Кіріспе

Канаданың Конституциялық талқылауы – елдің негізгі заңына қатысты түрлі саяси мәселелерді қамтитын үздіксіз пікірталас. Бұл пікірталастың тамыры 1763 жылғы 7 қазанда Париж шартына (1763) қол қойылғаннан кейін жарияланған Патшалық жарлығына дейін жетеді, онда Франция Гваделупаны сақтап қалу шартымен Жаңа Францияның көп бөлігін Ұлыбританияға өткізді. 1867 жылғы Конституциялық акт қабылдалғаннан бастап, Канада провинциясы, Нью-Брансуик және Новая Шотландияны біріктіріп, Канада құрылғаннан бері пікірталас келесі мәселелерге шоғырланған:

Конституцияның түсіндірілуі
Федералды және провинциялық үкіметтер арасындағы билік бөлінісі
Федерация шеңберінде қолданылатын федерализмнің түрі
Конституцияға түзетулер енгізу тәсілі
Конституцияға нақты азаматтық құқықтарды қосу.

Тарихи шолу

Ұлыбританияның жаңадан иеленген Квебек колониясына қатысты бастапқы саясаты 1763 жылғы 7 қазанда жарияланған Корольдік жарлықта ашылды. Жарлық Канаданы "Квебек провинциясы" деп атады, оның шекараларын қайта белгіледі және британдық тағайындалған отарлық үкімет құрды. Колонияның жаңа губернаторына халық өкілдерінің жалпы жиналысын шақыру және соларды жинау өкілеттігі мен бағытталды.

Қазіргі жағдай

Канаданың қазіргі Конституциясы 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңынан (БСАЖ) және одан кейінгі толықтырулар мен өзгертулерден құралған.

Заң шығарушы өкілеттіктердің бөлінуі

BNA заңы провинциялар мен федералды үкіметтің құзырет аймақтарын анықтады. 29 эксклюзивті федералдық және 16 провинциялық құзырет бар. Провинциялық құзыреттер Конституцияның 92, 93 және 95-баптарында тізімделген. BNA заңы федералды парламентке провинциялық деп белгіленбеген барлық "қалдық" өкілеттіктерді берді. Бұған қоса, федералды үкіметке провинциялық заңнамаға вето құқығы берілді. Канада Сенатының мүшелері, Канада Жоғарғы Сотының судьялары және провинциялардың барлық жоғары соттарының судьялары федералды атқарушы орган тарапынан тағайындалады. 1982 жылғы Конституциялық акт провинциялық және федералды заң шығарушы органдар арасындағы жауапкершіліктердің бөлінуін өзгертпеді, тек табиғи ресурстар мен энергияға қатысты провинциялық құзырет нақтыланды және сәл кеңейтілді.

Құқықтар мен бостандықтар туралы жарғы

Канаданың 1982 жылы қабылданған конституциясына Канаданың құқықтары мен бостандықтарының хартасы енгізілді. Харта негізгі бостандықтарды, демократиялық құқықтарды, еркін қозғалу құқықтарын, заң алдындағы құқықтарды, теңдік құқықтарын, тілдік құқықтар мен азшылықтардың тіл біліміне қатысты құқықтарын қамтиды.

Түзету процесі

1982 жылғы конституциялық реформа Ұлыбритания Парламентінің бекітілуін қажет етпейтін түзету рәсімін енгізді. Түзету формуласы конституцияның 37-49-баптарында сипатталған. Жалпы алғанда, түзетулер Төменгі палата, Сенат және Канада халқының кемінде 50 пайызын құрайтын провинциялық заң шығарушы органдардың үштен екі көпшілігімен (10-нан 7-сі) қабылдануы мүмкін (7/50 формуласы). Кейбір түзетулер үшін басқа түзету формулалары қолданылады.

Ұлт құрылуы

Канаданың батысында (Онтарио) конфедерация процесі жаңа британдық ұлтты құру актісі ретінде насихатталды. Жоба жалпы алғанда баспасөзде және саяси элитада кең қолдау тапты. Британдық Солтүстік Америка колонияларының заңнамалық бірігіне әкелген процесті ұйымдастырған негізінен Канада батысының саясаткерлері және Ұлы коалиция болды. Дегенмен, конфедерацияға қарсы қозғалыс BNAA-ның бастапқыда федерацияланған екі теңіз провинциясының бірінде өте күшті болды. Теңіз провинцияларының либерал саясаткерлері Ұлы коалицияның қозғалысын одан бұрын да, одан кейін де қолдамады. Жаңа Шотландияда провинциялық заң шығарушы органның 38 мандатының 36-сы және жаңа федералдық заң шығарушы органның 19 мандатының 18-і алғашқы сайлауда конфедерацияға қарсы кандидаттарға бұйырды. Премьер-министр Уильям Аннанд және федералды депутат Джозеф Хоу Жаңа Шотландияны жаңа Доминионнан шығаруға тырысты. Хоу ақырында Макдональдтың федералдық үкіметінде қызметке қабылдады, ал Аннанд 1869 жылға дейін конфедерацияға қарсы күресін жалғастырды. Конфедерация процесін кері қайтару идеясы тасталғаннан кейін қозғалыс көп ұзамай тоқтап қалды. Конфедерацияның – Канада ұлтының негізі деген көзқарас федералдық үкіметтің саясаты болып қалып келді және бүгінгі күнге дейін солай болып табылады.

Екі құрылтайшы халық арасындағы келісім

Канада шығысында (Квебек) конфедерация жобасын жақтаушылар қолдап, қарсылық білдірді. Джордж Этьен Картье жобаны Төменгі Канаданың 1840 жылғы мәжбүрлі бірігу арқылы жоғалтқан саяси автономиясын қайтару жолы ретінде қолдады және ілгерілетуге тырысты. Бастапқыда тартынған католик шіркеуінің өкілдері білім беру және "салауаттылық" провинциялық құзыреттің өкілеттігіне берілгенде конфедерацияны қолдады. 1867 жылдан бастап 1960 жылдарға дейін, BNAA-ның екі құрылтайшы халықтың теңдігіне кепілдік беретін заңдық құжат екендігі француз Канадасының зиялы элитасының көпшілігі үшін бұл талассыз қабылданды. Квебектің ұлтшыл саясаткерлері (кейде либералдық, кейде консервативтік) Ұлыбританияның француз канадалықтарына берген конституциялық кепілдіктерін қорғау арқылы ұлттық құқығын қалай қорғайтындарын баяндаған бағдарламалармен сайланды. Анри Бурасса сияқты федералды саясаткерлер Канаданың Британ империясы шеңберіндегі автономиясын арттыруды жақтады, ал Оноре Мерсье сияқты провинциялық саясаткерлер Канада доминионында Квебек провинциясының автономиясын қорғады.

Британдықтардың тағы бір акциясы

Канада шығысының партиясы конфедерация процесіне қарсы болды, дәл оның ата-бабасы партиясы – Патриот партиясы, Одақ процесіне қарсы болғандай. Антуан Аймэ Дорион сияқты "қызылдар" жобаның тікелей халық дауысына ұсынылуын талап етті, оның қабылданбайтынына сенімді болды. Конфедерацияға әкелген процесс олардың пікірінше демократиялық болмағандықтан, заңсыз деп есептелді. Басқа либералдар одақтық үкіметке шектеулі өкілеттіктер беретін, өте орталықтандырылмаған конфедерацияны ұсынды. Партия конфедерацияға қарсы науқанды жүргізіп, алғашқы провинциялық сайлауда 65 конфедерацияға қарсы кандидаттың 13-і сайланды, тіркелген дауыстардың 45% -ын алды. Көп ұзамай, 1950 жылдардың соңында, осы партияның пікірлері Квебектің тәуелсіздігін алғаш қолдағандар тарапынан қолдау тапты.

Конфедерация / федерация

Федеративтік мемлекет құрылғаннан бері осы жаңа үкімет деңгейінің рөлі пікірталас тудырып келді. 1867 жылдан бері кейбір саясаткерлер федералды үкіметті Канаданың орталық, ұлттық үкіметі деп қарастырса, енді біреулері оны провинциялар құру арқылы пайда болған, олардың ортақ мәселелерін басқаруға жауапты конфедеративтік үкімет деп санады.

Симметриялық және асимметриялық федерализм

Симметриялық федерализм – барлық федерация құрамындағы штаттардың үлкен бірлестікте тең мәртебелі және дербес болып табылатын саяси ұйымдастыру түрі. Асимметриялық федерализм – федерация құрамындағы штаттардың үлкен бірлестікте әртүрлі деңгейде дербестікке ие болатын саяси ұйымдастыру түрі.

Екі ұлт, екі тілділік және екі мәдениеттілік

Көбінесе француз канадалықтары қолдаған екіұлтты конфедерация, француз және британ канадалықтарының бір елде бірге өмір сүруіне және ортақ институттарды бөлісуіне мүмкіндік беретін жол ретінде қарастырылды. Француз канадалықтары өздерін ерекше ұлт деп есептегендіктен және осы ұлттың сақталуын қалағандықтан, Квебек провинциясының көптеген саяси лидерлері федералдық және барлық провинциялық үкіметтердің француз тілін ресми тіл ретінде мойындауын жақтады. Бұл көзқарас бүгінде «Тыныш революцияға» дейінгі кезеңмен байланысты.

Көп мәдени ұлттық мемлекет

Пьер Э. Трюдо премьер-министрлігі кезінде либералдар тарапынан қолдау көрсетілген Канадаға деген осы көзқарас көптеген канадалықтар тарапынан тез қабылданып, Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартиясының жиырма жетінші тармағында заңдастырылған. Дегенмен, Квебек провинциясының барлық саясаткерлері оны жеткіліксіз деп санайды, сондықтан ол қабылданбайды. Олардың пікірінше, тек көпмәдениетті ұлттық мемлекет моделі ғана Квебек қоғамының ұлттық ерекшелігін және оның Канада федерациясының құрамындағы Квебек мемлекеті үшін қандай салдарларға әкелетінін толыққанды мойындамайды. Квебекте плюралистік қоғам тұжырымы көбінесе оңды бағаланады, себебі ол иммиграцияға дайын аймақ. Алайда, Квебек саясаты геттоланумен байланысты көпмәдениеттіліктен гөрі азаматтық "мәдениеттер аралық қарым-қатынас" туралы айтады. Канаданың көпмәдениеттілік саясаты көбінесе теріс қабылданады, өйткені ол Квебектің француз тілді көпшілігін Канаданың көптеген этникалық топтарының бірі ретінде көрсетеді, осылайша Квебектің ұлттық ерекшелігін жоққа шығарып, Квебек мемлекетінің иммигранттарды француз тілді қоғамның негізгі ағымына интеграциялау жөніндегі күш-жігерін әлсіретеді. 21-ғасырда Квебек саясаты мен қоғамында діни сенімдерді қоғамдық кеңістікте орынды түрде қанағаттандыру сияқты мәдени плюрализм мәселелері бойынша пікірталастар кеңінен талқыланды. Мұндай мысалдарға 2007-2008 жылдардағы Бушар-Тейлор комиссиясы, 2013 жылы ұсынылған, бірақ 2014 жылы қабылданбаған Квебек құндылықтарының хартиясы және 2019 жылы заң күшіне енген мемлекеттік бейтараптық туралы заң жатады.

Көпұлтты мемлекет

Көптеген саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері Канада өзін заңды түрде көпұлтты мемлекет деп жариялау арқылы өз мәдени әртүрлілігін мойындауда алға жылжырды деп ойлайды. Квебекке қатысты, бұл көзқарас бұрынғы премьер-министр Лестер Б. Пирсонның Трюдо кезеңінен бұрынғы "ұлттың ішіндегі ұлт" тұжырымымен үйлеседі.

Бір ұлт, бір ел

Квебектен тыс көптеген канадалықтар Канаданы 10 бірдей провинциядан тұратын біртұтас мемлекет деп ойлайды. Олар елде бір ғана ұлт бар деп есептейді, сондықтан Квебекпен немесе басқа провинциямен қандай да бір асимметриялық қатынасқа қарсы тұрады. Канаданың ұлттық бірлігін қорғау және нығайту үшін күшті федералды үкімет қажет деп санайтындар, билікті провинцияларға беруге принципиалды түрде қарсы. Ал кейбіреулері, Квебекке берілген өкілеттіктер басқа провинцияларға берілгендерден ешқайсысы да аспаса, кең провинциялық өкілеттіктерді қабылдауға дайын. Бұл, негізінен, Престон Мэннингтің 1992 жылғы «Жаңа Канада» кітабында сипатталған Мич көлі талқылаулары кезіндегі Реформа партиясының позициясына ұқсас.

Екі ұлт, екі ел

Квебектің көптеген ұлтшылдары Канаданың үнемі қайталанып тұратын конституциялық тартысына жауап табуға болатынына сенімді. 1837-1838 жылдардағы Патриоттар көтерілісінен кейін ысырапқа шағылысқан тәуелсіздік мүмкіндігі, Квебектегі 1960 жылдардағы Ұнсыз революциядан кейін сенімді шешім ретінде қайта жанданды. Кейбір саясаткерлер тәуелсіздікті, Квебек Канаданың федеративтік құрылымындағы автономиясын сақтау күресінің табиғи нәтижесі деп қарастырады. Ал кейбіреулері оны, әрбір халықтың өзін-өзі анықтау құқығының кең көрінісі ретінде және Ұлыбритания мен Франция арасындағы отаршылдық соғыстардың құрбаны болған, 400 жылдық тарихы бар бұрынғы француз колониясының қалыпты дамуы деп түсіндіреді.

Қазіргі жағдайды сақтау

Канада федералдық үкіметінің ресми ұстанымы, Квебек провинциясынан тыс жердегі канадалықтардың көпшілігі және Квебек ішіндегі халықтың аз бөлігі (20%) осы ұстанымды қолдайды. Канаданың Либералдық партиясы конституциялық жағдайды сақтап қалуға бағытталған күш-жігердің басты күші болып табылады.

Конституциялық реформалар

Көптеген федералистердің ағылшын тілді Канада мен Квебектегі ұстанымы. Квебектің бөлініп кетуін болдырмаудың жалғыз жолы деп есептеледі. Егемендік қозғалысы күшейгеннен бері, бұл мүмкіндік Квебек сайлаушыларының шамамен 40% қолдауын жинағандай көрінеді. Канада Конституциясын реформалауға жасалған әрекеттер, Квебектің ерекшелігін (немесе ерекше қоғам екенін) мойындау және оның үлкен автономияға деген қажеттілігін қанағаттандыру мақсатымен жасалды. Алайда, Мич-Лейк келісімі күшіне енбестен бұзылып, ал 1995 жылғы референдумда Шарлоттаун келісімі Канаданың және Квебектің көпшілігі тарапынан қабылданбады. Бұл ұсынысты Квебектің Либералдық партиясы әлі де қолдап келеді, бірақ қолдауының күші әртүрлі.

Квебектің тәуелсіздігі

Бұл Квебек тәуелсіздігін жақтаушылардың позициясы. Квебек қоғамының мәдени, экономикалық және әлеуметтік жағынан қалыпты дамуын қамтамасыз етудің ең жақсы немесе жалғыз жолы деп саналады. 1980 жылдан бері бұл мүмкіндік Квебек сайлаушыларының шамамен 40% қолдауын жинап келеді. 1980 жылы Квебек үкіметі тәуелсіздік және серіктестік туралы референдум өткізді, оны Квебек сайлаушыларының 60% қабылдамады, ал екінші референдумда міндетті емес серіктестікпен тәуелсіздік туралы мәселе көтерілді, оны сол сайлаушылардың 50,6% қарсы дауыс берді. Қазіргі уақытта бұл ұсынысты Квебек провинциясының екі партиясы қолдайды. Бөліну федералдық деңгейдегі партиялар тарапынан қарастырылмайды, одан басқа тек және ағылшын тілді провинциялардың халқы оны қолдамайды.