бекітетін. Канси императоры үшін Дзюңғар моңғолдары мен тибеттіктердің одағы алаңдататын, себебі ол олардың барлық моңғол тайпаларын Цинь империясына қарсы біріктіруі мүмкін деп қорқатын, тіпті бұрыннан бері бағынышты тайпаларды да. Сондықтан 1674 жылы Юньнаньда Циньге қарсы көтерілісті басуда Бесіншінің толық ынтымақтастығын көрмеген Канси императоры, моңғол істеріне қатысты оған жүгінбей, тікелей олармен айналыса бастады. Сол жылы, 1674 жылы, билігінің шыңында тұрған және Циньнен тәуелсіз сыртқы саясатты жүргізген Далай-лама, моңғол әскерлерін Кам мен Сычуань арасындағы Дартседо шекаралық бекетін басып алуға мәжбүр етті, бұл Канси императорын одан әрі ашуландырды (Смит айтуынша), ол Тибетті Цинь империясының бір бөлігі деп есептеген. Бұл Циньдің моңғол топтарымен Тибеттің қарым-қатынасына күмәндігін арттырды және оны Тибеттегі моңғол ықпалына қарсы тұру, оны жою үшін стратегиялық мүмкіндіктер іздеуге итермеледі, соңында 50 жыл ішінде моңғолдарды әскери түрде жеңіп, Циньді Тибеттің жалғыз "қорғаушысы және меценаты" ретінде орнатуға әкелді. Оның және Деси Сангье Гьяцоның билік етуі әдебиеттік, мәдени және экономикалық өмірдің өркендеуімен ерекшеленді. Сол сияқты, Лхасаға келген шетелдік саяхаттардың саны да, тибеттіктер оны "Ұлы Бесінші" деп атаған кезде пайда болған жаңа өнертабыстар мен институттар да көбейді. Алғашқы Далай-ламалардың ең белсендісі және ең нәтижелісі болған ол, басқа Далай-ламалардың барлығынан да көп әдеби шығармалар жазды. Ол тарих, санскрит тіліндегі классикалық үнді поэзиясы, өз дәуірінің көрнекті тұлғаларының өмірбаяндары және өзінің екі автобиографиясы (біреуі рухани, екіншісі саяси) сияқты алуан түрлі тақырыптарда жазды (қ. қараңыз, Әдебиет туралы). Ол сондай-ақ көп саяхаттап, дәріс берді, Орталық Азия саясатын қайта құрды, Тибетті біріктірді, Потала сарайын жобалады және салғызды, сондай-ақ ұлттық медициналық көмек және білім беру жүйесін құрғаны үшін еске алынды. 1703 жылы Гуши ханның биліктегі немересі Тензин Ванчук хан, Хошуттың тибет тағын басып алған ағасы Лхазанг ханнан өлтірілді, бірақ оның алдыңғы төрт билеушісінен айырмашылығы, ол Лхасадағы тибет істеріне тікелей араласа бастады; ол Бесінші Далай-ламаның регенті Деси Сангье Гьяцоның алдамшылығына қарсы шықты және сол жылы Канси императорының қолдауымен оны қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. 1705 жылы ол Алтыншының жасаған әрекеттерін Тибетті толық бақылауға алу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Дегенмен, тибеттіктердің көпшілігі Далай-ламаның мінез-құлқына қарамастан оны қолдады және Лхазанг ханның араласуына қатты наразы болды. Лхазангтан тибеттіктер Лхаса саясатын оларға қалдырып, өздерінің алдыңғылары сияқты Коконорға кетуін сұрағанда, ол қаладан кетіп, бірақ армиясын жинап, Лхасаны басып алып, Тибеттің толық саяси бақылауын алу үшін қайта оралуға дайындалды. Ол Алтыншы Далай-ламаны сенімсіз деп жариялап, оны биліктен шеттетуден кейін, Лхазанг хан Лхаса Гелугпа ламаларын Цанянг Гьяцо орнына жаңа Далай-ламаны Бесіншінің нағыз рухының жаңа өрнегі ретінде бекітуге итермеледі. Олар ақырында бір монахты, бірақ Лхазангтың ұлы деп айтылған Пекар Дзинпаны ұсынды, ал Лхазанг оны Панчен-лама бекіткен "нағыз" Алтыншы Далай-лама ретінде тағайындады және 1707 жылы оған Еше Гьяцо деп ат қойды. Бұл таңдауды тибет халқы да, Коконордағы Лхазангтың моңғолдық қарсыластары да қабылдамады, олар оның Хошут Тибетінің тағын басып алуына және Тибет істеріне араласуына наразы болды.

The 17th century struggles for domination between the Manchu led Qing dynasty and the various Mongol groups spilled over to involve Tibet because of the Fifth Dalai Lama's strong influence over the Mongols as a result of their general adoption of Tibetan Buddhism and their consequent deep loyalty to the Dalai Lama as their guru. Until 1674, the Fifth Dalai Lama had mediated in Dzungar Mongol affairs whenever they required him to do so, and the Kangxi Emperor, who had succeeded the Shunzhi Emperor in 1661, would accept and confirm his decisions automatically. For the Kangxi Emperor, the alliance between the Dzungar Mongols and the Tibetans was unsettling because he feared it had the potential to unite all the other Mongol tribes together against the Qing Empire, including those tribes who had already submitted. Therefore, in 1674, the Kangxi Emperor, annoyed by the Fifth's less than full cooperation in quelling a rebellion against the Qing in Yunnan, ceased deferring to him as regards Mongol affairs and started dealing with them directly. In the same year, 1674, the Dalai Lama, then at the height of his powers and conducting a foreign policy independent of the Qing, caused Mongol troops to occupy the border post of Dartsedo between Kham and Sichuan, further annoying the Kangxi Emperor who (according to Smith) already considered Tibet as part of the Qing Empire. It also increased Qing suspicion about Tibetan relations with the Mongol groups and led him to seek strategic opportunities to oppose and undermine Mongol influence in Tibet and eventually, within 50 years, to defeat the Mongols militarily and to establish the Qing as sole 'patrons and protectors' of Tibet in their place. His reign and that of Desi Sangye Gyatso are noteworthy for the upsurge in literary activity and of cultural and economic life that occurred. The same goes for the great increase in the number of foreign visitors thronging Lhasa during the period as well as for the number of inventions and institutions that are attributed to the 'Great Fifth', as the Tibetans refer to him. The most dynamic and prolific of the early Dalai Lamas, he composed more literary works than all the other Dalai Lamas combined. Writing on a wide variety of subjects he is specially noted for his works on history, classical Indian poetry in Sanskrit and his biographies of notable personalities of his epoch, as well as his own two autobiographies, one spiritual in nature and the other political (see Further Reading). He also taught and travelled extensively, reshaped the politics of Central Asia, unified Tibet, conceived and constructed the Potala Palace and is remembered for establishing systems of national medical care and education. In 1703 Güshi Khan's ruling grandson Tenzin Wangchuk Khan was murdered by his brother Lhazang Khan who usurped the Khoshut's Tibetan throne, but unlike his four predecessors he started interfering directly in Tibetan affairs in Lhasa; he opposed the Fifth Dalai Lama's regent, Desi Sangye Gyatso for his deceptions and in the same year, with the support of the Kangxi Emperor, he forced him out of office. Then in 1705, he used the Sixth's escapades as an excuse to seize full control of Tibet. Most Tibetans, though, still supported their Dalai Lama despite his behaviour and deeply resented Lhazang Khan's interference. When Lhazang was requested by the Tibetans to leave Lhasa politics to them and to retire to Kokonor like his predecessors, he quit the city, but only to gather his armies in order to return, capture Lhasa militarily and assume full political control of Tibet. Having discredited and deposed the Sixth Dalai Lama, whom he considered an impostor, and having removed the regent, Lhazang Khan pressed the Lhasa Gelugpa lamas to endorse a new Dalai Lama in Tsangyang Gyatso's place as the true incarnation of the Fifth. They eventually nominated one Pekar Dzinpa, a monk but also rumored to be Lhazang's son, and Lhazang had him installed as the 'real' Sixth Dalai Lama, endorsed by the Panchen Lama and named Yeshe Gyatso in 1707. This choice was in no way accepted by the Tibetan people, however, nor by Lhazang's princely Mongol rivals in Kokonor who resented his usurpation of the Khoshut Tibetan throne as well as his meddling in Tibetan affairs.

7-ші Далай-лама

1708 жылы Лхасадан аттанған 6-шы Далай-ламаның нұсқауымен шығыс Тибеттегі Литанг қаласында Келзанг Гьяцо есімді бала дүниеге келді. Жергілікті тибеттіктер оны оның қайта туғаны деп тез мойындады. Лхазанг ханнан сескеніп, жасырынғаннан кейін ол Литанг монастырына орналасты. Лазанг ханның қарсыластары Коконор моңғол княздарының бірімен бірге, Лхасадағы жағдайға наразылық білдіріп, Кам тибеттері 1712 жылы оны жетінші Далай-лама деп мойындады, оның туған аты Келзанг Гьяцо болып қалды. Қауіпсіздік үшін ол Дерге монастырына көшірілді, ал 1716 жылы Қытай императоры Кансидің де қолдауы мен демеушілігіне ие болды. Тибеттіктер джунгарлардан Лхасаға нағыз Далай-ламаны әкелуді сұрады, бірақ маньчжурлық қытайлар Келсан Гьяцзаны моңғол джунгарларына жібергісі келмеді. Регент Такце Шабдрунг және тибеттік шенеуніктер маньчжурлық қытай императорына Келсанг Гьяцзаны Далай-лама деп мойындағандары туралы хат жазды. Император содан кейін Келсанг Гьяцзоға алтын мөрмен құқық берді. Алтыншы Далай-лама 8 жасында Амдоға Кумбум монастырына зәулім салтанатпен орнату үшін апарылды. Алайда, Муллин айтуынша, императордың қолдауы саяси ықпал емес, шынайы рухани мойындау мен құрметтен туындаған.

Жунгарлар шабуыл жасады

Қалай болғанда да, Канси императоры Кельзанг Гятсоның Кумбумда Цин бақылауында болуын толық пайдаланды, себебі Цеванг Рабтан бастаған джунгар тайпаларының басқа моңғолдары, оның болжамды одақтасы Лхазанг ханмен туыс болған, оны алдап, сатқандықтан, 1717 жылы Тибетке шапқындап, Лхасаны басып алды. Бұл буддист джунгарлар Бесінші Далай-лама мен оның регентін қолдаған болатын. Ласа Гелугпа ламалары олардан шетелдік билеуші Лхазанг ханды құтқару және танылмаған Алтыншы Далай-ламаның орнына жас Кельзанг Гятсоны тағайындау үшін олардың көмегімен басып кіруді құпия түрде өтінді. Бұл жоспар джунгар басшыларының мүддесіне сай келді және олар оны қуана орындады. 1717 жылдың басында, Лхазанг ханға қарсы сатқындық арқылы күшін әлсіретуге сөз байласып, олар үлкен әскермен солтүстік-батыстан Тибетке енді, Кельзанг Гятсоны алып, Лхасаға жеткізу үшін Кумбумға шағын күш жіберді. Жыл соңына қарай, тибеттіктердің қолдауымен олар Лхасаны басып алды, Лхазангты және оның барлық отбасын өлтірді, ал Еше Гятсоны тақтан түсірді. Дегенмен, Кельзанг Гятсоны әкелуге жіберілген олардың күші Лхазанг ескерткен Цин әскерлерімен тоқтатылып, жойылды. Лхасада, тәртіпсіз джунгарлар баланы ғана емес, сонымен қатар қасиетті орындарды тонап, қиратты, халықты қорлады, жүздеген Ньиңма монахтарын өлтірді, хаос пен қан төгіске себеп болды және тибеттік одақтастарын оларға қарсы қайтарды. Тибеттіктер көп ұзамай Канси императорына джунгарлардан құтылу үшін көмек сұрады.

Лхасада таққа отырғызу

Бұл қорлық Кангси императорының джунгарларды Тибеттен біржола қууға бекініп, одан да үлкен әскер жинап, Лхасаға қарай аттандыруға түрткі болды. Императордың басты құралы – жас Келзанг Гьяцого осы жорыққа бірге шықты. Император әскерінің Кумбумнан Лхасаға дейінгі салтанатты сапарында бала әрбір жерде зор құрметпен қарсы алынды. Хошут моңғолдары мен тибеттіктер оның қатарына қуана (жақсы ақы төленгендіктен) қосылып, әскерін күшейтті. 1720 жылдың күзіне қарай Тибеттен шабуыл жасаған джунгар моңғолдары жеңіліске ұшырады. Цин империясының әскері 12 жастағы баламен бірге Лхасаға жеңіспен кірді. Олар Далай-ламаның қамқорлары, Тибетті азат етушілер, Кангченя мен Полхана басқарған тибеттік джунгарға қарсы күштердің одақтастары және Хошут моңғол княздарының серіктестері ретінде танылды. Тибеттіктер оны Потала сарайында жетінші Далай-лама деп жариялады. Кангченя басқаратын тибет министрлері кабинеті – Кашаг құрамында жаңа тибет үкіметі құрылды. Келзанг Гьяцо саясатқа қатысуға тым жас болғандықтан буддизмді оқыды. Ол үкіметте символдық рөл атқарды, ал моңғолдардың оған деген терең құрметінің арқасында, енді Тибеттің қамқорлығы мен қорғауын өз мойнына алған Цин империясына зор ықпал етті.

Қамға жер аударылу

Дзунгарларды жеңген соң Цин әскері кері шегінді, ал Жетінші Далай-лама саяси тұлға ретінде қалды, ал Цин амбаны немесе өкілі ретінде және Лхасадағы гарнизон ретінде Халха-монғол қалды. 1722 жылы Канси императоры қайтыс болғаннан кейін және оның ұлы Юнцзэн императоры таққа отырғаннан кейін, олар да кері қайтарылды, бұл тибеттіктерді тәуелсіз басқаруға мүмкіндік берді және Циннің жаулап алу емес, одақтасуға ниеттенгенін көрсетті. Циннің Орталық Тибет саясаты мен дініне үнемі араласуы Цинге қарсы фракцияны, Лхасадағы биліктегі Цинге жақын тибет ақсүйектерімен қарым-қатынасқа түсірді, оған Полхана қолдау көрсеткен Канченас жетекшілік етті. Бұл 1727 жылы Канченастың өлтірілуіне және 1728 жылы Циннен көмек сұраған салмақты Полхана жеңіске жеткен азаматтық соғысқа әкелді. Цин әскерлері келгенде, жеңілгендерді жазалап, жетінші Далай-ламаны Пекинге жіберу сылтаумен Камға жерледі, себебі оның әкесі жеңілген Цинге қарсы фракцияға көмектескен еді. Ол онда жеті жыл бойы буддизмді оқып, үйретті.

Лхасаға оралу

1735 жылы оған Лхасаға оқуға және оқытуға қайта оралуға рұқсат берілді, бірақ ол әлі де қатаң бақылауда болды, себебі Цинь оған сенімсіздікпен қарады, ал Полханас Циньтің номиналды бақылауымен Орталық Тибетке билік етті. Осы уақытта Цинь билігі Бесінші Панчен-ламаны қарсылас көшбасшы етіп тағайындап, амбандар мен Лхаса гарнизонын қайта орнатты. Полханас 1747 жылы қайтыс болды. Оның орнын Тибеттің соңғы династиялық билеушісі Гюрме Намгьял басты, ол Циньмен бұрынғыдан да аз ынтымақтастық танытты. Ол Тибет әскерін құрып, Циньтің ықпалынан Тибетті босату үшін джунгарлармен құпия келісімдер жасады. 1750 жылы амбандар оның ниетін білген соң, оны шақырып, жеке өзі өлтірді. Далай-лама ашулы халықты басып тыныштандыруға тырысқанына қарамастан, кек қайтарған тибеттік халық амбандарды және олардың көп бөлігін өлтірді.

Тибет саяси көшбасшысы ретінде қайта қалпына келтіру

Цин "орданы қалпына келтіру" үшін тағы бір күш жіберді, бірақ ол келген кезде жағдай 7-ші Далай-ламаның басшылығымен тұрақтанған болатын, ол енді Цинге адалдық танытқандығын көрсетті. Гуши хан бесінші Далай-ламамен жасағандай, олар Далай-ламаның төрт тибеттіктің Кашагына төрағалық етуімен үкіметті қайта құруға көмектесті, оған бұрыннан қалыптасқан рухани басшылығына қоса, уақытша билік берді. Бұл келісім, Далай-ламаның немесе оның регентінің басшылығындағы Кашагпен бірге, 1912 жылы құлаған Цин әулетінен де ұзаққа созылды. Амбандар мен олардың гарнизоны бақылау және белгілі бір дәрежеде істерді қадағалау үшін қайта орналастырылды. Олардың ықпалы, әдетте, олардың империясының күшімен бірге азайды, ол 1792 жылдан кейін Тибетке қатысты ықпалымен бірге біртіндеп төмендеді, бұл төмендеуге жемқор немесе қабілетсіз амбандардың көмектесуі себеп болды. Сонымен қатар, Циннің Джунгарлардан қорқуына ешқандай себеп болмады; жетінші Далай-лама 1757 жылы 49 жасында қайтыс болған кезде, Цин әскерлерінің жылдар бойы жүргізген геноцидтік науқандары мен қауісті талма эпидемиялары салдарынан Джунгар халқының барлығы дерлік жойылды, ал аман қалғандары Қытайға күштеп көшірілді. Олардың бос қалған жерлері басқа халықтарға берілді. Муллин айтуынша, осындай қатал заманда өмір сүргеніне қарамастан, Келзанг Гьяцзо, мүмкін, "барлық Далай-ламалардың ішіндегі ең рухани білімі мол және жетістікке жеткені" болды, оның жазған еңбектері бірнеше жүз атауды қамтиды, соның ішінде "Тибеттің ең көрнекті рухани әдеби жетістіктерінің бірі". Саясатқа деген ынтасының жоқтығына қарамастан, Келзанг Гьяцзо 1751 жылы Далай-лама басқаратын Тибеттің реформаланған үкіметін құрғандығымен ерекшеленеді, ол 1950 жылға дейін 200 жылдан астам уақыт бойы жалғасты, содан кейін эмиграцияда да жалғасты. Лхасадағы Далай-ламалардың "Жазғы сарайы" Норбулинканың құрылысы Келзанг Гьяцзоның тұсында басталды.

8-ші Далай-лама

Сегізінші Далай-лама, Жамфел Гьяцзо 1758 жылы Цанг аймағында дүниеге келді және 46 жасында қайтыс болды. Тибет саясатына көп қатыспады, уақытша мәселелерді регенттері мен амбандарына жүктеді. 8-ші Далай-ламаны Қытай императоры, Қытайдың алтын құмырасын қолдану арқылы тағайындау рәсімінен босатуға келісті. 1780 жылы 6-шы Панчен Эрдени императордың 70 жылдық мерекесіне келген кезде, Цянлонг императоры Гиангбайды ресми түрде 8-ші Далай-лама деп қабылдады. 8-ші Далай-ламаға Қытай императоры билік белгісі ретінде жадеден жасалған мөр және билікті растау туралы жаде парақтарын сыйлады. Жаде парақтарында былай делінген:

“Сен, Далай-лама, Жонгкапаның заңды жаңғыруысың. Саған билікті растайтын жаде сертификаты мен мөр беріледі, оларды Потала монастырында сақтап, буддизмнің қақпасын мәңгілік қорғайсың. Елдің маңызды рәсімдеріне жіберілетін барлық құжаттар осы мөрмен мөрленуі керек, ал қалған есептерді бастапқы мөрмен мөрлеуге болады. Осындай құрметке ие болғандықтан, өзіңді жетілдіруге, буддизмді оқып-үйренуге және таратуға, сондай-ақ, халық үшін буддизмді және бұрынғы Далай-ламалардың ізгіліктерін насихаттауға, еліміздің ұзақ өмір сүруіне көмектесуің керек.”

Дегенмен, Жамфел Гьяцзоның жетінші Далай-ламаның нағыз жаңғыруы екенін көрсететін барлық белгілері бар екені айтылды. Бұл туралы тибеттіктерге анық белгілер көп болғандықтан, 1762 жылы 5 жасында Потала сарайында Сегізінші Далай-лама ретінде таққа отырғызылды. 23 жасында ол Тибеттің билеушісі ретінде таққа отырып, оған көмектесу үшін регент тағайындалды. Осыдан үш жыл өткен соң, 1784 жылы регент Пекинге елшілікке барғанда, ол тағы төрт жыл жеке билік жүргізді. Алайда, ол дүниелік істерге ыңғайсыздық сезініп, бұл қызметтен бақытсыз болғандықтан, 1804 жылы қайтыс болғанға дейін қалған 16 жылы діни істерге белсенді айналысты. Сондай-ақ, ол Лхасадағы алдыңғы Далай-лама бастаған Норбулинка "Жазғы сарай" құрылысын аяқтады және монастырьлық білімді дамыту үшін шамамен он мың монахты қабылдады.