Тілдер арасындағы сөз қабылдау құбылысы

Кіріспе

Қарыз сөз – бір тілден (донор тіл) екінші тілге (қабылдаушы немесе мақсатты тіл) қарыз алу арқылы кем дегенде жартылай сіңірілген сөз. Қарыз алу – лингвистикалық салада кеңінен қолданылатын, бірақ толық сипаттамайтын метафоралық термин: донор тілден ештеңе алынбайды және қарыз сөзді қайтару талабы да болмайды. Қарыз сөздерді калькалардан ажырату қажет, онда сөз донор тілден тікелей аударылып, түпнұсқа форматында (шамамен) қабылдаушы тілге енгізіледі. Сонымен қатар, оларды туыс сөздерден де ажырату керек, яғни бір-бірімен байланысты екі немесе одан көп тілдегі ұқсас сөздер, олардың шығу тегі ортақ ата-тілде жатыр, бір тіл екіншісінен қарыз алмаған.

Мысалдар және байланысты терминдер

Қарыз сөз – басқа тілден сөзбе-сөз аударма арқылы қабылданған мағынасы немесе тіркесі бар сөзден немесе сөз құрамына кіретін түбірден алынған сөзден өзгеше. Қарыз сөздер аударылмайды. Ағылшын тіліндегі қарыз сөздердің мысалдары: кафе (француз тілінен келген café, яғни "кофе"), базар (парсы тілінен келген bāzār, яғни "сауда орыны") және балабақша (неміс тілінен келген Kindergarten, сөзбе-сөз аударғанда "балалар бағы"). "Қарыз сөз" деген сөздің өзі – қарыз сөз, ал "сөзбе-сөз аударма" (calque) – қарыз сөз болып табылады: calque француз тілінен келген (calque – "көшірме; имитация; дәл копия"), ал "қарыз сөз" және "сөзбе-сөз аударма" фразалары неміс тілінен келген Lehnwort және Lehnübersetzung сөздерінен аударылған.

A loanword is distinguished from a calque (or loan translation), which is a word or phrase whose meaning or idiom is adopted from another language by word for word translation into existing words or word forming roots of the recipient language. Loanwords, in contrast, are not translated. Examples of loanwords in the English language include café (from French café, which means "coffee"), bazaar (from Persian bāzār, which means "market"), and kindergarten (from German Kindergarten, which literally means "children's garden"). The word calque is a loanword, while the word loanword is a calque: calque comes from the French noun calque ("tracing; imitation; close copy"); while the word loanword and the phrase loan translation are translated from German nouns Lehnwort and Lehnübersetzung
Loans of multi word phrases, such as the English use of the French term déjà vu, are known as adoptions, adaptations, or lexical borrowings. Although colloquial and informal register loanwords are typically spread by word of mouth, technical or academic loanwords tend to be first used in written language, often for scholarly, scientific, or literary purposes. The terms substrate and superstrate are often used when two languages interact. However, the meaning of these terms is reasonably well defined only in second language acquisition or language replacement events, when the native speakers of a certain source language (the substrate) are somehow compelled to abandon it for another target language (the superstrate). A Wanderwort is a word that has been borrowed across a wide range of languages remote from its original source; an example is the word tea, which originated in Hokkien but has been borrowed into languages all over the world. For a sufficiently old Wanderwort, it may become difficult or impossible to determine in what language it actually originated. Most of the technical vocabulary of classical music (such as concerto, allegro, tempo, aria, opera, and soprano) is borrowed from Italian, and that of ballet from French. Much of the terminology of the sport of fencing also comes from French. Many loanwords come from prepared food, drink, fruits, vegetables, seafood and more from languages around the world. In particular, many come from French cuisine (crêpe, Chantilly, crème brûlée), Italian (pasta, linguine, pizza, espresso), and Chinese (dim sum, chow mein, wonton).

Бірнеше сөзден тұратын тіркестердің қарызға алынуы, мысалы, ағылшын тілінде француз тілінен алынған déjà vu терминінің қолданылуы – қабылдау, бейімдеу немесе лексикалық қарыз алу деп аталады. Күнделікті және бейресми тілдегі қарыз сөздер көбінесе ауызша тараса, техникалық немесе академиялық қарыз сөздер әдетте алғаш рет жазбаша тілде қолданылады, көбінесе ғылыми, ғылыми-зерттеу немесе әдеби мақсаттарда. Екі тіл өзара әрекеттескенде "субстрат" және "суперстрат" терминдері жиі қолданылады. Алайда, бұл терминдердің мағынасы екінші тілді меңгеру немесе тіл алмасу кезінде ғана анық түсіндіріледі, яғни белгілі бір бастапқы тілдің (субстраттың) ана тілінің ұстанушылары басқа мақсатты тілге (суперстратқа) көшуге мәжбүр болады. Wanderwort – бұл бастапқы тілінен алыс, көптеген тілдерге қарыз алынған сөз; мысалы, Хоккиен тілінен шыққан, бірақ бүкіл әлем тілдеріне тараған "шай" сөзі. Ескі Wanderwort үшін оның қандай тілден шыққанын анықтау қиын немесе мүмкін емес болуы мүмкін. Классикалық музыканың техникалық лексикасының көп бөлігі (кончерто, аллегро, темпо, ария, опера және сопрано сияқты) итальян тілінен, ал балет терминологиясы француз тілінен алынған. Қарсыласу спортының терминологиясының көп бөлігі де француз тілінен келген. Көптеген қарыз сөздер әлемнің тілдерінен дайындалған тағамдардан, сусындардан, жемістерден, көкөністерден, теңіз өнімдерінен және тағы басқалардан алынған. Атап айтқанда, олардың көпшілігі француз асханасынан (креп, шантиль, крем-брюле), итальян (макарон, лингвини, пицца, эспрессо) және қытай (дим-сам, чоу-мейн, вонтон) тілдерінен келген.

Тілдік жіктеме

Бір тілден екінші тілге қарыз сөздер әртүрлі жолдармен бейімделеді. Вернер Бетцтің (1971, 1901), Айнар Хаугеннің (1958, сондай-ақ 1956) және Уриэль Вайнрайхтың (1963) зерттеулері қарыздың лингвистикалық әсері туралы классикалық теориялық еңбектер саналады. Барлық негізгі теориялық тұжырымдар Бетцтің терминологиясын бастапқы нүкте ретінде қабылдайды. Дакворт (1977) Бетцтің схемасын "жартылай алмастыру" типімен толықтырады және жүйені ағылшын тіліндегі терминдермен кеңейтеді. Осы жіктемелердің схемалық бейнесі төменде келтірілген. Төмендегі суретте қолданылған "шетел сөзі" термині – неміс тіліндегі Fremdwort сөзінің дұрыс емес аудармасы болып табылады. Fremdwort – жаңа тілге бейімделмеген, айтылуы, жазылуы, грамматикалық формасы немесе жынысы шетелдік сезімді тудырмайтын қарыз сөздерді білдіреді. Лингвистер ағылшын тілінде кез келген тіл туралы сөйлескенде қарыз сөздерді екі бөлек санатқа бөлуді қолданбайды. Мұндай жіктеме негізінен жазуға негізделгендіктен, неміс тіл білімінде ғана, және неміс тілі және кейде шетелдік жазуға бейімделген басқа тілдер туралы сөйлескенде қолданылады. Бұл ағылшын тілінде сирек кездеседі, егер сөз ұзақ уақыт бойы кеңінен қолданылмаса. Тіл біліміндегі маманы Сюзанна Кеммердің пікірінше, "шетел сөзі" ағылшын тілінде былай анықталуы мүмкін: "Егер көптеген сөйлеушілер бұл сөзді білмесе және естігенде оны басқа тілден деп ойласа, онда оны шетел сөзі деп атауға болады. Ағылшын тілінде француз тілінен келген bon vivant, латын тілінен келген mutatis mutandis және неміс тілінен келген Schadenfreude сияқты көптеген шетел сөздері мен тіркестер қолданылады". Алайда, бұл термин осы суретте осылай қолданылмайды. Импортты алмастыру принципіне сүйене отырып, Хауген (1950: 214f.) қарыз сөздердің үш негізгі тобын ажыратады: "(1) Қарыз сөздер морфемалық импортты алмастырусыз көрсетеді (2) Қарыз қоспалары морфемалық импортты және алмастыруды көрсетеді (3) Қарыз өзгешелері импортсыз морфемалық алмастыруды көрсетеді". Кейіннен Хауген (1956) Гнеустің (1955) ескі ағылшын тілінен алынған қарыз сөздер туралы кітабына шолу жасай отырып, өзінің моделін жетілдірді. Оның жіктемесі, өз кезегінде, тағы да Бетцтің (1949) жіктемесіне негізделген. Вайнрайх (1953: 47 және келесі беттер) лексикалық араласудың екі механизмін ажыратады: қарапайым сөздерден басталатындары және күрделі сөздер мен тіркестерден басталатындары. Вайнрайх (1953: 47) қарапайым сөздерді "сипаттамалық тіл білімінен емес, көшіруді жүзеге асыратын екі тілділердің көзқарасынан" деп анықтайды. Осыған сәйкес, "жеке" сөздер санатына талдаусыз түрінде берілген күрделі сөздер де кіреді. Осы жалпы жіктеуден кейін Вайнрайх Бетцтің (1949) терминологиясын пайдаланады.

Loanwords are adapted from one language to another in a variety of ways. The studies by Werner Betz (1971, 1901), Einar Haugen (1958, also 1956), and Uriel Weinreich (1963) are regarded as the classical theoretical works on loan influence. The basic theoretical statements all take Betz's nomenclature as their starting point. Duckworth (1977) enlarges Betz's scheme by the type "partial substitution" and supplements the system with English terms. A schematic illustration of these classifications is given below. The phrase "foreign word" used in the image below is a mistranslation of the German Fremdwort, which refers to loanwords whose pronunciation, spelling, inflection or gender have not been adapted to the new language such that they no longer seem foreign. Such a separation of loanwords into two distinct categories is not used by linguists in English in talking about any language. Basing such a separation mainly on spelling is (or, in fact, was) not common except amongst German linguists, and only when talking about German and sometimes other languages that tend to adapt foreign spellings, which is rare in English unless the word has been widely used for a long time. According to the linguist Suzanne Kemmer, the expression "foreign word" can be defined as follows in English: "[W]hen most speakers do not know the word and if they hear it think it is from another language, the word can be called a foreign word. There are many foreign words and phrases used in English such as bon vivant (French), mutatis mutandis (Latin), and Schadenfreude (German)." This is not how the term is used in this illustration:

On the basis of an importation substitution distinction, Haugen (1950: 214f.) distinguishes three basic groups of borrowings: "(1) Loanwords show morphemic importation without substitution (2) Loanblends show morphemic substitution as well as importation (3) Loanshifts show morphemic substitution without importation". Haugen later refined (1956) his model in a review of Gneuss's (1955) book on Old English loan coinages, whose classification, in turn, is the one by Betz (1949) again. Weinreich (1953: 47ff.) differentiates between two mechanisms of lexical interference, namely those initiated by simple words and those initiated by compound words and phrases. Weinreich (1953: 47) defines simple words "from the point of view of the bilinguals who perform the transfer, rather than that of the descriptive linguist. Accordingly, the category 'simple' words also includes compounds that are transferred in unanalysed form". After this general classification, Weinreich then resorts to Betz's (1949) terminology.

Ағылшын тілінде

Ағылшын тілі басқа мәдениеттер мен тілдерден көптеген сөздерді қабылдаған. Мысалдар үшін ағылшын тіліндегі сөздерді шыққан елдері мен тілдері бойынша тізімдеріне және ағылшыншалауға қараңыз. Кейбір ағылшын сөздерінің қарыздары белгілі бір дыбыс ағылшын тілінде болмаса немесе ағылшын тілінде ерекшеленбесе де, бастапқы дыбысталуына салыстырмалы түрде адал болып қалады. Мысалы, гавай тіліндегі ааа сөзін геологтар қалың, кесек және дөрекі лаваның түрін көрсету үшін пайдаланады. Гавай жазуындағы екі глотталдық тоқталыс ағылшын тіліндегі '/ɑː//(//ʔ//)//ɑː/' айтылысында ең көп дегенде біреуі ғана кездеседі. Ағылшын тілінде әдетте 'окина және макрондар алынып тасталады. Ағылшын тіліндегі un, ing, ly сияқты қосымшалардың көпшілігі ежелгі ағылшын тілінде қолданылған. Дегенмен, ағылшын тіліне бірнеше қосымшалар да алынған. Мысалы, етістік жұрнағы ize (американдық ағылшын) немесе ise (британдық ағылшын) грек тіліндегі ιζειν (izein) арқылы латын тіліндегі izare сөзінен келген. Дыбысталу көбінесе бастапқы тілден өзгешелейді, кейде айқын түрде, әсіресе географиялық атаулардың жағдайында. Бұл көбінесе көптеген сөйлеушілер айтылуын ағылшын тіліне бейімдегенде, ал басқалары атаудың бастапқы тілдегі дыбысын сақтауға тырысқанда, Луисвиллдің айтылуындағыдай, айырмашылықтарға әкеледі.

Осман империясындағы тарату

Осман империясының 600 жылдан астам тарихында империяның әдеби және әкімшілік тілі түрік тілі болды, көптеген парсы және араб сөздері қарыз сөз ретінде қолданылып, Осман түрік тілі деп аталды. Бұл тіл сол кездегі күнделікті сөйленетін түрік тілінен едәуір ерекшеленді. Осындай сөздердің көптегені империяның басқа тілдеріне, мысалы, албан, босния, болгар, хорват, грек, венгр, ладино, македон, черногория және серб тілдеріне сіңірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін империя құлап, Түркия Республикасы құрылғаннан соң, түрік тілі жаңадан құрылған Түрік тілдері қауымдастығының жетекшілігімен кең ауқымды тіл реформасына ұшырады. Осы реформа барысында көптеген қарыз сөздер түркі тілдеріне тән түбірлерден жасалған жаңа сөздермен алмастырылды. Бұл сол кездегі жалпы мәдени реформаның бір бөлігі болды, ал ол өз кезегінде Ататүктің реформаларының кең шеңберіне кіріп, жаңа түрік әліпбиін енгізуді де қамтыды. Түрік тілі француз тілінен де көптеген сөздерді қабылдады, мысалы, «шалбар» сөзі француз тілінен алынған «pantalon» сөзінен, ал «күлкілі» сөзі «comique» сөзінен келген, олардың көпшілігі айтылуы жағынан да ұқсас. Қазіргі Түркияда сөздерді қолдануда саяси мән бар: оңшыл басылымдар араб немесе парсы текті сөздерді жиі қолданады, солшыл басылымдар еуропа тілдерінен алынған сөздерге көбірек бейім, ал орталықшыл басылымдар түрік тілінің түбір сөздерін пайдалануға ұмтылады.

Индонезия тіліндегі голландша сөздер

Қазіргі Индонезия аумағында голландтардың шамамен 350 жылдық болуы маңызды тілдік іздер қалдырды. Индонезиялықтардың өте азы ғана голланд тілін еркін білсе де, индонезия тілі голланд тілінен көптеген сөздерді қабылдады, олар күнделікті өмірде қолданылатын сөздер (мысалы, «бұршақ» үшін голланд тіліндегі «boontjes» сөзінен алынған «buncis») және әкімшілік, ғылыми немесе технологиялық терминология (мысалы, «офис» үшін голланд тіліндегі «kantoor» сөзінен алынған «kantor») салаларында да кездеседі. Лейден университетінің индонезия әдебиеті және UCR салыстырмалы әдебиет профессоры индонезия тіліндегі сөздердің шамамен 20 пайызы голланд тіліндегі сөздермен байланысты екенін айтады.

Нидерланд тіліндегі сөздер орыс тілінде

XVII ғасырдың аяғында Нидерланд Республикасы кеме жасау саласында көшбасшылық позицияға ие болды. Әскери-теңіз флотын жақсартуға құлшынған Петр I патша Заандам мен Амстердамда кеме жасауды зерттеді. Голланд тілінен алынған көптеген теңіз терминдері орыс тіліне сіңіп кетті, мысалы, бра́мсель (brámselʹ) – голланд тіліндегі bramzeil сөзінен – жоғары желкен, домкра́т (domkrát) – голланд тіліндегі dommekracht сөзінен – көтергіш, матро́с (matrós) – голланд тіліндегі matroos сөзінен – теңізші.

Роман тілдері

Роман тілдерінің лексикасының үлкен бөлігі, өзі латын тілінен тараған, латын тілінен алынған қарыз сөздерден құралған. Бұл сөздерді, әдеттегі дыбыс өзгерістерінің және басқа да туысқан сөздерде кездесетін өзгерістердің болмауымен, немесе классикалық немесе шіркеу латынынан тікелей алынған, уақыт өте дамымаған немесе өзгермеген мағыналарымен ажыратуға болады; сонымен қатар, роман тілінің ерекшеліктеріне ішінара бейімделген жартылай оқыған терминдер де бар. Латыннан алынған қарыз сөздер роман тілдерінде әртүрлі атаулармен белгілі: мысалы, испан тілінде оларды көбінесе "cultismos", ал итальян тілінде "latinismi" деп атайды. Латын тілі әдетте осы тілдерде, мысалы, итальян, испан, француз, португал және т.б. қарыз сөздерінің ең көп таралған көзі болып табылады, ал кейбір жағдайларда қарыз сөздердің жалпы саны мұраға қалған сөздерден асып түседі (бірақ оқыған қарыз сөздер әдетте күнделікті сөйлеуде жиі қолданылмайды, ал ең көп қолданылатын сөздік латын тілінен ауызша беріліп келген мұраға қалған сөздерден тұрады). Бұл осы тілдерде көптеген этимологиялық жұптардың пайда болуына әкелді. Көптеген роман тілдері үшін бұл қарыздарды ғалымдар, дін қызметкерлері немесе басқа білімді адамдар бастады және орта ғасырларда пайда болды, кеш орта ғасыр мен Ренессанс дәуірінде тілді жаңғырту мақсатымен, көбінесе бұрыннан болмаған ұғымдарды қосып немесе басқа текті сөздерді алмастыру арқылы. Бұл ортақ қарыздар мен ерекшеліктер роман тілдерінің өзара түсіністігін арттыруға көмектеседі, әсіресе академиялық/ғылыми, әдеби, техникалық және ғылыми салаларда. Осы сөздердің көптегені ағылшын тілінде де (латын және француз тілдерінен алынған) және басқа еуропалық тілдерде кездеседі. Латын қарыз сөздерінен басқа, ежелгі грек тілінен шыққан көптеген сөздер де роман тілдеріне алынған, көбінесе ғылыми латын тілі арқылы, және олар көбінесе академиялық, ғылыми, әдеби және техникалық тақырыптарға қатысты болған. Сонымен қатар, роман тілдері басқа тілдерден де аз мөлшерде қарыз алған; әсіресе ағылшын тілі соңғы уақытта маңызды көз болып табылады. Бұл сөздердің шығу тегін, олардың тілдегі қызметін және контекстін зерттеу тілдің маңызды аспектілерін және ерекшеліктерін ашып, лексикалық қарыз алу құбылысы туралы тіл білімінде түсінік бере алады.

A large percentage of the lexicon of Romance languages, themselves descended from Vulgar Latin, consists of loanwords (later learned or scholarly borrowings) from Latin. These words can be distinguished by lack of typical sound changes and other transformations found in descended words, or by meanings taken directly from Classical or Ecclesiastical Latin that did not evolve or change over time as expected; in addition, there are also semi learned terms which were adapted partially to the Romance language's character. Latin borrowings can be known by several names in Romance languages: in Spanish, for example, they are usually referred to as "cultismos", and in Italian as "latinismi". Latin is usually the most common source of loanwords in these languages, such as in Italian, Spanish, French, Portuguese, etc., and in some cases the total number of loans may even outnumber inherited terms (although the learned borrowings are less often used in common speech, with the most common vocabulary being of inherited, orally transmitted origin from Vulgar Latin). This has led to many cases of etymological doublets in these languages. For most Romance languages, these loans were initiated by scholars, clergy, or other learned people and occurred in Medieval times, peaking in the late Middle Ages and early Renaissance era in an effort to modernize the language, often adding concepts that did not exist until then, or replacing words of other origins. These common borrowings and features also essentially serve to raise mutual intelligibility of the Romance languages, particularly in academic/scholarly, literary, technical, and scientific domains. Many of these same words are also found in English (through its numerous borrowings from Latin and French) and other European languages. In addition to Latin loanwords, many words of Ancient Greek origin were also borrowed into Romance languages, often in part through scholarly Latin intermediates, and these also often pertained to academic, scientific, literary, and technical topics. Furthermore, to a lesser extent, Romance languages borrowed from a variety of other languages; in particular English has become an important source in more recent times. The study of the origin of these words and their function and context within the language can illuminate some important aspects and characteristics of the language, and it can reveal insights on the phenomenon of lexical borrowing in linguistics as a method of enriching a language.

Мәдениеттік аспектілер

Ханс Хенрих Хок пен Брайан Джозефтің айтуынша, "тілдер мен диалекттер өздігінен пайда болмайды": топтар арасында әрдайым тілдік байланыс болады. Бұл байланыс лексикаға қандай қарыз сөздер енгізілетінін және қандай сөздердің басқаларынан артық таңдалатынын анықтайды.

Мағыналық серпілістер

Кейде түпкі мағынасы күтпеген логикалық секірулер арқылы айтарлықтай өзгеріп, жалған достар тудырады. Мысалы, "Viking" деген ағылшын сөзі жапон тілінде バイキング (baikingu) болып, "швед үстелі" деген мағынаны білдіреді, себебі 1958 жылы Императорлық қонақ үйі скандинавиялық smörgåsbord үлгісінде тағам ұсынатын алғашқы мейрамхананы "Viking" деген атпен ашты. "Kachel" деген неміс сөзі "плитка" мағынасындағы голланд сөзі "kachel" дегенге айналды, ол "kacheloven" сөзінен қысқартылған, ал "kacheloven" неміс тіліндегі "Kachelofen" – пешті білдіреді. Индонезия тіліндегі "manset" сөзі көбінесе "ішкі қабат", "ішкі болреро" немесе "ажыратылатын жең" дегенді білдіреді, ал оның француз тіліндегі түбірі "manchette" – "білезік" дегенді білдіреді.