7-20 ғасырлардағы Тибеттің сыртқы қатынастары және 14-ші Далай Ламаның дипломатиясы

Тібеттің 7-20 ғасырлардағы сыртқы қатынастары: буддизмнен бастап, Қытайдың ықпалына дейін. Далай Ламаның саясаты мен тарихы. Тібет тарихы.

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Foreign relations of Tibet — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Тибеттің сыртқы қатынастары 7-ші ғасырдан 20-шы ғасырға дейін, XIV Далай-ламаның және оның әкімшілігінің халықаралық саяси қызметі туралы мәліметтер.

Тибеттің сыртқы қатынастары 7-ші ғасырдан бастап, Үндістан мен Непалдан келген миссионерлердің буддизмді әкелуінен кейін жазылған. Тибет империясы Тан әулетімен аумақ үшін ондаған рет соғысқан, тіпті екі рет бейбіт келісімге келгеніне қарамастан. Тибетті Моңғол империясы жаулап алды, бұл оның ішкі үкімет жүйесін өзгертті, Далай-ламаларды орнатып, Тибетті Юань әулетінің саяси билігіне бағындырды. Мин әулеті тұсында Тибеттің сыртқы қатынастары түсініксіз, Тибет әлде салық төлейтін мемлекет, әлде толыққанды қытай егемендігінде болды. Бірақ 18-шы ғасырда Цинь әулеті Тибетті өз ықпалына алды. 20-шы ғасырдың басында, сәтті шабуылдан кейін, Ұлыбритания Тибетпен сауда қатынастарын орнатты және "Шығыс Тибетке", яғни Шигацзе мен Лхасаға шектеулі дипломатиялық қатынас жасауға рұқсат алды. Ұлыбритания 13-ші Далай-ламаның Тибет автономиясын қолдады, бірақ қытай билігіне қарсылық көрсетпеді; ал "Ішкі Тибет" деп аталатын Амдо және Хам сияқты, шығыс және солтүстікте қытай және тибет халқы аралас қоныстанған аймақтар Қытай Республикасының номиналды бақылауында болды, бірақ бұл бақылау көбінесе тиімді болған жоқ. Тибеттің егемендігі мойындалмаса да, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін нацистік Германия, Императорлық Жапония және АҚШ-тан ресми емес сапарлар түсті. Тибеттің сыртқы қатынастары 1951 жылы Тибеттің көп бөлігінің саяси егемендігін Қытайға бекіткен Он жеті тармақты келісіммен аяқталды.

Ерте тарих

VII ғасырға дейін Тибет туралы көп мәлімет жоқ, осы ғасырда Буддизмді Үндістан миссионерлері әкелді; VII ғасырдан бастап Тибет империясы құрылып, IX ғасырға дейін сақталды.

Тан әулетімен қарым-қатынасы

Тан әулеті (618–907) және Тибет империясы (618–842) – екі қуатты империя. 618 және 842 жылдар аралығындағы Қытай-Тибет қарым-қатынастары дерлік үздірілмейтін қақтығыстармен және бейбітшілік орнатуға жасалған үдемелі әрекеттермен сипатталды. Тибеттік дәстүрде 650 жылы Сонгцен Гампо қайтыс болғаннан кейін, қытайлық Тан әулетінің Лхасаға шабуыл жасап, қаланы басып алғаны туралы айтылады, бірақ қытай деректерінде мұндай жазба жоқ. Ласадағы Поталаның алдындағы ежелгі Жоль ауылында, Трисонг Детсеннің билігі тұсында шамамен 764 жылы салынған «Лхаса Жольдо сақиналары» деп аталатын тас бағана болған. Онда 763 жылы Тан императоры Дайцзонгтың тұсында Қытайдың астанасы Чанъаньды қысқа мерзімге басып алу оқиғасы жазылған. 1993 жылға дейін бағана ғимараттармен және сымдармен қоршалғандықтан, оған жақынға жақындау мүмкін болмады. 785 жылы Шуда (Шух) қызметкері болған қытайлық Вэй Као Тибеттің аймаққа жасаған шабуылын тойтарды. 821 жылы келісілген Тибет пен Қытай арасындағы бейбітшілік және шекара шарттарын көрсететін 823 жылға қатысты тас ескерткіш әлі күнге дейін Лхасадағы Бархор алаңындағы Жоханг ғибадатханасының алдында тұр. Бұл ескерткіш – достық шарты, және ол тибет және қытай тілдерінде жазылған. Жазуы бар бағана 1793 жылы қытайлықтар шешек ауруы тараған кезде орнатылған. Онда 822 жылы король Ральпаканмен жасалған Қытай-Тибет келісімі туралы және мынадай мәтін жазылған: «Тибет пен Қытай қазіргі таңда басып алған шекараларын сақтайды. Шығыста Ұлы Қытай мемлекеті, ал батыста – Ұлы Тибет мемлекеті орналасқан. Енді ешбір тарап соғыс ашпайды және жер басып алмайды. Кез келген күдікті адам тұтқындалады, оның ісі тексеріледі және ол қайтарылып әкелінеді». Жазуда сонымен қатар шешек ауруын болдырмау үшін гигиеналық шаралар туралы кеңестер де берілген. Екі ел арасындағы қарым-қатынас күрделі болған сияқты. Бір жағынан, ескерткіште Қытай мен Тибет арасындағы байланыс, қолындағы немересі мен атасының арасындағыдай сипатталған. Қытайдың Тан және Тибеттің Ярлунг әулеттері неке арқылы байланысты болған, бірақ «ата» және «немере» терминдері қытайлықтар неке арқылы байланыс жасаған басқа топтарға қатысты қолданылмаған. Екінші жағынан, ескерткіш екі елдің теңдігін көрсетеді. Мәтін бірнеше рет жарияланған.

The Tang dynasty (618–907) and the Tibetan Empire (618–842) were both powerful empires. Sino Tibetan relations during the period between 618 and 842 were characterized by almost constant conflict and periodic attempts at peace making. It is recorded in Tibetan tradition that after Songtsen Gampo died in 650, the Chinese Tang dynasty attacked and captured Lhasa, however there is no record of it from Chinese sources. There was a stone pillar, the Lhasa Zhol rdo rings, in the ancient village of Zhol in front of the Potala in Lhasa, dating to c. 764 CE during the reign of Trisong Detsen. The inscription contains an account of the brief capture of Chang'an, the Chinese capital, in 763 CE during the reign of Emperor Daizong of Tang. As of 1993 the pillar was surrounded by buildings and wire so it could not be approached closely. In 785, Wei Kao, a Chinese serving as an official in Shuh repulsed Tibetan invasions of the area. A stone monument dating to 823 and setting out the terms of peace and borders between Tibet and China arrived at in 821 can still be seen in front of the Jokhang temple in Barkhor Square in Lhasa. The monument, a treaty of friendship, is written in both Tibetan and Chinese. The inscribed pillar was erected by the Chinese in 1793 during a smallpox epidemic. It records the Sino Tibetan treaty of 822 concluded by King Ralpacan and includes the following inscription: "Tibet and China shall abide by the frontiers of which they are now in occupation. All to the east is the country of Great China; and all to the west is, without question, the country of Great Tibet. Henceforth on neither side shall there be waging of war nor seizing of territory. If any person incurs suspicion he shall be arrested; his business shall be inquired into and he shall be escorted back." The inscription also carried advice on hygiene measures to prevent smallpox. The relations between the two countries appears to have been complex. On the one hand, the monument describes connections between China and Tibet as similar to those between uncle and nephew. The Tang dynasty of China and the Yarlung dynasty of Tibet were indeed related by marriage, yet the terms uncle and nephew are not used in relation to other groups with whom the Chinese had connections by marriage. On the other hand, the monument seems to describe the two countries as equals. The text has been published several times.

Сун әулетімен қарым-қатынасы

Тибет империясы мен Тан әулеті, екеуі де әскери күштер болған, тиісінше 842 және 907 жылдары құлады. Содан кейін Тибет біртұтас емес, үнді-үндіге бөлінген кезеңге енді, ол Бөліну дәуірі деп белгілі. Сун әулеті (960–1279) тұсындағы Қытай-Тибет қарым-қатынастары салыстырмалы түрде бейбіт және мәдени өркендеуге толы болды.

Мин әулетімен қарым-қатынасы

Қазіргі тарихшылар Қытайдың Мин әулетінің (1368–1644) Тибетпен болған нақты қарым-қатынасын әлі де талқылап жатыр. Қазіргі қытай дереккөздері Мин әулетінің Тибетке толыққанды билік еткенін айтады, ал Қытайдан тыс ғалымдар Тибеттің тәуелсіз мемлекет болғанын, ал Мин әулетінің тек ламаларға құрметті лауазымдар беріп, Тибет үстінен номиналдық билікке ие болғанын мәлімдейді.

Цин әулетінің тұсында Тибет

Цин әулетінің әскерлері алғаш рет 1717 жылы Дзюнгар моңғолдары Тибетке басып кірген кезде, тибеттіктердің көмек сұрауына жауап ретінде кірді. 1718 жылы Салвин өзені шайқасында алғашқы әскери экспедиция жеңілгеннен кейін, 1720 жылы қытайлық экспедиция Лхасада Далай-ламаның билігін қайта орнатуға сәттілікке жетті. 1723 жылы әскерлер шығарылып алынды, бірақ Лхасада әскери күзетпен қамтамасыз етілген қытайлық кеңесші қалды. 1728 жылы азаматтық соғыс басталғанда, екі тарап та Қытайдан көмек сұрады және армия тағы да Лхасаға жіберілді. Тибет үкіметіне екі «амбан» – қытайлық кеңесші тағайындауға шешім қабылданды, оларды шағын әскери күш күзетіп тұратын болды. 1750 жылы тәртіпсіздіктер туындағанда, тағы да әскер жіберілді және амбандардың өкілеттігі артты. Алайда, императорлық билік орталықтарынан алшақтаған амбандар көп ұзамай жергілікті үкіметтің бақылауына көшті. Ұзақ жылдар бойы бейбітшілік орнады, қытайлар тибеттік мәселелерге немқұрайлылық танытты, бірақ 1792 жылы Непал Гуркаларының басып кіруі көмек сұрауына және қытай тарапының тиімді жауабына әкелді. 1893 жылы қытайлар Тибетте реформалар жүргізді, нәтижесінде шекаралар шетелдік саяхатшылар үшін жабылды, бірақ амбандардың рөлін күшейту ниетіне қарамастан, қытайлардың ұзаққа созылған бейжайлығы сақталды. XIX ғасыр бойы Тибет «жабық» болып қала берді, бірақ іс жүзінде өздігінен басқарылды. Қытай Тибетке тікелей билік орнатуға тырыспады, ал Далай-лама немесе оның регенті басқаратын тибеттік үкімет күнделікті мәселелерді өздігінен шешіп, тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Чжао Эрфенгтің басшылығымен келген императорлық әскерлердің басып кіруінен кейін ғана тікелей билік орнатуға тырысылды. Тибеттіктер ынтымақтастық көрсетпеді және 1911 жылғы республикалық төңкерістен кейін ашық түрде көтеріліске шықты, қалған қытай әскерлері Үндістан арқылы эвакуацияланды. Далай-ламаның тәуелсіздік жариялаулары Ұлыбритания мен Қытай тарапынан мойындалмады, бірақ 1950 жылы Халық Азаттық Армиясының басып кіруіне дейін Қытай үкіметінің әскерлері мен агенттерін шегерген тиімді әскери шекара құрылды.

The armies of the Qing dynasty first entered Tibet in response to a request for help when Tibet was invaded by the Dzungar Mongols in 1717. After the defeat of a first expeditionary force in the Battle of the Salween River in 1718 the Chinese expedition in 1720 was successful in restoring the Dalai Lama to power in Lhasa. Troops were withdrawn in 1723 leaving a civilian Chinese adviser in Lhasa. When civil war broke out in 1728 there were appeals from both sides for help from China and an army was once again dispatched to Lhasa. It was decided to appoint two "ambans", civilian Chinese advisers to the Tibetan government, who would be guarded by a small military force. When there was unrest in 1750 an army was again dispatched and the ambans given more power. However, the ambans, isolated from imperial power centers, soon fell under the control of the local government. There was a long period of peace, and neglect by the Chinese of Tibetan affairs, but in 1792 an invasion by Gurkas of Nepal resulted in an appeal for aid and a successful Chinese response. In 1893 the Chinese imposed reforms in Tibet which resulted in closing of its borders to foreign travelers, but despite intentions to strengthen the role of the ambens, a long period of Chinese neglect followed which continued throughout the 19th century during which Tibet was "closed" but effectively on its own. China did not make any attempt to impose direct rule on Tibet and the Tibetan government around the Dalai Lama or his regent continued to manage its day to day affairs, thus in their own view remaining independent. It was only after the invasion of imperial troops under the command of Zhao Erfeng in 1910 that an attempt at direct rule was made. The Tibetans were not cooperative and after the Republican Revolution of 1911 openly rebelled, surviving Chinese soldiers being evacuated through India. Declarations of independence made by the Dalai Lama were not recognized by Britain or China, but an effective military frontier was established which excluded troops and agents of the Chinese government until the invasion by the People's Liberation Army in 1950.

Британдық миссия Панчен-ламаға

Панчен-лама Үндістанның бірінші генерал-губернаторы Уоррен Гастингске Бутанмен британдықтардың қақтығысы туралы хат жібергеннен кейін, британ генерал-губернаторы 1774 жылы Джордж Боглды Панчен-ламаға елші ретінде жіберді. 1775 жылы Бутан арқылы Ташильхунподағы Панчен-ламаның резиденциясына сапар шеккен Богель 3-ші Панчен-лама Лобсанг Палден Ешемен достық қарым-қатынас орнатты, тіпті ол Панчен-ламаның жақын туысын әйеліне алды. Богель қайтыс болғаннан кейін капитан Самуэль Тернер тағайындалды. Дегенмен, 1785 жылы Гастингс Үндістаннан кеткеннен кейін, 19 ғасырдың соңына дейін Тибетпен тікелей байланыс болған жоқ. Ешбір елші Лхасаға баруға немесе Далай-ламаға жол табуға рұқсат ала алмады.

Ресей және Ұлы ойын

1898-1901 жылдар аралығында Нгаванг Дорджи Тибет үкіметінің елшісі ретінде Санкт-Петербургке үш рет сапар жасады. Сыйлықтар алмасылып, достық қарым-қатынастар орнатылды, бірақ ресми тану немесе Лхасада Ресейдің дипломатиялық өкілдігі құрылмады. Нгаванг Дорджи, елші, Буряттардың бірі, Ламашылдық дінін ұстанатын, Байкал аймағынан Сибирьге дейінгі жерде тұратын халықтан шыққан, жас кезінде Тибетке саяхаттап, Дрепунг монастырында білім алған, «Метафизика шебері» Ларам Геше дәрежесіне ие болған және жас 13-ші Далай-ламаның жеті Ларам Геше ұстазының бірі болып тағайындалған еді. 1907 жылы Ұлыбритания мен Ресей арасындағы келісім Тибет үстінен Қытайдың жоғары билігін мойындады және Қытай үкіметінің делдалы арқылы ғана Тибетпен келіссөздер жүргізуге келісті. Тибет Әділет орталығы Тибетке қатысты құқықтық материалдар Тибетке қатысты келісімдер мен конвенциялар (1907) [391]

1904 жылғы британдық Тибет экспедициясы

1904 жылы Ұлыбританияның дипломатиялық миссиясы, ірі әскери күзетпен бірге, Лхасаға күшпен жол ашты. Ұлыбритания мен Қытай қарым-қатынастары. Дипломатиялық миссияны полковник Фрэнсис Янгхусбэнд басқарды. Британдық миссияның басты себебі – Ресейдің Тибетке ықпалын кеңейтіп, тіпті Тибет үкіметіне әскери көмек беруі мүмкін деген негізсіз қорқыныш болды. Миссия Лхасаға жеткен кезде Далай-лама Моңғолиядағы Ургаға қашып кеткен еді, бірақ Тибет үкіметінің дін қызметкерлері мен шенеуніктері, сондай-ақ Сера, Дрепунг және Ганден монастырьларының өкілдері қол қойған «Лхаса шарты» деп аталатын келісімге қол қойылды. Шартта Сикким мен Тибет арасындағы шекараның сақталуы, британдық және тибеттік азаматтар арасындағы еркін сауда, сондай-ақ Тибет үкіметінің Лхасаға қарулы әскер жіберуге кеткен шығындарын Британ үкіметіне өтеу төлеу қарастырылды. Бұдан бөлек, Гьянтседегі сауда орталығында британдық сауда өкілінің тұруына рұқсат берілді. 1904 жылғы шарттың ережелері 1906 жылы Ұлыбритания мен Қытай арасында жасалған келісімде расталды, онда британдықтар «Тибет аумағын аннексияламауға және Тибеттің басқару ісіне араласпауға» келісті. Гьянтседегі британдық сауда өкілінің лауазымы 1904 жылдан 1944 жылға дейін сақталды. 1937 жылы «Британдық Лхаса миссиясының басшысы» лауазымы құрылғанға дейін британдық офицер Лхасада тұрақты түрде орналасқан жоқ. (McKay, 1997, 230 б. 1)

Республикалық кезең

1912 жылы Синьхай революциясынан кейін, қытай әскерлері Тибеттен шығып кеткеніне қарамастан, Қытай Республикасы Тибеттің Қытайдың ажырамас бөлігі екенін ресми түрде жариялады, бірақ оны қайта басып алуға әрекет етпеді. 1913 жылы Тибет пен Моңғолияның Богд хандығы Қытайдан тәуелсіздіктерін жариялап, бір-бірін мойындау туралы келісім жасады. 1914 жылы Үндістанда Симла келісімі талқыланды, онда Қытай, Тибет және Ұлыбритания өкілдері қатысты. Тибетке қатысты қытайдың билігі тағы да мойындалды және Ұлыбритания мен Тибет арасындағы шекара белгіленді, ол Ұлыбританияға өте қолайлы болды. Алайда, Қытай бұл келісімге қол қоймағандықтан, ол күшіне енбеді. Қытай тарапы бірнеше наразылық білдірді, әсіресе Тибет пен Ұлыбритания арасындағы кез келген келісімді мойындаудан бас тартты. Кейіннен болған дүниежүзілік соғыстар мен Қытайдағы азаматтық соғыс ірі державалар мен Қытайдың назарын аударды, ал Тибет үкіметі 1950 жылға дейін Тибеттің тарихи жерлерінің көп бөлігін тиімді басқаруда болды, осы кезеңде шығыс шекарасында Қытаймен үздіксіз соғыс жүргізілді.

Ұлыбританиямен қарым-қатынастар

Республикалық кезеңнің көп бөлігінде Тибет Қытайға қатысты дипломатиялық және әскери көмек үшін Ұлыбританияға жүгінді. Әскери көмек көрсетілді, бірақ оның көлемі шағын болды. Қытайды елден қуғаннан кейін Тибет өзін тәуелсіз мемлекет деп жариялады, бірақ Моңғолиядан басқа ешбір ел мойындамады. Қытаймен шығыс шекарасында әскери қақтығыстар жалғасты, бірақ бітімге келісім жасалды. Ал Қытай, Тибет және Ұлыбритания 1913 жылдан 1915 жылға дейін Үндістандағы Симла қаласында жан-жақты келісімге қол жеткізуге тырысты. Бұл келісім Қытай тарапынан сәтсіз аяқталды, себебі Қытай Тибеттің кеңейтілген талаптарына келіспеді, тіпті Тибет талап еткен жерлердің көп бөлігін бақылауға немесе оған қол жеткізуге мүмкіндігі болмаса да. Дегенмен, Тибет пен Ұлыбритания арасында сауда мәселелерін реттейтін келісім жасалды. Қытаймен шығыс шекарасындағы соғыс 1918 жылдың қазан айында бітімге келгенше жалғасты, және бұл бітім 1930 жылға дейін сақталды. Қытаймен келісімге келуге жасалған барлық әрекеттер Тибеттің Қытайдан Симла келісімін сақтау талабы және Қытайдағы ұлтшыл көңіл-күйдің күшті болуы салдарынан нәтижесіз аяқталды.

Қ. Цинхайды бейбітке келтіру

Қытайлық мұсылман генералдар Ма Ци және оның ұлы Ма Буфан, Қытай үкіметіне адалдық серт берген, Цинхай провинциясындағы тибет халқына қарсы аймақты бағындыру мақсатымен қанды науқан ұйымдастырды.

Қытай-Тибет соғысы

1932 жылы қытайлық мұсылман генерал Ма Буфан және хан генерал Лю Вэньхуй басқарған Ұлттық революциялық армияның мұсылман Цинхай және хан қытайлық Сычуань әскерлері, 13-ші Далай-лама Цинхай және Сикаңдағы аумақтарды басып алуға тырысқанда, Қытай-Тибет соғысында Тибет әскерін жеңіске жеткізді. Ма Буфан Тибет әскерін талқандап, Сикаң провинциясындағы бірнеше уездті қайта басып алды. Шику, Денгке және басқа да уезддер тибеттіктерден тартып алынды. Тибеттіктер Цзиньша өзенінің арғы бетіне ығыстырылды. Ма мен Лю Тибет өкілдерін ескертіп, тағы да Цзиньша өзенінен өтуге батыл болмауға шақырды. Ма Буфан Дэн Чокоргонда тибеттіктерді жеңді. Бірнеше тибет генералдары бағынып берді, ал Далай-лама оларды шенде төмендетті. Тамыз айына қарай, Лю Вэньхуй мен Ма Буфанның әскерлеріне тибеттіктер көп жерден айрылып, Далай-лама Үндістанның британ үкіметінен көмек сұрап телеграмма жіберді. Британдықтардың ықпалымен Нанкин от тоқтату туралы жариялады. 1933 жылы Ма мен Лю тибеттіктермен жеке-жеке келісімге келді, осылайша қарулы қақтығыстар аяқталды.

Неміс экспедициясы Тибетке

1938–1939 жылдардағы неміс экспедициясы – 1939 жылы Тибет аумағына келген және Эрнст Шефер басқарған экспедиция. 29 қыркүйекте Үндістандағы британдық билік осы топты байқаған. Генрих Гиммлердің «Аненербе» институтының қолдауымен ұйымдастырылған экспедицияны СС офицері Эрнст Шефер басқарды.

Жапондық экспедиция Тибетке

Сол шамада, 1939 жылы Тибетке жасаған жапон экспедициясы Квантун армиясының агенттеріне Тибет пен Сіньцзянға келіп, елді зерттеу және жергілікті тұрғындармен байланыс орнатуды тапсырды. Мұсылман әскербасы Ма Буфанг та тибеттіктермен байланыс орнатуға тырысқан жапон агенттеріне кедергі келтірді, бір жапон агенты оны "қарама-қарсыласы" деп атады.

Қытаймен соғыс уақытындағы қарым-қатынастар

Чианг Кай-Шектың Гоминьдан үкіметінің бұйрығымен Ма Буфанг Тибет сепаратистерінің тәуелсіздік алуын болдырмау үшін Юсю әуежайын жөндеді. Чианг сондай-ақ 1942 жылы Тибетке басып кіруге дайындық үшін Ма Буфангқа мұсылман әскерлерін сақшылыққа қоюды бұйырды. Ма Буфанг бұйрыққа бағынып, бірнеше мың әскерін Тибет шекарасына жеткізді. Чианг тибеттіктерді, егер олар бағынбаса, бомбалаумен қорқытты. Ма Буфанг 1941 жылы тибеттік буддалық Цанг монастырына шабуыл жасады. Ол Лабранг монастырына да үнемі шабуылдады.

Соғыс уақытындағы АҚШ-пен қарым-қатынастар

Америка Құрама Штаттарының Тибетке алғашқы миссиясы, романисттің немересі капитан Илья Толстойға тапсырылды. "FE 2" кодымен белгіленген бұл "талдау миссиясы" 1942 жылдың 12 мамырында Франклин Делано Рузвельттің бекітуімен, OSS арқылы жіберілді. Миссияның мақсаты – Тибет арқылы өтіп, Қытайдың Чункинг қаласына жету, Тибет халқының көзқарасын бағалау, одақтастар іздеу, жауларды анықтау, стратегиялық мақсаттарды табу және болашақ әрекеттер үшін аумақты зерттеу болды. Толстой аристократ болғандықтан, Үндістанның британдық және Лхасаның тибет аристократиясымен қарым-қатынас жасауға жарамды еді. Оған Филадельфия Табиғат ғылымдары академиясының атынан Тибетте кең ауқымды зерттеулер жүргізген лейтенант Брук Долан II қосылды. 1942 жылдың шілдесінде Вашингтоннан аттанған топ үш ай бойы Үндістанда Лхасаға баруға рұқсат алумен айналысты. 1942 жылдың қыркүйегінде Тибет үкіметі Лхасаға келіп, президент Рузвельттен хат пен сыйлықтарды табыстауға рұқсат берді. Лхасаға жол бойы экспедиция Ятунгте Тибеттің сыртқы жүн саудасын бақылаған Камның Пандацанг отбасының өкілімен байланыс жасады, бұл үкіметтің маңызды кіріс көзі еді. Олар желтоқсанның басында Лхасаға келді және 1942 жылдың 20 желтоқсанында 7 жастағы Далай-ламамен кездесті. Франклин Рузвельттен келген хат, Далай-ламаға діни лидер ретінде, бірақ Тибеттің билеушісі ретінде емес, деп мұқият жазылған. Далай-ламаға сыйлықтар берілді және Тибет кабинетінен, Кашагтан сыйлықтар алынды. Толстой үш ай бойы Лхасада болды, бірақ тибеттіктердің жағымсыз көзқарасын сезгендіктен, Қытайға жабдықтар жеткізу мәселесін көтеруге тырыспады. Толстойға Тибеттегі британдық миссия басшысы Франк Лудлоу қосылды. Олар бұл кезеңде тибеттіктерге Тибетке соғыстан кейінгі бейбітшілік конференциясына делегация жіберуге рұқсат етілетінін айтқан болуы мүмкін, бірақ екеуі де өз үкіметтері бұған қолдау көрсетпейтінін білді. Тибеттіктер бұл перспективаға қуанды. Толстой мен Доланға Қытайға баруға рұқсат берілді. Экспедиция, бір монах, бір тибеттік шенеунік және 5 тибеттік сарбазбен бірге, ақпанның соңында Лхасадан Қытайға бет бұрды. Толстой 1943 жылдың маусым айының соңында Ланчжоуға келді. Толстой экспедициясының нәтижесінде байланыс орнатылып, барлау мәліметтері жиналды, басқа ештеңе істелмеді. Алайда Толстой мен Долан сапар барысында кездескен география, нысандар және адамдар туралы, сондай-ақ көптеген фотосуреттерді қамтитын маңызды есеп дайындады. Бұл байланыстар кейіннен ЦРУ тибеттік бүлікшілерге көмек ұсынғанда пайдалы болды. Тибет үстірті арқылы маршрутты пайдалану мүмкіндігі қарастырылды, бірақ пойызбен тасымалданатын жүк көлемі өте аз болғандықтан және қытайлықтар мен тибеттіктердің келісімі қажет болғандықтан, бұл идеядан 1944 жылдың жазында бас тартты. Дегенмен, АҚШ тибеттік жүн саудагерлеріне шағын импорт квотасын берді және 1944 жылы Тибет үкіметіне үш радио таратушы және алты қабылдағыш жеткізілді, бірақ оларды орнату және пайдалануда білікті техникалық мамандардың жетіспеуіне байланысты қиындықтар туды. Тибетте болған кезінде Толстой мен британдық резиденция Тибеттің соғыстан кейінгі конференцияға қатысу мүмкіндігін көтерді. Бұл ешқашан іске аспады, өйткені Ұлыбритания мен АҚШ Қытаймен қарым-қатынастарын ескере отырып, Тибеттің тәуелсіз мемлекет емес деген ұстанымын сақтады. АҚШ-тың Гималай таулары арқылы Қытайға көмек жіберу әрекеттерінен кейін, Бирма жолы жабылып, Тибет мәселесі 1942-43 жылдары халықаралық саясатта қысқа уақытқа көтерілді. Американдық ұшақ Тибетте апатқа ұшырады және оның бес экипаж мүшесі Үндістанға эскортталды. АҚШ капитан Илья Толстой басшылығымен Тибет аумағы арқылы әуемен жабдықтау маршрутын зерттеу үшін Лхасаға миссия жіберді. Жоба одан әрі дамытылмаса да, Тибеттің халықаралық құқықтағы мәртебесін нақтылау қажеттігі туды. 1942 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті соғыстағы астанасы Чункингте (Чонцин) орналасқан қытай үкіметіне, Қытайдың Тибетке қатысты егемендік туралы таласына ешқашан күмән келтірмегенін ресми түрде хабарлады. 1995 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетінің алдындағы тыңдауда өз ұстанымын қайталады: "АҚШ Тибет автономиялық аймағын немесе ТАР-ды (бұдан әрі "Тибет") Қытай Халық Республикасының бөлігі деп санайды. Бұл ұзақ жылдар бойы сақталып келе жатқан саясат бүкіл халықаралық қауымдастық, соның ішінде Қытайдың барлық көршілес елдерінің пікіріне сәйкес келеді: ешбір ел Тибетті тәуелсіз мемлекет деп танымайды. Сонымен қатар, АҚШ-тың Қытайдың Тибетке қатысты егемендік туралы талабын қабылдауы Қытай Халық Республикасының құрылуына дейін болған. 1942 жылы біз Чункінгте (Чонцин) орналасқан ұлтшыл қытай үкіметіне Тибетке қатысты таластарға ешқандай сұрақ қоймағанымызды айттық." Британдық Сыртқы істер министрі Энтони Иден тиісінше қытай үкіметіне Тибеттің "Қытайдың билігіндегі автономиялы мемлекет" ретінде сипаттаған нота жолдады, ол "де-факто тәуелсіздіктің құқығына ие". Сонымен қатар, Вашингтондағы британ елшілігі АҚШ Мемлекеттік департаментіне "Тибет толық жергілікті автономиямен тәуелсіз ел, басқа державалармен дипломатиялық өкілдер алмасуға құқылы" екенін мәлімдеді. Лондон АҚШ-тан бірнеше рет көмек сұрағанымен, АҚШ Мемлекеттік департаменті Лондонның талабын жоққа шығарды: "АҚШ үкіметі Қытай үкіметінің Тибетке қатысты ұзақ жылдар бойы билігін мойындағанын және Қытай конституциясы Тибетті Қытай Республикасының аумағын құрайтын аймандардың бірі ретінде тізімдегенін ескерді. Бұл үкімет ешқашан осы таластарға қатысты сұрақ тудырмады."

The first United States mission to Tibet entrusted to Captain Ilya Tolstoy, a grandson of the novelist, a "reconnaissance mission" codenamed "FE 2" and approved by Franklin Delano Roosevelt on May 12, 1942, was sent by the OSS " to move across Tibet and make its way to Chungking, China, observing attitudes of the people of Tibet; to seek allies and discover enemies; locate strategic targets and survey the territory as a possible field for future activity." As an aristocrat Tolstoy was well equipped to deal with the British aristocrats of the Indian Raj and the Tibetan aristocrats of Lhasa. He was accompanied by Lieutenant Brooke Dolan II who had previously engaged in extensive naturalistic explorations in Tibet on behalf of the Philadelphia Academy of Natural Science. Leaving Washington in July, 1942, the party spent 3 months in India arranging permission to visit Lhasa. Permission was granted by the Tibetan government in September, 1942 to come to Lhasa and present gifts and a letter from President Roosevelt. On their way to Lhasa the expedition made contact in Yatung with a member of the Pandatsang family of Kham which controlled Tibet's external wool trade, a major source of government revenue. Arriving in Lhasa in early December, they were granted an audience December 20, 1942 with the Dalai Lama, then only 7 years old. A letter from Franklin Roosevelt was delivered which was carefully phrased as being addressed to the Dalai Lama as a religious leader but not as the ruler of Tibet. Gifts were given to the Dalai Lama and gifts were received from the Tibetan cabinet, the Kashag. Tolstoy remained for three months but did not attempt to raise the question of transshipment of supplies to China as he could see the unfavorable attitude of the Tibetans. Tolstoy, joined by the head of the British mission in Tibet, Frank Ludlow, may have intimated to the Tibetans during this period that Tibet would be permitted to send a delegation to the postwar peace conference, an unauthorized representation both knew would not be supported by their respective governments. The Tibetans, on their quarter, were enthusiastic about the prospect. Permission was granted to Tolstoy and Dolan to continue on to China. The expedition, accompanied by a monk, a Tibetan official, and 5 Tibetan soldiers, left Lhasa in late February bound for China. Tolstoy arrived at Lanzhou in late June, 1943. Little was accomplished as a result of the Tolstoy expedition other than establishing contact and the gathering of intelligence; although, a substantial report was prepared by Tolstoy and Donal on the geography, facilities, and people encountered on their journey as well as many photographs. Contacts made would prove useful later when the CIA offered aid to Tibetan rebels. Serious consideration was given to using a route over the Tibetan Plateau, but as the amount that could be transported by pack train was minuscule, and the agreement of both the Chinese and Tibetans would have to be obtained, the idea was abandoned in summer, 1944. However a small import quota was granted to Tibetan wool dealers by the United States and the promised three radio transmitters and six receivers were delivered to the Tibetan government in 1944; although great difficulty was encountered in setting them up and using them due to lack of trained technicians. While in Tibet, Tolstoy and the British resident had raised the possibility that Tibet might participate in post war conferences. This never came to fruition as both Britain and the United States, in consideration of their relations with China, continued to take the position that Tibet was not a sovereign country. The subject of Tibet arose briefly in international affairs in 1942 43 as a result efforts by the U. S. to fly aid to China over the Himalayas following the closure of the Burma Road. An America plane crashed in Tibet, and its five crew members were escorted back to India. The U. S. sent a mission to Lhasa led by Captain Ilya Tolstoy to study the possibility of an air supply route crossing Tibetan territory. Although the project was not pushed any further, it created a need to clarify Tibet's status in international law. In 1942, US State Department formally notified the Chinese government based in wartime capital Chungking (Chongqing) that it had at no time raised any doubt about the Chinese sovereignty claim over Tibet. In 1995, US State Department reiterated its position during the hearing before the Senate Foreign Relations Committee:

"The United States considers the Tibet Autonomous Region or TAR (hereinafter referred to as "Tibet") as part of the People's Republic of China. This longstanding policy is consistent with the view of the entire international community, including all China's neighbors: no country recognizes Tibet as a sovereign state. Moreover, U. S. acceptance of China's claim of sovereignty over Tibet predates the establishment of the People's Republic of China. In 1942, we told the Nationalist Chinese government then headquartered in Chongqing (Chungking) that we had "at no time raised (a) question" over Chinese claims to Tibet." British Foreign Secretary Anthony Eden accordingly wrote a note presented to the Chinese government which describes Tibet as, "an autonomous State under the suzerainty of China" that "enjoyed de facto independence." Meanwhile, the British embassy in Washington told the U. S. State Department that, "Tibet is a separate country in full enjoyment of local autonomy, entitled to exchange diplomatic representatives with other powers." Although London repeatedly asked the United States for assistance, the U. S. State Department refuted London's claim:

"For its part, the Government of the United States has borne in mind the fact that the Chinese Government has long claimed suzerainty over Tibet and that the Chinese constitution lists Tibet among areas constituting the territory of the Republic of China. This Government has at no time raised a question regarding either of these claims."

Соғыстан кейінгі дипломатиялық күш-жігер

1945 жылдың қазан айында Тибеттік кабинет және жоғары дәрежелі дін қызметкерлері Үндістан мен Қытайға дипломатиялық миссия дайындады. Сыйлықтар дайындалды және жеңіске жеткен елдерді құттықтауға арналған хаттар мұқият жазылды. Миссия 1946 жылдың наурыз айында Нью-Делиге келді, онда сыйлықтар мен хаттар британдық вице-король мен американдық дипломатиялық миссияға табыс етілді. Ұзақ кешігуден кейін, мүмкін британдық дипломатиялық тартыншақтықтан туындаған, олар Нанкинге барысты, онда Чжан Кайшэге мұқият дайындалған хат ұсынылды, онда кең ауқымды тәуелсіздік туралы мәлімдеме жасалды. Қытайлықтар жауап бермеді және делегация 1947 жылдың наурыз айында Нанкиннен кетті, қытайлықтардың талабы бойынша Қытайдың егемендігін ресми түрде мойындамады. Олар 1946 жылдың күзінде Үндістанда өткен Азия елдерінің халықаралық конференциясына шақырылып, ұлттық туларын көрсетіп, конференцияға қатысты; алайда, бұл конференция ресми дипломатиялық шара болған жоқ. АҚШ-қа жолданған хаттар ұзақ уақыттан кейін аударылып, Вашингтонға, сондай-ақ Нью-Делидегі АҚШ уақытша іс басқарушысының Тибеттің стратегиялық маңыздылығын атап көрсеткен қосымша хатымен бірге жіберілді. Алайда, Вашингтон мұны қабылдамады және Лхасаға барлау сапарларын жағдай туған жағдайда қолдағанмен, Тибетпен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға бағытталған әрекеттерді қолдамады.

1947-1949 жылдардағы сауда делегациясы

1947 жылы Тибет сыртқы істер министрлігі Үндістан, Қытай, АҚШ және Ұлыбританияға сапармен баратын сауда делегациясын жоспарлай бастады. Бастапқыда АҚШ-тың Үндістандағы елшілігіне президент Трумэнмен және басқа да АҚШ шенеуніктерімен кездесулер өткізуді сұрап, сауда мәселесін талқылау ниеттерін білдірді. Бұл өтініш Вашингтонға жіберілді, бірақ Мемлекеттік департамент тибеттіктермен тек бейресми форматта ғана кездесуге келісім білдірді. Делегация құрамында 4 адам болды: Тибеттің Қаржы департаментінің бастығы Сепон Шакабпа, Падатсанг және бір монах кіретін тағы екеуі. Тибеттің алғашқы паспорттарымен қаруланған делегация ең алдымен Нью-Делиге барып, премьер-министр Нехру мен Махатма Гандимен кездесті. Тибеттен шығатын сыртқы сауданың көп бөлігі Үндістан арқылы жүзеге асырылды, сондықтан Үндістан үкіметі Тибетке төлем жасау алдында алынған барлық шетел валютасын рупияға айналдыруды қалыпты жағдай етіп алған. Тибеттіктер бұл тәжірибені өзгертуге қол жеткізе алмады, бұл олардың қолдарына қатты валюта түсуіне мүмкіндік берген болар еді. Сауда делегациясының мақсаттарының бірі – Тибет валютасын қолдау үшін алтын немесе басқа да сенімді қор алу болды. Қытай тарапы Қытайға кіру үшін қытай паспорты қажет екенін мәлімдеді. Паспорттар берілді, делегация оларды пайдаланып Гонконг арқылы Қытайға кірді және 3 ай бойы Қытайда болды. АҚШ және Ұлыбританияға сапардың келесі кезеңі үшін қытайлықтар тек қытай паспортымен ғана шығу визасын беруге дайын екенін мәлімдеді. Алайда, тибеттіктер Нанкиндегі британдық консулдық қызметкерін Тибет паспортына британдық виза беруге және Гонконгтағы АҚШ қызметкерін тибет паспорттарын пайдаланудан бас тартуға бағытталған АҚШ Мемлекеттік департаменті мен Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің күш-жігерін жеңуге сәттілік танытты – бұл шағын жеңіс болды. 1948 жылдың шілдесінде делегация Сан-Францискоға келді, онда оларды британдық консул күтіп алды. Олар Вашингтонға пойызбен сапар шекті, онда қытайлықтардың қатты қарсылығына және АҚШ-тың Тибетке қатысты Қытайдың де-юре егемендігін мойындағанына қарамастан, Тибеттіктерді Мемлекеттік хатшы Джордж Маршалл қабылдады. Мемлекеттік департаменттің қытайлықтармен келіссөздері барысында олардың Тибетке де-факто бақылауды жүзеге асырмағаны және дәстүрлі американдық принцип – өзін-өзі билеуге қолдау көрсетуі атап өтілді, бірақ Тибет егемендігі туралы нақты мәлімдеме жасалмады. Олар АҚШ-тан Үндістанды қатты валюталық табыстарын босатуға және валюталық резерв үшін АҚШ-тан алтын сатып алуға рұқсат беруді сұрады. Үндістанмен болған мәселеде оларға ешқандай көмек көрсетілмеді, бірақ 50 мың унцияға дейін алтын сатып алуға рұқсат берілді. Президент Трумэнмен кездеспей, олар Нью-Йоркке барып, ескі досы Илья Толстоймен кездесті, ол оларды таныстырды. Тибетке келуге қызығушылық танытқан Лоуэлл Томаспен, Колумбия университетінің президенті Дуайт Эйзенхауэрмен және шығыс элитасының басқа да өкілдерімен, сондай-ақ Тибетке қызығушылық танытқан Грекия мен Данияның ханзадасы Питермен кездесті. Қарашада делегация Ұлыбританияға аттанды, онда 3 апта болды, бірақ оларды салқын қабылдады. Үндістан арқылы қайтып келген кезде олар алтын сатып алу үшін біршама шетел валютасын босата алды және өз қаражатын қосып, Тибетке түйемен тасымалданған 425,800 долларлық алтын сатып алды. Ұлыбританиямен, олармен ұзақ жылдар бойы қарым-қатынас орнатып келген мемлекетпен салыстырғанда, АҚШ-та жылы қабылдану, АҚШ-пен қарым-қатынасты одан әрі кеңейтуге жағдай жасады, олар Қытайдың Тибетке бақылауды қайта орнату әрекеттеріне қарсы тұруға тырысқанда.

In 1947 the Tibetan foreign office began planning a trade delegation to visit India, China, the United States and Britain. Initial overtures were made to the US embassy in India requesting meetings with President Truman and other US officials to discuss trade. This request was forwarded to Washington, but the State Department proved willing only to meet with the Tibetans on an informal basis. The delegation consisted of 4 persons, Tsepon Shakabpa, Tibet's Chief of the Finance Department, Padatsang, and two others including a monk. Armed with the first Tibetan passports, the delegation went first to New Delhi, meeting with Prime Minister Nehru and Mahatma Gandhi. Most foreign trade from Tibet passed through India, and it was the practice of the Indian government to convert any foreign currencies received into rupees before payment to Tibet. The Tibetans were unable to negotiate any change in this practice, which would have put hard currency into their hands. One of the goals of the trade delegation was to obtain gold or other solid backing for Tibetan currency. It was the Chinese position that a Chinese passport was required for entry into China. These were issued, and the delegation entered China at Hong Kong, using them and spent 3 months in China. For the next leg of the journey to the United States and Britain, the Chinese took the position that they would only issue exit visas on the Chinese passports. However the Tibets managed to get a British consular officer in Nanking to issue a British visa on their Tibetan passports, and, again, a US officer in Hong Kong, thus defeating the efforts of the US State Department and the British Foreign Office to deny use of the Tibetan passports, a small victory. The delegation arrived in San Francisco in July, 1948 where they were met by the British Consul. They traveled by train to Washington where, despite strong objections by the Chinese and reassurance that the United States recognized China's de jure sovereignty over Tibet, the Tibetans were received by the Secretary of State, George Marshall. There was some language in the State Department's negotiations with the Chinese which noted that they exerted no de facto control over Tibet and noted the traditional American principle of favoring self determination, but no more definite statement was made regarding Tibetan sovereignty. They requested aid from the United States in convincing India to free up their hard currency earning and also for permission to purchase gold from the United States for a currency reserve. They received no help on their problem with India but were given permission to purchase up to 50,000 ounces of gold. Not meeting with President Truman, they proceeded to New York where they were greeted by their old friend, Ilya Tolstoy, who introduced them around. They met with Lowell Thomas, who was interested in visiting Tibet, and Dwight Eisenhower, then president of Columbia University, and other eastern establishment personalities as well as Prince Peter of Greece and Denmark who had an interest in Tibet. In November the delegation set sail for Britain where they spent 3 weeks but were received coolly. Returning through India they were able to free up some foreign exchange for the purchase of gold and, adding money of their own, effected a purchase of $425,800 in gold which was transported to Tibet by pack animals. Being received more warmly in the United States than in Britain, with whom they had a long established relationship, set the stage for later expansion of the relationship with the United States as they attempted to deal with later Chinese efforts to reassert effective control.

Қытай Халық Республикасы

Қытай Республикасының Ұлттық үкіметі (және Тайваньдағы оның мұрагері) де, Қытай Халық Республикасы да Қытайдың Тибетке қатысты егемендік талабынан ешқашан бас тартқан жоқ. ҚХР Тибеттің тәуелсіздік орнатуға жасаған әрекеттерін «Британ империализмінің» інтрыгаларымен байланыстырады. Қытайлықтардың сөзінше, Тибет кабинеті – Кашаг 1942 жылғы шілдеде «сыртқы істер бюросын» құрып, Лхасадағы қытай миссиясы – Моңғолия және Тибет істері жөніндегі комиссиясымен тек олардың арқылы ғана байланысуды талап еткен. Қытайлықтар бұған қарсы тұрып, сәттілікке жетті. 1950 жылы Халықтық Азаттық Армиясы Тибетке енді, бірақ шағын және жабдығы нашар Тибет армиясынан аз қарсылық көрді. 1951 жылы Далай-лама мен Панчен-лама өкілдері Қытайдың толыққанды басып кіру қаупі астында 17 тармақты келісімге қол қойды, онда Тибеттің бірлескен қытай-тибеттік билік етуі көзделген. Бұл келісім Тибетте сәтті жүзеге асырылды, бірақ 1956 жылғы маусымда үкімет басқа провинциялардағы социалистік трансформация саясатын Амдо мен Хамның тибеттілер қоныстанған шекаралық аймақтарына енгізуге тырысқанда көтеріліс басталды. Амдо мен Хам 1950 жылы Лхасаның емес, қытайлық соғыс лордтарының бақылауында болғандықтан, қытайлықтар оларды Тибеттің құрамына жатқызбады және демек, «баяу жылдамдықпен» келісімге бағынбайды. Бұл аласапыран ЦРУ-ға Тибеттің қарулы көтерілісін қолдауға мүмкіндік берді, ол ақырында Лхасаға жетті. 1959 жылы көтеріліс жаншылды, ал Далай-лама жасырын түрде Үндістанға қашып кетті. Жекелеген әрекеттер 1969 жылға дейін жалғасты. Панчен-лама Лхасада номиналды басшы ретінде орнатылды, ал Далай-лама кейіннен Тибеттің эмиграциядағы үкіметін құрды.

Қытайдың Тибетке қосылуы

1950 жылы Чамдо шайқасы Тибеттің Қытай үкіметімен келіссөздер жүргізу әрекетіне, халықаралық қауымдастықтан көмек сұрауға, бірақ нәтижесіз аяқталуына және соңында бағынуға мәжбүр болуына себеп болды, бұл дипломатиялық белсенділікті күшейтті.

Соғыс қарсаңы

1950 жылы 5 қазанда Қытайдың Кам аймағындағы тибет әскерінің бекіністеріне шабуыл жасауға дейін Тибет үкіметі Далай Ламаның үлкен бауырының қарындасының күйеуі арқылы Қытай үкіметімен құпия хабарласып, Қытайдан Гонконгта тибеттік делегациямен кездесуге келісім алған жауапты алды.