Кіріспе

Қытай тілінен шыққан жапон сөздері, яғни қытай тілінен алынған немесе қытай тілінен элементтер қабылданып жасалған жапон сөздерінің жиынтығы. Кейбір грамматикалық құрылымдар мен сөйлем үлгілерін де қытай-жапон тіліне тән деп анықтауға болады. Канго – жапон сөздік қорының үш негізгі санаттарының бірі. Қалғандары – жапон тілінің иен туатын сөздері (ямато котоба) және негізінен батыс тілдерінен алынған сөздер (гарайго). Қазіргі жапон тілінің сөздіктеріндегі сөздердің шамамен 60%-ы канго, ал күнделікті сөйлеуде қолданылатын сөздердің 18–20%-ы канго екені есептеледі. Мұндай канго сөздерінің қолданылуы ресми немесе әдеби контексттерде, сондай-ақ абстрактілі немесе күрделі идеяларды білдіруде арта түседі. Корей тілінде бұл "хваяк", ал жапон тілінде "кайаку" деп аударылады. Алғашқы байланыс кезінде жапон тілінде жазу жүйесі болмаған, ал қытай тілінде жазу жүйесі және көптеген ғылыми және академиялық ақпараттар болды, олар қытай сөздерімен бірге жаңа ұғымдарды ұсынды. Қытай тілі ғылым, білім, дін және үкімет тіліне айналды. Жапонияда қолданылған ең ерте жазба тілі – әдеби қытай тілі, ол осы контексте канбун деп аталады. Канбун жазу жүйесі сауатты жапонның барлығының қытай тілінде жазуды білуін қажет етті, бірақ сол кезде көптеген жапондықтар қытай тілінде еркін сөйлей алды дегенге сену қиын. Қытай тілінің айтылуы қытай тілінен жапон тіліне ауысқан сөздерде шамамен келтірілді; бұл қытай-жапон сөздік қоры әлі күнге дейін жапон тілінің маңызды құрамы болып табылады және оны ағылшын тіліндегі латын немесе грек тілінен алынған сөздермен салыстыруға болады. Қытай тілінен алынған сөздер жапон тілінің фонеологиясына да елеулі әсер етті, нәтижесінде жабық буындар (CV(N), тек CV емес) және ұзындықтың дауысты және қосымша буындардың дамуымен бірге фонетикалық ерекшелікке айналуы сияқты көптеген жаңа дамуларға әкелді. (Толық мәліметтер үшін Ерте орта жапон тілінің фонеологиялық дамуына қараңыз.)

Грамматика

Қытай-жапон сөздері көбінесе есімдер болып келеді, олардың көпшілігі – етістік есімдер немесе сын есімдер, яғни олар етістік немесе сын есім қызметін атқара алады. Етістік есімдерді (する) жұрнағын қосып етістік ретінде қолдануға болады (мысалы, 勉強する), ал сын есімдер есімдерге тән (〜の) емес, (〜な) жұрнағымен анықтауыш ретінде қолданылады. Жапон тілінде етістіктер мен сын есімдер (яғни, жіктелетін сын есімдер) – жабық топтар, қытай тілінен көптеген сөздер қарызға алынса да, олардың ешқайсысы жіктелетін етістікке немесе сын есімге айналмады, олардың орнына жоғарыда көрсетілгендей, перифразалық құрау арқылы қолданылады. Негізгі етістік есім + する конструкциясынан басқа, бір таңбадан тұратын түбірлі етістік есімдер көбінесе дыбыстық өзгерістерге ұшырайды, мысалы, (〜する) → (〜ずる) → (〜じる) секілді (禁じる мысалы), ал кейбір жағдайларда түбір дыбыстық өзгеріске түседі, (達する) (達) сөзіндегідей.

Қытай-жапон және он'йоми

Канго термині көбінесе "дыбыстық оқылым"мен байланыстырылады; 音読み; онъёми, бұл бір кезде бастапқы қытай тіліне жақын болған қытай таңбаларын оқылу жүйесі. Онъёми "қытай-жапон оқылымы" деп те аталады және "мағыналық оқылымға"; 訓読み; кунъёмиге қарсы қойылады, онда қытай таңбалары туған жапон лексикасына сәйкес келіп, сол ретте оқылады. Дегенмен, онъёми мен кунъёми арасындағы айырмашылық этимологиялық тегіне сәйкес келмейтін жағдайлар бар. Жапонияда жасалған қытай таңбалары, [[Канжи#Кокудзи]] деп аталады, әдетте тек кунъёмиге ие, бірақ кейбір кокудзилерде онъёми де болуы мүмкін. Мұндай таңбалардың бірі (мысалы, "хатараку" сөзінде, "жұмыс істеу"), басқа таңбалармен қосылғанда, мысалы, "родзай" ("еңбек") сөзінде, оның фонетикалық компонентінің онъёмиінен алынған "до" онъёмиі берілген. Сол сияқты, ("без") таңбасының онъёмиі "сен" (оның фонетикалық компонентінің онъёмиінен, "сен" – "бұлақ, фонтан"), мысалы, "хентосен" ("тонзилдер") сөзінде қолданылады; ол қасақана канго ретінде жасалған және кунъёмиі жоқ. Қытайдан шықпаса да, екеуі де "қытай-жапон" деп есептеледі. Сол сияқты, сөздің кандзидің кунъёмиі болуы, оның жапон тіліне тән екендігіне кепілдік бермейді. Жапон тілінде қытай тілінен алынған сияқты көрінетін, бірақ жапон тілінде ұзақ тарихы бар, сондықтан туған тіл деп саналатын және осылайша кунъёми ретінде қарастырылатын бірнеше сөз бар, мысалы, "ума" ("ат") және "уме". Бұл сөздер қытай-жапон лексикасына жатпайды.

Ономи түрлері

О'йоми бастапқыда ондокуда (音読 "дыбысты оқу") жүйесінде қолданылған, яғни орта қытай тіліндегі мәтіндерді дауыстап оқу үшін жасалған жапондық тәсіл. Орта қытай тілінен жапон тіліне осы стандартталған айтылу арқылы көптеген қарыз сөздер келген. Қытай-жапон лексикасы үшін он'йомидің түрлі түрлері бар, олар негізінен қарыз алынған кезеңге байланысты. Go on (呉音 "У дыбысы") оқулары 5-6 ғасырлардағы қытай тілінен алғашқы үлкен толқынды білдіреді, бұл Жапонияда буддизмнің пайда болуымен бірге болды. Go on айтылысының орта қытай тілінің нақты бір диалектісінен шыққандығы туралы әлі де келіспеушілік бар. Буддизмнің үйретілімдері және қытай тілі Корея түбегі арқылы көптеп әкелінді, ал бұл факт Гоон айтылысына қаншалықты әсер еткені белгісіз. Қазіргі заманғы лексиканың кейбір түрлері көбінесе Go on оқуларын қолданады, әсіресе буддизм және құқық салаларына қатысты сөздерде. Kan on (漢音 "Хан дыбысы") оқулары 7-9 ғасырларда Тан әулеті кезінде енгізілген және орта қытай тілінің орталық Чанъань айтылысына негізделген. Жапонияда қытай мәтіндерін оқығанда Go on оқуларын Kan on оқуларымен ауыстыруға үлкен күш салынғанмен, бұл күш-жігер жапон тілінде-ақ қолданылып жүрген қарыз сөздердің айтылуын өзгертуге дейін жеткен жоқ. Осы кезеңде қытай тілінен қарыз сөздерді жаппай алу жалғасты, ал бұл жаңа қарыздар жаңа Kan on оқуларында көрінді. Бүгінде Kan on оқулары ең көп кездесетін on'yomi түрі болып табылады. Kan'yō on (慣用音 "қалыпты дыбыс") оқулары Go on немесе Kan on оқуларын бейімдеудің қалыпты үлгілерін ұстанбайды, бірақ олар сіно-жапон сөздерінде жиі кездеседі. Кейбір жағдайларда Kan'yō on оқуы түпнұсқа Go немесе Kan'yomi-дің нақты ортадағы дамуы болып табылады. Мысалы, 拉 (MC lop) барлық сіно-жапон сөздерінде /raQ/ (немесе /ra/) Kan'yō on оқуына ие, бұл дауыссыз кедергі алдындағы /rap(u)/-ның қалыпты дамуы. Kan'yō on-ның жиі кездесетін ерекшелігі - бастапқы кедергі үшін күтпеген дауыстық мән. Мысалы, 斬 (MC tʂɛmX) барлық сіно-жапон сөздерінде /zaN/ деп оқылады, күтілген Kan on оқуы /saN/ емес. Tō on/Sō on (唐音 "Тан дыбысы" немесе 宋音 "Сун дыбысы") оқулары 12 ғасырдан бастап, Сун әулеті кезінде және одан кейін енгізілді. Бұл контексте "Тан" сөзі "қытай" (яғни "нағыз қытай айтылысы") деген мағынаны білдіреді, бұрынғы Тан әулетімен байланысы жоқ. > "jū". Кейбір қосылыстарда сөз тікелей /zip/ > "jip" ретінде қарыз алынғанын ескеріңіз, сондықтан "*jūfun" емес, "jippun" "он минут" (немесе "jū" әсерінен "juppun") болып табылады. Архаикалық денто-лабиалды мұрын дыбысы күрделірек: 武 ("жанжал, әскери өнер") таңбасы кеш орта қытай тілінде "mvu" деп айтылған. Жапон тілінде "бу" және "му" дыбыстары шамамен бірдей айтылады. Алайда, бұл дыбыс қазіргі қытай диалектілерінің көпшілігінде жоқ, тек Оңтүстік Минде "бу" және 武 таңбасы мандарин тілінде "wǔ", кантон тілінде "ву", хакка, шанхай және вьетнам тілдерінде айтылады. Қазіргі мандарин тіліндегі "r" әрпі жапон тіліндегі "ny" немесе "ni" әрпіне сәйкес келеді. Қарыз алған кезде қазіргі мандарин тілінде бастапқы "r" дыбысы бар 人 ("адам") және 日 ("күн") сияқты таңбалар француз және итальян тілдеріндегі gn және испан тіліндегі ñ сияқты латын мұрындық дауыссызбен басталған. (Бұл айырмашылық әлі де кейбір қытай диалектілерінде, мысалы, хакка және шанхай, сондай-ақ вьетнам тілінде сақталған.) Осылайша, мандарин тіліндегі Рибен (日本, Жапония) жапон тіліндегі Ниппонға сәйкес келеді. Сондықтан орта қытай тілінде айтылатын 人 кейіпкері кейбір контекстерде "nin" деп, мысалы, және басқаларында "jin" деп, мысалы, айтылады, оның қазіргі заманғы айтылуына жақын. У диалектілерінде, соның ішінде Шанхай тілінде 人 ('адам') және 二 ('екі') әлі күнге дейін "nin" және "ni" деп айтылады. Оңтүстік Минде (әсіресе Чжанчжоу акцентінде) 人 - "jîn" (әдеби айтылуы), ол жапондық On'yomi-ге ұқсас. Орта қытай тілінде 五 ('бес') және ұқсас таңбалар бастауыш ретінде "ng" ([ŋ]) деген велярлы мұрындық дауыссызбен айтылған. Бұл қазіргі мандарин тілінде бұдан былай орын алмайды, бірақ бұл кантон және Шанхай сияқты басқа қытай диалектілерінде сақталады. Жапон тілінде */ng/ орта қытай тілінде "g" немесе "go" деп аударылады, сондықтан 五 "go" болады. Оңтүстік Миньде /gɔ/ (әдеби) немесе /ŋɔ/ (жазба) деп айтылады, ал Фучжоу диалектісінде "нгу" деп айтылады. Сонымен қатар, кейбір жапон диалектілерінде орталық g үшін [ŋ] бар. Мандарин тіліндегі "ху" дыбысы ("huá" немесе "huī") жапон тілінде жоқ және әдетте алынып тасталады, ал мандарин тіліндегі "l" дыбысы жапон тілінде "r" болады. Осылайша, мандарин тіліндегі Хуанбо (黄檗) жапон тіліндегі Обакуға, ал Рулай (如来) және ламиан (拉麵) сәйкес...