Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Словен тілінің грамматикасы
Grammar of the Slovene language
Төменде словен тілі грамматикасының шолуы берілген.
The following is an overview of the grammar of the Slovene language.
Жалпы фонологиялық өзгерістер
Басқа славян тілдеріндегідей, сөздердің туыс формалары арасында дауыссыздар мен дауыстылардың өзгеруі жиі болады. Мұндай өзгерістердің көпшілігіне славян тілінің алғашқы түбірінде болған өзгерістер себеп. Уақыт өте келе, бастапқы өзгерістердің көпшілігі кері қайтылған немесе біртегіс болған.
As in most other Slavic languages, changes to consonants and vowels often occur between related forms of words. Most of these can be traced back to changes that occurred in the ancestral Proto Slavic language. Over time, many of the original changes have been reversed or levelled out.
Қатты және жұмсақ сабақтары
C, č, š, ž немесе j әріптерімен аяқталатын сөз түбірлері "жұмсақ" түбірлер деп аталады, ал қалғандары "қатты" болып табылады. Егер жұмсақ түбірден кейін қосымшалар o әрпімен басталатын болса, бұл дауысты әдетте e болып өзгереді; словен тілінде бұл құбылыс "preglas" деп аталады. Бұл көптеген есімдер мен сын есімдердің, сондай-ақ кейбір етістіктердің жіктелуінде кездеседі. Мысалы, "қадам" деген мағынадағы korak сөзінің аспаптық жекеше түрі korakom, ал "ешкінің әкесі" немесе "аға" деген мағынадағы stric сөзінің аспаптық жекеше түрі stricem болады. Бірақ, әйелдік есімдердің айқындамалық дара түрі сияқты, кейбір жағдайларда дауысты o болып қалады. Мұндай жағдайларды протославян тіліндегі ертерек мұрындық дауысты ǫ-ға дейін табуға болады, ол осы өзгеріске ұшырамаған.
Word stems that end in c, č, š, ž or j are called "soft" stems, while the remainder are "hard". When endings begin with o , this vowel usually becomes e after a soft stem; this is called "preglas" in Slovene. This happens in many noun and adjective declensions, and also in some verbs. For example, the instrumental singular form of korak "step" is korakom, while for stric "uncle" it is stricem. There are also some instances where the vowel stays as o, such as the accusative singular of feminine nouns. These instances can be traced back to an earlier nasal vowel ǫ in Proto Slavic, which did not undergo this change.
Толық дауыссыз
Кейбір айтуы қиын консонанттық топтар сөз соңында кездескенде, топты бөлген үшін сөздің соңғы консонанттарына дейін қосымша дауысты әріп қосылады. Бұл әдетте, жалғаусыз формаларда, мысалы, жекеше жағдайда, немесе екілік және көпше меншік жалғауларында болады. Қосымша дауысты әріп әдетте шва (ə), «е» деп жазылады. Мысалы, «ойын» деген мағынадағы igra сөзінің көпше меншік жалғауы iger, ал емес igr болады. Егер соңғы консонант j болса, онда i қосымша дауысты әріп ретінде қолданылады. Мысалы, «кеме» деген мағынадағы ladja сөзінің көпше меншік жалғауы ladij болады. Дегенмен, егер түбір lj, nj немесе rj-мен аяқталса, онда қосымша дауысты әріп әдеттегі e болып табылады және екі консонанттың алдына қосылады. Мысалы, «от» деген мағынадағы ogenj сөзі жекеше меншік жалғауында огня болып, қосымша дауыстысын жоғалтады. Кейбір жағдайларда қосымша дауысты әріп басымды a болады. Бұл ережеден тыс жағдайлар, оларды жаттау қажет. Мысалы, «қой» деген мағынадағы ovca сөзінің көпше меншік жалғауы ovac, ovec емес.
When certain hard to pronounce consonant clusters occur word finally, an additional fill vowel is inserted before the last consonant(s) of the word to break up the cluster. This typically happens where there is no ending, like in the nominative singular, or the genitive dual and plural. The fill vowel is usually a schwa (, spelled e). For example, the noun igra "game" has the genitive plural form iger, not igr. If the last consonant is j, then i is used as the fill vowel instead. For example, ladja "boat" has the genitive plural ladij. However, if the stem ends in lj, nj or rj, then the fill vowel is the normal e and is inserted before both consonants. The noun ogenj "fire", for example, loses the fill vowel in the genitive singular form ognja. There are a few cases where the fill vowel is instead a stressed a. These are irregular and must simply be memorized. An example is ovca "sheep", which is ovac in the genitive plural, not ovec.
Есімдік
Есімдер жағдай және сан бойынша жіктеледі. 6 жағдай бар (атай, меншік, пәле, толықтырғыш, орналасқан жер және құрал) және 3 сан (жекеше, екіше және көпше). Словен есімдері 3 жынысқа бөлінеді (еркек, әйел және орташа). Әр жыныстың өзіндік жіктелу үлгілері бар, жалпы саны 10 үлгіге жетеді.
Nouns are marked for case and number. There are 6 cases (nominative, genitive, dative, accusative, locative, and instrumental) and 3 numbers (singular, dual, and plural). Slovenian nouns are divided into 3 genders (masculine, feminine, and neuter). Each gender has different declension patterns, for a total of 10 declension forms.
Іс-әрекеттер
Словения тілінде етістіктер 3 тұлға және 3 сан (жекеше, екіше және көпше) бойынша жіктеледі. 4 уақыт (қазіргі, өткен, пысық өткен және болашақ), 3 рай (хабарлама, бұйрық және шартты) және 2 түр (белсенді және пассив) болады. Етістіктер сондай-ақ 4 арнайы түрі мен 2 етістік есімге (инфинитив және супина) ие. Аталғандардың барлық комбинациясы әрбір жағдайда мүмкін болмайды.
In Slovenian, verbs are conjugated for 3 persons and 3 numbers (singular, dual, and plural). There are 4 tenses (present, past, pluperfect, and future), 3 moods (indicative, imperative, and conditional) and 2 voices (active and passive). Verbs also have 4 participles and 2 verbal nouns (infinitive and supine). Not all combinations of the above are possible for every case.
Айқын есім
Словен тіліндегі үстеу, егер ол сын есімнен туындаған болса, кез келген сын есімнің жекеше, орташа турына сәйкес келеді. "Dan je bil lep." (Күн жақсы болды.) – еркек сын есім. "Bilo je lepo." (Бұл жақсы болды.) – орташа сын есім.
The adverb in Slovene is always the same as the singular neuter form of any given adjective if derived from an adjective. "Dan je bil lep." (The day was nice.) – masculine adjective
"Bilo je lepo." (It was nice.) – neuter adjective
—> "Imeli smo se lepo." (сөзбе-сөз: "Біз өзімізді жақсы ұстадық.", мағынасы 'Біз жақсы уақыт өткіздік.') —> "Govorili so lepo." (Олар жақсы сөйледі.) Басқа түрдегі үстеулер зат есімдерден (doma (үйде), jeseni (күзде)), шарттық тіркестерден (naglas (көңілді), pozimi (қыста), potem (кейін)), етістіктерден (nevede (білмей), skrivoma (сырын сақтап), mimogrede (сөз арасында)) немесе сандардан (сандық үстеулерді қараңыз) алынуы мүмкін. Қорытындысы, үстеудің төрт негізгі түрі бар: уақыт үстеулері (danes (бүгін), večno (мәңгілік)), орын үстеулері (domov (үйге қарай)), тәсіл үстеулері (grdo (жаман), povsem (толығымен)) және себеп-салдар үстеулері (nalašč (мақсатты түрде)). Үстеулер, сын есімдер сияқты, әдетте дәрежеленеді. То осылай істеді. (Бұл оның мұқият істегені.) Ал келесі жолы тіпті мұқиятрақ. (Келесі жолы, алайда, одан да мұқият.)
—> "Imeli smo se lepo." (literally, "We had ourselves nicely. ", the meaning is 'We had a nice time.') —> "Govorili so lepo." (They spoke nicely.) Other types of adverb are derived from nouns (doma (at home), jeseni (in autumn)), prepositional constructions (naglas (aloud), pozimi (in winter), potem (then)), verbs (nevede (unknowingly), skrivoma (secretly), mimogrede (by the way)) or numerals (see adverbial numeral). In essence, there are four main types of adverb: adverbs of time (danes (today), večno (perpetually)), adverbs of place (domov (towards home, homewards)), adverbs of manner (grdo (uglily), povsem (entirely)) and adverbs of cause and reason (nalašč (on purpose)). Adverbs are, much like adjectives, normally gradable. To je storil natančno. (This he did carefully.) Naslednjič pa še natančneje. (The next time, however, more carefully still.)
Өтірік сөздер
Есімдіктер сөйлемдегі есімнің орнын баса алады; бұл, мысалы, сын есім немесе есімшеге қарағанда өзгеше.
Pronouns can replace a noun in a sentence; this is, as opposed to, say, an adjective or an adverb.
Қарым-қатынас етістіктері
Существительное придаточное местоимение происходит от вопросительного путем добавления r: kdor "кім, сол", kar "не, соған". Kdor krade, ni pošten. "Ұрлық жасайтын адам адал емес". Kar poveš, tega ne moreš več obvladovati. "Айтқан нәрсеңді енді бақылай алмайсың". Odrekli so ji možnost do izbire odvetnika, s čimer je bila kršena njena ustavna prava. "Олар оған адвокатты таңдау мүмкіндігін бермеді, осылайша оның конституциялық құқығы бұзылды".
The substantival relative pronoun is derived from the interrogative by adding r: kdor "who, that", kar "which, that". Kdor krade, ni pošten. "Someone who steals is not honest." Kar poveš, tega ne moreš več obvladovati. "Something that you say, that you cannot control any more." Odrekli so ji možnost do izbire odvetnika, s čimer je bila kršena njena ustavna pravica. "They refused her the option of choosing a solicitor, with which her constitutional right was violated."
Жалпыға ортақ сын есімдер
Жалпы есімдіктер – "әркім" және "әлдеқандай, барлығы". Барлық нәрсеге назар аударды. Егер талаптар орындалмаса, әркім жұмыстан шығарылады. "Әрбір" – есімдік қызметін атқара алатын сын есім. Осы санатқа сондай-ақ "әркім" мағынасын беретін, бірақ қазіргі тілде қолданылмайтын ескі сөздер – vsakateri және vsakteri де жатады.
The universal pronouns are vsakdo "everyone" and vse "everything, all". Vsemu so namenjali pozornost. "They dedicated attention to everything." Vsakogar bodo vrgli iz službe, če ne bo izpolnjeval zahtev. "They will sack everyone who will not fulfil requirements." Vsak "each, every" is an adjective that can function as a pronoun. Also in this category are vsakateri and vsakteri, both meaning "everyone", which are old fashioned and not used in modern language.
Қатынас белгісіз сын есімдер
Қатынассыз белгісіз есімдіктер kdorkoli немесе kdor koli (кім болса да) және karkoli немесе kar koli (не болса да) болып табылады. Бұл есімдіктердің мағынасы белгісіз есімдікке өте ұқсас. Олардың жіктелуі салыстырмалы есімдіктің үлгісін қабылдайды, соңына koli немесе koli қосылады. Бұл аралық белгі көрсетілгендей, міндетті емес, бірақ біркелкілік сақталу үшін бір жол таңдалғаннан кейін, екіншісін қолданбаған жөн. Kdorkoli 112 телефонына қоңырау шалса, не істегенін білуі керек. "Кім болса да 112 телефонына қоңырау шалса, неден қиындық туғанын айта білуі керек". Қай саясаткерді тыңдасам да, бәрінің сөздері бірдей ақымақтық. "Мен қай саясаткерді тыңдасам да, олардың бәрі бірдей ақымақтық айтады". Karkoli істесе, жақсы істейді. "Не істесе де, жақсы істейді".
The relative indefinite pronouns are kdorkoli or kdor koli (whoever) and karkoli or kar koli (whatever). The meaning conveyed is very similar to the unspecified pronoun. The inflexion follows the pattern of the relative pronoun with koli or koli appended. The space, as shown, is optional, but for sake of consistency, once one method has been adopted, one should not use the other. Kdorkoli pokliče 112, mora znati povedati, kaj je narobe. "Whoever rings 112 must know how to say what is wrong." Kogarkoli poslušam od politikov, vsi govorijo iste neumnosti. "To whichever of these politicians I listen, they all speak the same stupidities." Karkoli stori, stori to dobro. "Whatever he/she does, he/she does it well."
Көп түрлі сын есімдер
Көптік есімдіктер – марсикдо "көптеген (адамдар)" және марсикаж "көптеген (заттар)". Олардың жіктелуі kdo және kaj негізгі үлгісін қаперістетеді. Бұл есімдіктер көптеген адамдарды немесе заттарды білдірсе де, грамматикалық жағынан жекеше түрде қолданылады. Марсиден басқа, redko (redkokdo "сирек кездесетін адам"), mnogo (mnogokdo, марсикдо сияқты, бірақ сәл аз қолданылады) және malo (malokdo "аздаған (адамдар)") сияқты басқа префикстер де қолданылуы мүмкін. Марсикдо айтады, ауылда өмір сүру жақсырақ, бірақ мен оларға, әрине, сенбеймін. "Көптеген адамдар ауылда өмір сүру жақсырақ дейді, бірақ мен оларға сенбеймін". Шындығында, мен көп нәрсені білмеймін, бірақ сен одан да аз білесің. "Мен көп нәрсені білмейтінім рас, бірақ сен одан да аз білесің". Оған көптеген сыйлықтар берілді, бірақ Мысыр елшісі әкелгендей нәрсені ол бұрын ешқашан көрген емес. "Оған көптеген сыйлықтар берілді, бірақ Мысыр елшісі әкелгендей нәрсені ол бұрын ешқашан көрген емес". Redkokdo өз қателігін мойындайды. "Сирек кездесетін адам мұндай қателік жасағанын мойындайды". Менің ойымнан көптеген ойлар өтті, бірақ қайсысын айтпағаным жақсы. "Менің ойымнан көптеген ойлар өтті, бірақ мен қайсысын айтпасам жақсырақ болады". Егер ол нәрсенің кемелдігіне жете алмайтынын білсе, онда ол аз нәрсе жасауға тырысады.
The manifold pronouns are marsikdo "many (people)" and marsikaj "many (things)". The inflexion follows the basic pattern of kdo and kaj. Although these pronouns refer to multiple people or things, they are grammatically singular. In addition to marsi , other prefixes are possible, such as redko (redkokdo "rarely anyone"), mnogo (mnogokdo, same as marsikdo, although perhaps somewhat less usual) and malo (malokdo "few (people)"). Marsikdo pravi, da je lepše živeti na deželi, a jaz jim seveda ne verjamem. "Many people say that it is nicer to live in the countryside, but I of course do not believe them." Res je, da marsičesa ne vem, pa vendar veš ti še mnogo manj. "It is true that I do not know many things, but you know far less still." Z marsičim je že bila obdarjena, a česa takšnega, kar ji je prinesel egiptovski odposlanec, ni bila nikdar poprej še videla. "Many things she had been gifted, but something like that which the Egyptian emissary brought she had never before seen." Redkokdo bi priznal, da je storil takšno napako. "Rarely anyone would admit that he has made such a mistake." Mnogokaj mi je šlo po glavi, a bolje je, da ne povem, kaj. "Many things went through my mind, but it is better that I do not say which." Maločesa se loti, če ve, da se popolnosti pri stvari ne da doseči. "He attempts to do few things if he knows that perfection cannot be achieved at them."
Včeraj sem šel domov. (I went home yesterday.) (or: Yesterday I went home.) Danes prihajam domov. (I am coming home today.) Jutri bom šel od doma. (I'll leave home tomorrow.)
Толық емес сөйлем
Бұл - предикатсыз сөйлем. Рана ура, злата ура. Ерте ұйықтап, ерте тұру адамды дені сау, бай және дана етеді. Ерте тұрған құс құртты ұстайды.
This is a sentence with no predicate. Rana ura, zlata ura. (Early to bed and early to rise makes a man healthy, wealthy and wise; The early bird catches the worm (literally Early hour, golden hour))
Қосылған сөйлем
Сол кезде – мен әлі жас едім және әлемнен көп нәрсе күттім – бір көркем кеште ескі сақауды кездестірдім және…
V tistih časih – bil sem še mlad in sem od sveta veliko pričakoval – sem lepega večera srečal starega berača in (In those times – I was still young and I expected a lot from the world – I met an old beggar one fair evening and )
Жауаппен бірге сөйлем және тікелей сөйлем
"Добро утро", - деді Лойза. ("Қош таң!" - деді Алоизина.) Лойза деді: "Добро утро". (Алоизина "Қош таң!" деді.) – Добро утро. ("Қош таң!") Кері тырнақшалар туралы бөлімді де қараңыз.
"Dobro jutro," je rekla Lojza. ("Good morning," said Aloysine.) Lojza je rekla: "Dobro jutro." (Aloysine said, "Good morning.") – Dobro jutro. ("Good morning.") See also the section on inverted commas.