Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдардағы теория Актерлік желі теориясы (АТН) – әлеуметтік теорияға теориялық және әдістемелік тәсіл. Онда әлеуметтік және табиғи әлемдегі барлық нәрсе үнемі өзгеріп отыратын қарым-қатынас желілерінде өмір сүреді. Теория қатынастардың сыртында ештеңе жоқ деп тұжырымдайды. Әлеуметтік жағдайға қатысы бар барлық факторлар бірдей деңгейде қарастырылады, сондықтан желіге қатысушылардың қазіргі кездегі өзара әрекеттесуінен басқа сыртқы әлеуметтік күштер жоқ. Осылайша, заттар, идеялар, процестер және басқа да тиісті факторлар адамдармен бірдей әлеуметтік жағдайларды құруға маңызды болып табылады. АТН әлеуметтік күштердің өзінен тумайтынын, демек, оларды әлеуметтік құбылыстарды түсіндіру үшін қолдануға болмайтынын айтады. Оның орнына, әлеуметтік белсенділікті «түсіндіру» емес, «сипаттау» үшін қатаң эмпирикалық талдау жүргізілуі керек. Тек содан кейін ғана әлеуметтік күштер туралы түсінік енгізілуі мүмкін, және тек абстрактілі теориялық ұғым ретінде, әлемде нақты бар нәрсе емес. Адам емес объектілердің жүйелер мен желілерде немесе екеуінде де әрекет етуге немесе қатысуға қабілеттілігіне қатысты даулы талаптармен танымал болғанымен, АТН дәстүрлі және сыншыл әлеуметтануға қатысты күшті сын-пікірлермен де байланысты. Ғылым және технология зерттеулері (ҒТЗ) ғалымдары Мишель Каллон, Мадлен Акрих және Бруно Латур, социолог Джон Лоу және басқалар әзірлеген бұл тәсілді техникалық тұрғыдан «материалдық семиотика» әдісі деп сипаттауға болады. Бұл дегеніміз, ол бір мезгілде материалдық (объектілер арасындағы) және семиотикалық (ұғымдар арасындағы) қатынастарды картаға түсіреді. Көптеген қатынастар материалдық және семиотикалық екені ескеріледі. «Актерлік желі теориясы» терминін Джон Лоу 1992 жылы сол кездегі Centre de Sociologie de l'Innovation-те әртүрлі салалардағы жағдайлық зерттеулер бойынша жүргізілген жұмысты сипаттау үшін қолданған. Теория әлеуметтік және табиғи әлемдегі адам және адам емес барлық объектілердің өзара қарым-қатынас желілерінде өзгерістер арқылы өзара әрекеттесетінін, желілерден тыс элементтердің жоқтығын көрсетеді. АТН адам емес объектілерді адамдармен тең актерлер ретінде анықтап, көптеген дәстүрлі тәсілдерге қарсы шығады. Бұл тұжырым теорияны тәжірибеде қолдануда жаңа көзқарас ұсынады. Жалпы алғанда, АТН – конструктивистік тәсіл, өйткені ол оқиғалар немесе инновациялар туралы эссенциалистік түсіндірмелерден аулақ тұрады (яғни АТН сәтті теорияны оны сәтті ететін элементтердің комбинациялары мен өзара әрекеттесуін түсіну арқылы түсіндіреді, оны дұрыс деп, ал қалғанын жалған деп айтпайды). Сонымен қатар, АТН өз алдында тұтас теория емес. Керісінше, АТН адамдарға терминдерге және олардың негізінде жатқан жиі зерттелмеген болжамдарға сезімтал болуға көмектесетін стратегия ретінде қызмет етеді. Ол көптеген басқа ҒТЗ және социологиялық желілік теориялардан өзінің ерекше материалдық семиотикалық тәсілімен ерекшеленеді.

Негізгі мәліметтер

ANT алғаш рет 1980-ші жылдардың басында Париждің Жоғары ұлттық кеніш мектебінің Инновациялық әлеуметтану орталығында (CSI) қызметкерлер (Мишель Каллон, Мадлен Акриш, Бруно Латур) және қонақтар (соның ішінде Джон Лоу) тарапынан әзірленді. 1990 жылдан бастап АНТ ғылым, технология және қоғамтанудан (STS) тыс салаларда талдау құралы ретінде кеңінен таныла бастады. Оны ұйымдық талдау, информатика, денсаулық сақтау, география, социология, антропология, археология, феминистік зерттеулер, техникалық коммуникация және экономика салаларындағы авторлар пайдаланды және дамытты. 2008 жылдан бастап АНТ гетерогенді қатынастарды талдауға арналған, егер даулы болса да, кең таралған материалдық семиотикалық тәсілдер жиынтығы болып табылады. Оның танымалдығының арқасында, ол әртүрлі және кейде үйлесімсіз жолдармен түсіндіріліп, қолданылады. Қазіргі АНТ-да еңбектеп жүрушілік қағидалар жоқ, әр автор бұл тәсілді өзгеше жолдармен қолданады. Кейбір авторлар АНТ-мен байланысты мәселелерді біріктіретін "ілеспе жобаларды" білдіретін "АНТ-тан кейін" терминін қолданады.

Актер/актер

Актер (актант) – басқалар тарапынан әрекет ететін немесе оған әрекет беруге болатын нәрсе. Бұл жеке адам актерлерінің немесе жалпы адамдардың мотивациясын білдірмейді. Актент, егер оған әрекеттің бастауы ретінде қаралатын болса, кез келген нәрсе болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, осы жағдайда актер – бір нәрсені істейтін кез келген объекті. Мысалы, "Пастер желісінде" микроорганизмдер инертті емес, олар стерильденбеген материалдарды ферментацияға ұшыратады, ал стерильденген материалдарға әсер етпейді. Егер олар басқаша әрекет етсе, яғни Пастермен ынтымақтаспаса, әрекет етпесе (кем дегенде Пастердің ниетіне сәйкес), онда Пастердің тарихы басқаша болуы мүмкін. Осы мағынада Латур микроорганизмдерді актерлер деп атауға болады. Желі қарастырылмас бұрын барлық объектілер бірдей терминдермен сипатталуы керек. Объектілер арасындағы кез келген айырмашылық қатынастар желісінде туындайды және ешқандай желі қолданылмастан бұрын болмайды.

Адамдық факторлар

Адам дегенде, әдетте адамзат пен олардың адамдық қарым-қатынастары түсініледі.

Адам емес актерлер

Дәстүрлі түрде адам емес құндылықтар – өсімдіктер, жануарлар, геология және табиғи күштер, сондай-ақ өнер мен тілдерді ұжымдық жасауды қамтиды. АКТ-да (актер-желі теориясында) адам емес құндылықтар көптеген түрлі элементтерді қамтиды, соның ішінде заттар, объектілер, жануарлар, табиғи құбылыстар, материалдық құрылымдар, көлік құралдары, мәтіндер және экономикалық тауарлар. Бірақ адам емес актерлер адамдарды, мистикалық жаратылыстарды және табиғаттағы басқа да символдық объектілерді қамтымайды. Бұл термин бірқатар қолайсыз мағыналарды білдіреді. Біріншіден, ол сипатталатын нәрсенің желі түрінде болатынын білдіреді, бірақ бұл міндетті емес. Екіншіден, ол «өзгеріссіз тасымалдауды» білдіреді, ол АКТ-да мүмкін емес, себебі кез келген актерлік желі көптеген аудармаларды қамтиды. Латурдың пікірінше, адам емес актерлер үшін олардың желідегі рөлін елестету қиын болуы мүмкін. Мысалы, Якоб пен Майк есімді екі адам мәтін арқылы сөйлесіп жатыр делік. Қазіргі технологияның арқасында олар бір-бірін көзбе-көз көрмей де қарым-қатынас жасай алады. Сондықтан, теріп жазғанда немесе жазғанда, қарым-қатынас негізінен олардың ешқайсысы арқылы емес, олардың компьютерлері немесе ұялы телефондары сияқты объектілер желісі арқылы жүзеге асады. Жоғарыдағы мысалдарда «әлеуметтік тәртіп» және «жұмыс істейтін автомобиль» олардың тиісті актерлік желілерінің сәтті өзара әрекеттесуі арқылы құрылады, ал актерлік желі теориясы осы құрылымдарды желідегі актерлер арасында беріліп-алынатын белгілер немесе квази-объектілер деп атайды. Белгі желі арқылы берілген сайын, ол нақтырақ болып, сонымен қатар материалдық формаға ие болады. Егер белгі аз жіберілсе немесе актер белгіні жібермесе (мысалы, май сорғысы бұзылса), нақтылану мен материалдық формаға ие болу да азаяды.

Материалдық семиотикалық әдіс

"Теория" деп аталғанымен, АНТ желінің қандай формада қалыптасқанын түсіндірмейді, тіпті Л. Латур мұндай салыстыруға қарсы болса да. АНТ көбінесе ғылым мен технологияны зерттеумен және ғылымның әлеуметтануымен байланысты болғанымен, ол әлеуметтанудың басқа салаларында да үнемі дамып келеді. АНТ қатаң эмпириялық сипатқа ие, сондықтан социологиялық зерттеулерге пайдалы түсініктер мен құралдар ұсынады. АНТ жеке тұлға мен субъективтілік, қалалық көлік жүйелері, құмарлық және тәуелділік тақырыптарындағы зерттеулерде қолданылған. Ол сондай-ақ саяси және тарихи әлеуметтануда да үнемі дамып келеді.

Араласушылар мен медиаторлар

Араласушылар мен медиаторларды ажырату – АНТ әлеуметтануының кілтті ұғымы. Араласушылар – зерттеп отырған қызықты жағдайларға ешқандай өзгеріс енгізбейтін және оларды елеуге болатын ұғымдар. Олар басқа бір ұғымның күшін көбіне өзгертпей тасымалдайды, сондықтан олар аса қызықты емес. Медиаторлар – айырмашылықты арттыратын ұғымдар, демек, олар зерттеу нысаны болуы керек. Олардың нәтижелерін кірістері арқылы болжау мүмкін емес. АНТ тұрғысынан қарағанда, әлеуметтану әлемнің көп бөлігін араласушылар ретінде қарастыруға бейім. Мысалы, әлеуметтанушы жібек пен нейлонды араласушылар ретінде қарастыруы мүмкін, біріншісі жоғарғы топты «білдіреді», «көрсетіп тұрады» немесе «символдайды», ал екіншісі – төменгі топты. Мұндай көзқарас бойынша, жібек пен нейлон арасындағы нақты айырмашылық маңызсыз – көптеген басқа материалдық айырмашылықтар да осы топтық айырмашылықты жеткізе алады және жеткізеді. Бірақ егер осы маталарды медиаторлар ретінде қарастырсақ, талдаушы олардың ерекшеліктерімен айналысуы керек: жібек пен нейлонның ішкі, нақты әлемінің күрделілігі кенеттен маңызды болып көрінеді және олар бұрын тек бейнеленген идеологиялық топтық айырмашылықты белсенді түрде құрастырады. АНТ-талдаушы үшін әлеуметтік құбылыстар – мысалы, жібек пен нейлон мысалындағы топтық айырмашылықтар, сондай-ақ топтар мен билік – күрделі медиаторлармен күрделі қарым-қатынастар арқылы үнемі құрылуы немесе жаңадан жасалуы керек. Арқасында пайда болатын, өзара әрекеттесу арқылы көрініс беретін немесе расталатын (араласушылар тұжырымдамасындағыдай) жеке әлеуметтік репертуар жоқ. Борегард және Лието, 2015; Райдин, 2012; Райдин және Тейт, 2016, Тейт, 2013).

Халықаралық қатынастар

Актерлік желілер теориясы халықаралық қатынастар және саясаттану ғылымдарында маңыздылыққа ие болып келеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, халықаралық қатынастар саласындағы ғалымдар бұл теорияны дәстүрлі әлемдік саяси дихотомияларды (цивилизацияланған/варвар, демократиялық/авторитарлық және т.б.) бұзу, адамнан кейінгі халықаралық қатынастарды түсінудің салдарына қарау, әлемдік саясаттың инфрақұрылымын зерттеу және технологиялық әрекеттің әсерін талдау үшін қолданып келеді. Эмпирикалық тұрғыдан алғанда, халықаралық қатынастар ғалымдары азаптау, дрон пайдалану және қоқыс сияқты саяси зорлық-зомбылық құбылыстарын зерттеу үшін актерлік желілер теориясынан алынған түсініктерді пайдаланған.

Дизайн

Актерлік желі теориясы жобалауға да қолданылуы мүмкін, бұл объектінің құрылымын ғана талдаумен шектелмейтін көзқарас. АКТ көзқарасы бойынша, дизайн – әлеуметтік, психологиялық және экономикалық әлемді ескеретін қасиеттер жиынтығы ретінде қарастырылады. АКТ пікірінше, заттар адамның іс-қимылын қалыптастыру және шешімдерге әсер ету үшін жасалады. Осы арқылы, заттардың дизайны адамдар арасындағы қарым-қатынастарды ортастастыруға қызмет етеді, тіпті біздің моральдық, этикалық және саяси көзқарастарымызға да әсер ете алады.

Әдеби сын

Әдеби сыншы Рита Фелски әдеби сын мен мәдени зерттеулер саласына әдеби мәтіндерді түсіндірудің және олармен қарым-қатынас жасаудың маңызды жаңа тәсілдерін ұсынады деп санайды. Ол Латурдың моделінің "күдіктің шеңгелінен шығуға" және сынмен байланысты мәселелерге мағыналы шешімдер табуға мүмкіндік беретінін айтады. Бұл теория оның посткритикалық көзқарасын қалыптастыруда шешуші роль атқарды. Фелски әдебиеттануға ҚҰРАНДЫ қолданудың мақсаты "біз зерттейтін мәтіндердің шынайылығын кеміту немесе жою емес, керісінше, олардың шынайылығын арттыру, оларды белсенді қатысушылар және құнды серіктестер ретінде қарастыру" екенін ұсынады.

Діннің антропологиясы

Антропологтардың христиандықты зерттеуінде актерлер желісі (ANT) адамдардың адам емес күштермен қарым-қатынасын түсінудің әртүрлі жолдарында қолданылған. Кейбіреулер дін антропологиясының Құдайды әлеуметтік күш ретінде қарастырмауға бейімділігін сынға алды. Актерлер желісі Құдайдың адам емес күш ретіндегі рөлін күмәндеуге және оның діни тәжірибеге қалай әсер ететінін талқылауға пайдаланылады. Басқалары актерлер желісін діни ғимараттардың құрылысын және орналасуын зерттеу үшін қолданды, әсіресе мәдениеттер аралық контексттерде, архитектураны Құдайдың болуын сезінуге мүмкіндік беретін күш ретінде қарастыруға болады.

ҚҰРҚАНДАР іс жүзінде

АНТ тек теория ғана емес, сонымен қатар әдістеме ретінде қарастырылады. Шындығында, АНТ – түрлі зерттеулерде қолданылатын пайдалы әдіс. Сонымен қатар, цифрлық коммуникацияның дамуымен АНТ қазіргі кезде ғылым саласында, мысалы, АТ зерттеулерінде жиі қолданылуда. Бұдан өзге, ол өнер саласындағы зерттеушілердің де көрінісін кеңейтеді.

Өнердегі ҚҰРҚАН

Құмырсқа дизайнның дамуына зор әсер етеді. Бұрын дизайн саласындағы зерттеушілер мен ғалымдар әлемді адамдардың өзара әрекеттесуі ретінде қарастыратын. Қай дизайнды қолдансақ та, ол адамның іс-әрекеттеріне бағытталған. Бірақ қазір АНТ идеясы дизайн қағидаларына енгізіліп, дизайн байланыстырушы ретінде қарастырыла бастады. Дизайнға деген көзқарас өзгерген соң, күнделікті өмірде дизайнның маңыздылығы артып келеді. Ғалымдар дизайнның күнделікті қызметтерімізді қалай қалыптастыратынын, байланыстыратынын, көрсететінін және олармен қарым-қатынасатынын талдайды. АНТ музейлерде де кеңінен қолданылады. АНТ бойынша, кураторлық практикада аппараттың «қатаң» және «жұмсақ» бөліктерін ажырату қиын; кураторлықпен «дамып жатқан» объектінің ажыратуы қиын, себебі ол эксперимент ортасынан немесе эксперимент жүргізушінің тұлғасынан бөліне алмайды.

STS-тің өзі мен ұйымдық зерттеулер

Бастапқы сын STS қауымдастығының басқа мүшелерінен келді, әсіресе Коллинз бен Йерли арасындағы "Эпистемологиялық тауық" пікірталасы, Латур мен Каллон, сондай-ақ Вулгардың жауаптарымен бірге. "Ғылым практика және мәдениет ретінде" атты мақаласында әлеуметтанушы Гарри Коллинз және оның әріптесі Стивен Йерли АНТ тәсілінің ғылымның ерте теориясы ұстанған позитивистік және реалистік көзқарастарға кері қадам екенін айтады. Коллинз бен Йерли АНТ тәсілін шексіз салыстырмалылық регрессіне құлап бара жатқандығы үшін айыптады. Уиттл және ұйымдық зерттеулер профессоры Андре Спайсер "АНТ сонымен қатар ұйымдық құбылыстарды күшті тұлғаларға, әлеуметтік құрылымдарға, гегемоникалық дискурстарға немесе технологиялық әсерлерге байланысты детерминистік модельдерден асып түсуге тырысты. Керісінше, АНТ қатысушылар арасындағы байланыстарға негізделген күрделі себеп-салдарлық байланыстарды табуға дайын". Олардың пікірінше, АНТ-ның онтологиялық реализмі оны "ұйымдарды сыни тұрғыдан қарастыруға, яғни шындықтың дамушы табиғатын мойындауға, білімнің шектерін ескеруге және үстемдік құрылымдарына қарсы тұруға" жеткіліксіз жасайды. Бұл АНТ-ның билік сияқты бұрыннан бар құрылымдарды ескермейтінін, керісінше, осы құрылымдардың желідегі қатысушылардың әрекеттерінен және олардың мүдделерін іске асыру үшін үйлесу қабілетінен туындайтынын білдіреді. Осыған сәйкес, АНТ-ны ғылым мен технология зерттеулеріне Уиг тарихын қайта енгізу әрекеті ретінде қарастыруға болады; батырша өнертапқыштар туралы миф сияқты, АНТ табысты инноваторларды олардың сәттілігімен ғана түсіндіруге тырысады. Сол сияқты, ұйымдық зерттеулер үшін Уиттл мен Спайсер АНТ-ның "базарлық менеджмент идеяларына саяси баламаларды әзірлеу міндетіне жарамсыз" екенін мәлімдейді.

Адамның әрекет етуі

Актерлік желі теориясы адам еместердің желілер мен жүйелерде актерлер немесе қатысушылар болу мүмкіндігін қаперге салады. Лэнгдон Уиннер сияқты сыншылар, ниеттілік сияқты қасиеттер адамды жануарлардан немесе "заттардан" ерекшелендіреді деп мәлімдейді (Қымыл теориясын қараңыз). АЖТ ғалымдары [кім?] былай деп жауап береді:

Олар адам еместерге ниеттілік және оған ұқсас қасиеттерді жатқызбайды. Олардың агенттік туралы ұғымы ниеттілікті алдын ала болжайды деп есептемейді. Олар агенттікті адам "субъектілерінде" де, адам емес "объектілерде" де емес, адамдар мен адам еместердің әртүрлі байланыстарында көреді. АЖТ аморальды деп сынға ұшырады. Вибе Бикер бұл сынға жауап ретінде АЖТ-ның аморальдылығы міндетті емес екенін айтты. Моральдық және саяси көзқарастар мүмкін, бірақ мұндай көзқарастарды қабылдамас бұрын желіні сипаттау қажет. Бұл ұстанымды Стюарт Шапиро одан әрі зерттеді, ол АЖТ-ны экология тарихымен салыстырып, зерттеу шешімдері әдістемелік емес, моральдық екенін айтады, бірақ бұл моральдық аспекті назардан тыс қалды.

Қате атау

"АНТ ЕСЕУІ" атты семинарда Латур өзі актерлік желі теориясында төрт кемшілік бар екенін мәлімдеді: "актер", "желі", "теория" және дефис. Бірақ, кейіннен жарияланған кітабында Латур бұл терминнің кеңінен қолданылуын, "дефисімен қоса" қабылдап, өз пікірін өзгертті. Ол сондай-ақ, АНТ аббревиатурасының "соқыр, көзі нашар, еңбекқор, із іздеуші және ұжымдық саяхатшы" сипаттамаларына керемет сай екенін еске салғанын айтты – бұл актерлік желі эпистемологиясының сапалық белгілері.