Кіріспе

Хельсинки – Финляндияның астанасы және ең ірі қаласы. Ол Орта ғасырда Фин шығанағындағы басқа порттармен бәсекелесу үшін Швеция тарапынан құрылған, бірақ екі ғасырдан астам уақыт бойы шағын балықшылар ауылы болып қала берді. Швеция Корольдігі үшін оның маңызы 18 ғасырдың ортасында, бастапқыда Свеаборг деп аталған бекініс портың кіреберісіндегі аралдарда салынған кезде артты. Хельсинкині Ресей шабуылынан қорғау мақсатымен салынған Свеаборг, ақырында Фин соғысы (1808-1809) кезінде Ресейге берілді, ал Финляндия Фредрикshamн шартының аясында Ресей империясының құрамына енді. Содан кейін Ресей Финляндияның астанасын Туркудан Хельсинкиге көшірді, және қала 19 ғасырда қарқынды өсті. Финляндияның тәуелсіздігі, азамат соғысы және Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты үш кезекті қақтығыс Хельсинкині 20 ғасырдың бірінші жартысында маңызды саяси және әскери оқиғалар ортасы етті. Хельсинки 1952 жылы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдады, 2000 жылы Еуропаның мәдениет астанасы, ал 2012 жылы әлемдік дизайн астанасы атанды. 2012 жылғы талдау бойынша, Жаһандану және әлемдік қалаларды зерттеу желісі (GaWC) оны бета деңгейлі қала деп санайды.

Швеция Корольдігі

Хельсинки 1550 жылы швед патшасы Густав I қаласын Хельсинфорс деп негіздеді. Густавтың мақсаты – қаланы Финляндияның оңтүстік бөлігіндегі сауданы дамыту және сол кездегі жергілікті саудаға басымдық еткен, жақын орналасқан Ганза одағының қаласы Ревальге (қазіргі Таллин) қарсы бәсекелестік құру болды. Қаланың экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін патша бірнеше қаланың тұрғындарына Хельсинфорсқа көшіп келуді бұйырды, бірақ бұл бұйрық күтілген нәтижені бермеді. 1561 жылы Ливон соғысы барысында Ревальды қоса алғанда, солтүстік-шығыс Эстонияны шведтер басып алғаннан кейін, швед королі Ревальге бәсекелес қала салуға деген қызығушылығын жоғалтты, және Хельсинфорс ондаған жылдар бойы есілген ауылға айналды. 1640 жылы Хельсинфорс бастапқы орнынан, Вантаа (швед тілінде: Vanda) өзенінің сағасынан оңтүстікке көшірілді, бірақ жақсартылған порты саудагерлерді қызықтыра алмады. 1710 жылғы оба Хельсинфорс тұрғындарының көп бөлігінің өліміне себеп болды. Ресей Санкт-Петербургтің құрылысы арқылы Балтық теңізіндегі ықпалын күшейткеннен кейін, швед билігі Хельсинфорсты орыс шабуылдарынан қорғау үшін бекітті. 1748 жылы Sveaborg (фин тілінде: Viapori, қазіргі уақытта: Suomenlinna) арал бекінісінің құрылысы басталды. Фин соғысы кезінде 1808 жылдың наурыз айында орыс әскері Хельсинфорсты басып алды және мамыр айына дейін Sveaborg бекінісін қоршады, одан кейін бекініс тапсырылды. Сонымен қатар, сол жылдың қараша айында қаланың төрттен бір бөлігі өрттен қирады.

Финляндия Ұлы Герцогтығы

Соғыстағы Ресей жеңісінен кейін 1809 жылы Финляндия деп аталатын бұрынғы швед жерлері Швециядан Ресейдің бақылауына берілді, ал 1812 жылы Ресей патшасы астанасын жаңадан құрылған Финляндия Ұлы Герцогтігінің Түрку қаласынан Хельсинкиге көшірді. Сол кезде бұрынғы астана Турку швед тілінде "Åbo" деп аталатын. Хельсинкиде шведтің ықпалының салыстырмалы түрде аз болуы және Санкт-Петербургке жақын орналасуы Финляндия үкіметін осында бақылауға оңайлатуға мүмкіндік береді деп есептелді. Свейборг бекінісі де астананы теңіз арқылы шабуылға ұшырау қаупін азайтты. Хельсинки жаңа астана болғаннан кейін Ресей патшасы Хельсинки қаласын неоклассикалық стильде қайта құруды бұйырды, оны Санкт-Петербург сияқты сәнді және заманауи астанаға айналдыруды көздеді. Жохан Альбрехт Эренстремнің жоспарын 1816 жылы неміс туған сәулетші Карл Людвиг Энгель бастады. Жоба үлкен қалалық алаңға бағытталған, ал қалада салынған алғашқы ғимараттарға алаңның шығыс жағындағы Үкімет сарайы (1822), Хельсинкидің ескі шіркеуі (1826), Православ қасиетті Үштік шіркеуі (1826) және Энгельс театры (1827) – қаладағы алғашқы театр кірді. 1827 жылы Түркудегі үлкен өрттен кейін сол кездегі елдің жалғыз университеті болған Түркудің Корольдік академиясы да Хельсинкиге көшірілді. Ол Финляндиядағы Император Александр Университеті деп аталды (Император Александр I-нің құрметіне) және ақырында қазіргі Хельсинки университеті болды. Энгель университеттің бас ғимаратын (1832 жылы Сенат алаңының батыс жағында аяқталды) және университет кітапханасын (1844), қазіргі Финляндияның Ұлттық кітапханасын жобалады. Университеттің көшірілуі қаланың Ұлы Герцогтіктегі жаңа маңызды рөлін нығайтып, оны үздіксіз өсу жолына қоюға көмектесті. Қаланың ұлттық астана ретінде қайта құрылуы жоспарланған, ол 1852 жылы Сенат алаңының солтүстік жағында Хельсинки соборының салынып бітірілуімен аяқталды. Бастапқыда алаңның басты нүктесі ретінде жоспарланған собор қазіргі лютерандық Ульрика Элеонора шіркеуінің орнында орналастырылуы тиіс еді. Ол үшін Хельсинкидегі ескі шіркеудің құрылысы аяқталып, құрбандық үстелі мен жиһаздары көшіріліп, Ульрика Элеонора шіркеуінің қирауынан кейін ғана құрылыс басталды. Алғашында Санкт-Николай шіркеуі деп аталатын собордың құрылысы 1830 жылдан 1852 жылға дейін жалғасты; сондықтан ол Энгельдің өлімінен кейін 12 жылға дейін аяқталмады. Ол Хельсинкидің танымал символы болып табылады, ол Фин шығанағынан қайықпен қалаға жақындағанда оңай көрінеді. ХІХ ғасырда Хельсинки Финляндияның экономикалық және мәдени орталығы болды; басқа жерлердегідей, теміржол және индустрияландыру сияқты технологиялық жетістіктер қаланың өсуінің негізгі факторлары болды. Хельсинкидегі алғашқы теміржол станциясы 1862 жылы Хаменлиннаға қызмет көрсетумен ашылды. XIX ғасырдың соңынан бастап қалада фин тілі кеңінен тарала бастады, өйткені ауылдан көшіп келгендер көбінесе фин тілінде сөйледі. ХХ ғасырдың басында қалада көбінесе фин тілінде сөйлейтіндер болды, бірақ швед тілінде сөйлейтін азшылық болды. Қазіргі кезде швед тілінде сөйлейтіндер азшылыққа түсіп қалды. Хельсинкидің астаналық рөлі оның 19 және 20 ғасырлардағы фин тарихындағы көптеген көрнекті оқиғалардың орын алуына әкелді. Ресей билігінің алғашқы 90 жылы қала мен фин ұлтының дамуына пайдалы болса, Финляндияның руслануы 1899 жылы Николай II билігі кезінде басталды. 1898 жылы патша әскери офицер Николай Бобриковті Финляндияның генерал-губернаторы етіп тағайындады. Бобриковтың рөлі орысшалау процестерін жеделдету және Финляндияны Ресей империясына толықтай сіңіру, қажет болса күшпен. Бұл оны финдер арасында өте танымал емес етті, ал 1904 жылы оны Хельсинкидегі Үкімет сарайында Эуген Шауман өлтірді.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Ресей билігіне наразылық пен тәуелсіздік талаптары жалғасты, 1917 жылы Финляндия Ресей революциясынан толық тәуелсіздік алу үшін пайдаланды. Айырықса, Ресей революциясына себеп болған әлеуметтік-саяси дүрбелең Финляндияда да болды, сондықтан тәуелсіздік алғаннан кейін дереу 3,5 айлық азамат соғысы басталды. Халықтың социалистік/коммунистік тобы (қызылдар) консервативті топқа және үкіметке (ақтар) қарсы көтерілді. Жауыздықтарды бастау сигналы 1918 жылғы 26 қаңтарда қаланың Хаканиеми ауданындағы Хельсинки жұмысшылары үйінің мұнарасында қызыл шамды жағу болды. Хельсинки қызылдар бақылауындағы аумақта болғандықтан, консервативті фин үкіметі қаладан шығып, Ваасада қайта құрылды. 1918 жылғы 28 қаңтарда Хельсинкиде Финляндия халық делегациясы, Финляндия социалистік жұмысшы республикасының үкіметі (ресми түрде Қызыл Финляндия деп аталды) құрылды. Ақ гвардияның одақтасы болған неміс әскері 1918 жылғы 13 сәуірде Хельсинкині қызылдардан қайтарып алды. Соғыс кезінде екі тараптан да зұлматтар жасалса да, мыңдаған қызыл тұтқындар соғыстан кейін ақтардың бірнеше орнында, соның ішінде Суоменлинна бекінісінде ұсталған кезде қаза тапты. Жаңа мемлекет Еуропадағы соғыс аралық кезеңдегі тұрақсыздық аясында демократиялық республика ретінде дамыды. 1939 жылғы тамызда Кеңес Одағы мен нацистік Германия арасындағы Молотов-Риббентроп шарты бойынша Финляндия Кеңес Одағының ықпал аймағына енді. Осының салдарынан кеңестік әскерлер 1939 жылғы 30 қарашада Финляндияға шабуыл жасап, Қысқы соғысты бастады. Соғыс басталғаннан кейін Хельсинки дереу бомбаланды, содан кейін соғыс барысында бірнеше рет бомбаланды. Соғысты аяқтау үшін жасалған бейбіт келісімнен кейін Финляндия Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германиямен "бірлесіп соғыс жүргізуші" мәртебесін алып, тек Кеңес Одағына қарсы Ұлттық соғысқа қатысты. Бұл 1941 жылдан 1944 жылға дейін Хельсинкинің бірнеше рет бомбалануына әкелді, ең ірісі 1944 жылғы ақпан айындағы үш ірі шабуыл болды. Соғыстан кейін Финляндия Кеңес Одағына өтемақы төлеуге міндеттелді. Бұған қарамастан, Хельсинки мен Финляндияның қалған бөлігі гүлденді. Маңызды оқиға – 1952 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын қабылдау болды. Финляндияның 1970 жылдардағы қарқынды қалалануы, Еуропаның қалған бөлігімен салыстырғанда кеш болды, нәтижесінде қалалық аймақтағы халық саны үш есеге өсті және Хельсинки метрополитені салынды. Хельсинкинің салыстырмалы түрде сирек халық тығыздығы мен ерекше құрылымы оның өсуінің кешігуімен байланысты деп жиі айтылады. Хельсинки 2000 жылы Еуропаның мәдени астанасы, ал 2012 жылы – әлемдік дизайн астанасы атанды. 2012 жылғы талдау бойынша, Жаһандану және әлемдік қалаларды зерттеу желісі (GaWC) оны Beta деңгейлі қала деп санайды.