Кіріспе

Жарияланған жаңалықтар ретінде оқиғаларды таңдауға әсер ететін критерийлер Жаңалықтар құндылықтары – "жарияланған жаңалықтар ретінде оқиғаларды таңдау мен ұсынуға әсер ететін критерийлер". Бұл құндылықтар қандай ақпараттың "жаңалыққа лайық" екенін түсіндіреді. Жаңалық құндылықтары әмбебап емес және әртүрлі мәдениеттерде өзгеше болуы мүмкін. Ғалымдар мен журналистер жасаған көптеген жаңалық құндылықтарының тізімдерінің арасында, кейбіреулері әртүрлі мәдениеттердегі жаңалықтарды жариялау тәжірибесін сипаттауға тырысады, ал басқалары белгілі бір (көбінесе батыс) елдердің баспасөзіне ерекше тән. Батыс дәстүрінде жаңалықтарды таңдау және басымдық беру туралы шешімдерді редакторлар өз тәжірибесі мен сезіміне сүйене отырып қабылдайды, бірақ Галтунг пен Руге жасаған талдау бірнеше факторлар түрлі жаңалықтар ұйымдарында тұрақты қолданылатынын көрсетті. Олардың теориясы 1960 жылдың шілдесіндегі Конго және Куба дағдарысы, сондай-ақ 1964 жылдың наурыз-сәуір айларындағы Кипр дағдарысы туралы төрт норвегиялық газетте жарияланған жаңалықтар арқылы тексерілді. Нәтижелері көбінесе олардың теориясымен және болжамдарымен сәйкес келді. Йохан Галтунг кейінірек бұқаралық ақпарат құралдары оның жұмысын дұрыс түсінбегенін, оның нәтижелері тым теріс, сенсациялық және қарсыластық сипатқа ие болғанын айтты. Әдістемелік және тұжырымдамалық тұрғыдан жаңалық құндылықтарына төрт түрлі көзқараспен қарауға болады: материалдық (оқиғалардың нақты жағдайына назар аудару), танымдық (адамдардың сенімдері мен құндылық жүйелеріне назар аудару), әлеуметтік (журналистік практикаға назар аудару) және дискурсивті (дискурсқа назар аудару). Ол Галтунг пен Руге жасаған жаңалықтарды тарату тізбегіндегі "бұрмалау" кезеңіне назар аударады, оқиғалардың жаңалық ретінде дискурсивті түрде қалай құрылатынын талдау арқылы.

Тарих

Бастапқыда "жаңалықтар факторлары" деп белгіленген жаңалықтар құндылықтары Йохан Галтунг пен Мари Холмбо Ругеге кеңінен қарыздар.

Қазіргі заманғы жаңалықтар

Жылдам дамып келе жатқан нарықта аудиторияға қажетті және қызықты жаңалықтарды жеткізу арқылы өзектілікті сақтау, нарық үлесін ұстап тұруға тырысатын бұқаралық ақпарат құралдары үшін маңызды міндет болып табылады. Бұл жаңалықтар ұйымдарын аудиторияның пікірлеріне және кері байланысына көбірек бейімдеді, сондай-ақ аудиторияны қызықтырып, ұстап тұратын жаңалықтар құндылықтарын қабылдауға және қолдануға итермеледі. Осы өзгерістер мен соңғы жылдары цифрлық технологияның қарқынды дамуын ескере отырып, Харкуп пен О’Нилл 2001 жылғы зерттемелерін 2016 жылы жаңартты, ал басқа ғалымдар әлеуметтік желілерде таралатын вирусқа ұшқан жаңалықтардың жаңалықтық құндылықтарын талдады. Интерактивті медиа мен азаматтар журналистикасының өркендеуі жаңалықтарды дайындаушы мен пассивті аудитория арасындағы дәстүрлі шекараны жылдам өзгертіп жатыр және болашақта «жаңалықтар» ұғымы мен жаңалықтар индустриясының рөлін қайта қарауға мүмкіндік береді.

Жаңалықтарды көрермендер қалай қабылдайды

Дәстүрлі модельдер журналистің жаңалық деп қабылдайтын нәрсеге назар аударады. Бірақ жаңалықтар процесі – екі жақты мәміле, онда жаңалықты өндіруші (журналист) және жаңалықты қабылдаушы (көрермендер) қатысады. Алайда, азаматтық журналистика мен интерактивті медианың дамуымен екеуінің арасындағы шекара жылдам өшіп барады. Жаңалықтарды көрермендердің қабылдауын анықтайтын факторларды анықтауға көбінесе ешқандай жұмыс жасалмады. Бұл, көбінесе, көпшілік аудиторияның қызығушылығын тудыратын ортақ факторды немесе факторларды анықтау мүмкін емес сияқты көрінеді. Көп жылдық газетшілік тәжірибесіне сүйене отырып, Хетерингтон былай дейді: «Адамдардың тыныштығына, өркендеуіне және әл-ауқатына төнетін кез келген нәрсе – жаңалық, және ол әдетте бас жаңалықтарға шығады». Уайт Венаблз аудитория жаңалықтарды қауіп сигналы ретінде түсінуі мүмкін деп ұсынады. Психологтар мен приматологтар маймылдар мен адамдар жеке тұлғаның әлеуметтік статусына физикалық қауіп немесе қауіп төндіретін ақпаратты іздеп, қоршаған ортаны үнемі бақылайтынын көрсетті. Қауіп сигналдарын қабылдау – күшті және дерлік жалпыға ортақ тіршілік механизмі. «Қауіп сигналы» екі фактормен сипатталады: өзгеріс (немесе белгісіздік) елементі және осы өзгерістің жеке тұлғаның қауіпсіздігіне қатыстылығы. Жаңалықтардың ерекшелігі ретінде осы екі шарт байқалады. Жаңалықтың құндылығы, егер оны аудиторияға қызығушылық тұрғысынан қарастырсақ, онда оның қамтитын өзгерістердің дәрежесімен және осы өзгерістің жеке тұлға немесе топ үшін маңыздылығымен анықталады. Талдау көрсетіп тұрғандай, журналистер мен публицистер оқиғаның күшін арттыру үшін немесе кейбір жағдайларда азайту үшін өзгеріс және маңыздылық («қауіпсіздік мәселесі») элементтерін манипуляциялайды. Қауіпсіздік мәселесі жеке тұлға, оның отбасы, әлеуметтік тобы және азаматтық тобы үшін оқиғаның маңыздылығына пропорционалды түрде өседі. Бір кезде маңыздылық шегі пайда болады, одан кейін өзгеріс маңызды немесе жаңалық ретінде қабылдаылмайды. Бұл шекараны журналистер, билік элитасы және аудиторияны белгілі бір топтарды қабылдамауға немесе қабылдауға ынталандыруға тырысатын коммуникаторлар өзгерте алады: мысалы, соғыс кезінде отандық аудиторияны жаудан алшақтату немесе керісінше, алыс мәдениеттің қиын жағдайын көрсету арқылы көмек бағдарламаларын қолдауға шақыру. 2018 жылы Хал Пашлер мен Гейл Гериот жаңалықтардың жаңалықтарға лайықтылығы туралы пікірлердің саяси пайдалылыққа бейімділігінен зардап шегетінін көрсеткен зерттеу жариялады. Басқаша айтқанда, адамдар өздерінің саяси көзқарастарын «дәлелдеуге» мүмкіндік беретін жаңалықтарды жаңалық ретінде қарастырады. Олар өз көзқарастарына сенім білдіреді.

Эволюциялық көзқарас

Эволюциялық психология жағымсыз жаңалықтардың жағымды жаңалықтарға қарағанда неліктен жоғары жаңалық құндылығына ие екендігін түсіндіру үшін, адамның қабылдау жүйесі мен мидың төменгі деңгейдегі функциялары медиадағы және нақты ынталандыруларды ажыратуда қиындыққа тап болатынына қатысты эмпирикалық байқаудан басталады. Астыңғы деңгейде жұмыс істейтін ми механизмдері қабылданатын ынталандыруларды бастапқы бағалауды жүзеге асырады, маңызды ынталандыруларға назар аударады және қарапайым эмоционалдық реакцияларды тудырады. Зерттеулер сонымен қатар мидың жағымсыз және жағымды ынталандыруларды ажырататынын, жағымсыз ынталандыруларға жылдамырақ және автоматты түрде реакция жасайтынын, сондай-ақ олардың жақсырақ есте қалатынын көрсетті. Бұл, көбінесе қауіп-қатерге жылдам назар аудару, бағалау және жылдам жауап беру маңызды болғандықтан, эволюциялық түсіндірмелерге ие. Қатаң жағымсыз ынталандыруға реакция – одан қашу, ал орташа жағымсыз ынталандыру керісінше, қызығушылықты тудырады және одан әрі зерттеуге итермелейді. Медиадағы жағымсыз жаңалықтар соңғы санатқа жатады деп саналады, бұл олардың танымалдылығын түсіндіреді. Көрнекі-естік медиа, оқуға қарағанда, әлдеқайда күшті әсер етеді. Әйелдер орташа есеппен орташа жағымсыз ынталандыруларға күштірек қашу реакциясын көрсетеді. Ерлер мен әйелдер жаңалықтардың жағымсыз немесе жағымды бағытталуына байланысты жаңалықтарды қалай қабылдайды, бағалайды, есте сақтайды, түсінеді және жаңалықтағы адамдармен өзара сәйкестендіреді, соның ішінде осы жағынан да айырмашылықтар бар. Орташа жағымсыз ынталандыруларға күштірек қашу реакциясы эволюциялық тарих барысында ерлердің қауіп-қатерді зерттеу және оған агрессивті жауап беру рөлімен байланысты, ал әйелдер мен балалар кері шегінген. Жағымсыз жаңалықтар көбінесе ерлер журналистердің қалауынша жазылады және жағымды бағытталу әйел аудиториясын көбірек тартады деген пікір бар.