Кіріспе

Тіл біліміндегі құбылыс. Ассимиляция – кейбір фонемалардың (әдетте, дауыссыздар немесе дауыстылар) басқа жақын орналасқан дыбыстарға ұқсауын білдіретін дыбыстық өзгеріс. Тілдерде кең таралған фонологиялық процесс ретінде ассимиляция сөз ішінде де, сөздер арасында да кездесуі мүмкін. Бұл қалыпты сөйлеуде байқалады, бірақ жылдам сөйлеуде оның жиілігі артады. Кейде ассимиляция салдарынан дыбыс жеке айтылғандағы нормативтік айтылуынан өзгеше болып шығады, мысалы, ағылшын тіліндегі "input" сөзінің алдынан келетін префиксі [n] емес, [m] фонемасымен айтылады. Бұл жағдайда [n] фонемасы [m] фонемасына айналады, себебі [m] фонемасы [p] фонемасына фонетикалық жағынан жақын. Ал кей жағдайларда бұл өзгеріс сол сөз немесе сөз тіркесі үшін канондық болып қабылданады, әсіресе ол стандартты жазуда көрсетілсе: мысалы, "implosion" сөзі [m] фонемасымен айтылады, ол "in + plosion" (жарылыс) сөздерінен құралған. Ағылшын тіліндегі "handbag" сөзі (канондық түрі /'hændbæg/) жылдам сөйлеуде көбінесе /'hæmbæg/ деп айтылады, себебі /n/ және /b/ дыбыстары екі жақты дауыстық дауыссыздар және олардың артикуляциялық базасы ұқсас. Дегенмен, /n/ мен /d/ дыбыстарының артикуляциялық базасы әртүрлі болғанымен, олардың артикуляция тәсілі (дыбыстық тоқтау) ұқсас, сондықтан кейде олар біріктіріліп айтылады, бұл канондық /n/ фонемасының /d/ фонемасына ассимиляциялануына себеп болуы мүмкін. Алайда, /'hændbæg/ немесе /'hændbæg/ айтылуы қалыпты сөйлеуде жиі кездеседі. Керісінше, "cupboard" сөзі, тарихи тұрғыдан "cup" /kʌp/ және "board" /bɔrd/ сөздерінің бірігісі болғанымен, әрқашан /'kʌbərd/ деп айтылады, тіпті баяу әрі анық сөйлегенде де *'/kʌpbɔrd/ деп айтылмайды. Сияқты жағдайларда, дыбыс сегменттері көбінесе келесі дыбысқа ұқсап кетеді, мұндай құбылыс регрессивті немесе алдын ала ассимиляция деп аталады. Бірақ олар алдыңғы дыбысқа да ұқсауы мүмкін, мұндай жағдайда прогрессивті ассимиляция болады. Ассимиляция ең көп кездесетін жағдай – бір-біріне тікелей жақын дыбыстардың арасындағы өзгеріс, бірақ басқа дыбыстармен бөлінген дыбыстар арасында да кездесуі мүмкін, мұндай құбылыс қашықтықтан ассимиляция деп аталады. Ассимиляция синхронды, яғни тілдің белгілі бір уақыттағы активті процесі немесе диахронды, яғни тарихи дыбыстық өзгеріс болуы мүмкін. Осыған ұқсас процесс – коартикуляция, онда бір сегмент екіншісіне әсер етіп, аллофоникалық өзгеріске алып келеді, мысалы, мұрындық дауыстылар мұрындық дауыссыздардың алдында мұрынды болып кетеді, егер жұмсақ таңдай (велум) ертерек ашылса, немесе кейбір акценттерде "boot" немесе "ball" сөздерінде лабиализация байқалады. Осы мақалада ассимиляция терминімен екі процесс те сипатталады.

Ағылшын тіліндегі африкация

Ағылшын тілінің әр түрлі диалектілерінде /t/ және /d/ дауыссыз топтамаларының айтылуында айтарлықтай өзгеріс байқалды. 20-ғасырдың ортасынан бастап /t/ альвеолярлық тоқтатуының орнына пост-альвеолярлық аффикат пайда бола бастады, нәтижесінде /tʃ/ және /dʒ/ барлық пост-альвеолярлық дауыссыз топтамалары пайда болды. Бұл құбылыс /tr/ және /dr/ тіркесімдерінде де орын алып, /tʃr/ және /dʒr/ пост-альвеолярлық дауыссыз топтамаларын құрайды. /t/ дауыссыздығының аффикациясы американдық ағылшын, британдық ағылшын, австралиялық ағылшын және жаңазеландиялық ағылшын тілдерінде кездеседі.