Кіріспе
Батыс Африка тілдерінің тобы Сонгхай, Сонгхай немесе Айнеха тілдері (, немесе) – Батыс Африка елдері Мали, Нигер, Бенин, Буркина-Фасо және Нигериядағы Нигер өзенінің орталық ағысында орналасқан, өте жақын туысқан тілдер мен диалекттердің тобы. Олар ең көп Тимбукту, Дженне, Ниамей және Гао қалаларында қолданылады. Бұл тілдер Сонгхай империясы кезінен бері аймақта кеңінен қолданылып келе жатқан әрі қауымдық тіл ретінде танымал. Малиде үкімет Гао диалектісін (Тимбуктуден шығысқа қарай) бастауыш білім беруде пайдалану үшін ресми түрде бекітті. Кейбір Сонгхай тілдерінің өзара түсіністік деңгейі өте төмен, тіпті мүлдем жоқ. Мысалы, Этнолог мәліметінше, Гаода сөйленетін Койраборо Сенни тілі Нигердегі Зарма тілінде сөйлейтіндерге түсініксіз. Алайда, Сонгхойборо Сине, Зарма және Денди тілдері Нигерде өте жақсы өзара түсіністікке ие. Тіл білімі мамандары үшін Сонгхай тілдерінің генетикалық жақындығын анықтау қиындық тудырып келді. 1963 жылы Джозеф Гринберг оларды Нило-Сахара тілдеріне жатқызғанмен, бұл жіктеме әлі де даулы. Тіл білімі маманы Геррит Диммендаль (2008) қазіргі таңда оларды тәуелсіз тілдер отбасы ретінде қарастырудың дұрыс екенін айтады. Роджер Бленч Сонгхай және Сахара тілдерінің Нило-Сахара тілдік тобының ішінде бірлескен Сонгхай-Сахара тармағын құрайтынын дәлелдейді. Ал басқа Сонгхай тілінде сөйлейтін топтар өздерін Зарма (Джерма) немесе Исаваген (Савак) сияқты басқа этностық атаулармен байланыстырады. Тімбуктуда Сонгхай тілінде жазылған және араб әрпімен түсірілген бірнеше колониялық кезеңге дейінгі өлеңдер мен хаттар сақталған. Дегенмен, қазіргі уақытта Сонгхай тілі латын әрпімен жазылады.
The Songhay, Songhai or Ayneha languages (, or ) are a group of closely related languages/dialects centred on the middle stretches of the Niger River in the West African countries of Mali, Niger, Benin, Burkina Faso and Nigeria. In particular, they are spoken in the cities of Timbuktu, Djenné, Niamey and Gao. They have been widely used as a lingua franca in that region ever since the era of the Songhai Empire. In Mali, the government has officially adopted the dialect of Gao (east of Timbuktu) as the dialect to be used as a medium of primary education. Some Songhay languages have little to no mutual intelligibility between each other. For example, Koyraboro Senni, spoken in Gao, is unintelligible to speakers of Zarma in Niger, according to Ethnologue. However, Songhoyboro Ciine, Zarma, and Dendi have high mutual intelligibility within Niger. For linguists, a major point of interest in the Songhay languages has been the difficulty of determining their genetic affiliation; they are commonly taken to be Nilo Saharan, as defined by Joseph Greenberg in 1963, but this classification remains controversial. Linguist Gerrit Dimmendaal (2008) believes that for now it is best considered an independent language family. Roger Blench argues that the Songhay and Saharan languages form a Songhay Saharan branch with each other within the wider Nilo Saharan linguistic phylum. while other Songhay speaking groups identify themselves with other ethnic terms, such as Zarma (Djerma) or Isawaghen (Sawaq). A few precolonial poems and letters composed in Songhay and written in the Arabic script exist in Timbuktu. However, Songhay is currently written in the Latin script.
Түрлері
Зерттеушілер соңхай тілдерін екі негізгі тармаққа бөледі: оңтүстік және солтүстік. Оңтүстік соңхай Нигер өзені маңында шоғырланған. Зарма (Джерма) – екі немесе үш миллиондай адам сөйлейтін ең көп таралған соңхай тілі, ол Нигердің оңтүстік-батысының (Малиден төмен және оңтүстікке қарай) маңызды тілі, соның ішінде Ниамей қаласында да қолданылады. 400 мың адам сөйлейтін Койраборо Сенни – ежелгі Соңхай империясының орталығы болған Гао қаласының тілі. Койра Чини тілі одан батысқа қарай таралған. Ал солтүстік соңхай тілдері – Сахарада кең таралған, бербер тілінің күшті ықпалына ұшыраған диалекттердің шағын тобы. Бербер тілінің ықпалы сөздік қорынан асып, инфлекциялық морфологияға дейін жеткендіктен, солтүстік соңхай тілдері кейде аралас тілдер деп есептеледі.
Генетикалық тектес
Дидрих Герман Вестерманн, миссионер және лингвист, оны Гур тобына жатқызу немесе оқшау тіл деп санау мүмкіндігін қарастырды, ал Морис Делафоссе оны Манде тілдерімен байланыстырды. Қазіргі уақытта, Джозеф Гринбергтің 1963 жылы африка тілдерін қайта жіктеуінен кейін, соңғай тілі көбінесе Нило-Сахара тілдерінің тобына жатқызылады; Гринбергтің аргументі шамамен 70 туыс сөз бен, соның ішінде жалғаулы есімдерге негізделген. Бұл ұсынысты, әсіресе Лионель Бендер одан әрі дамытты, ол соңғай тілін Нило-Сахара тілдерінің тәуелсіз кіші тобы деп қарастырды. Роджер Бленч соңғай тілінің Нило-Сахара тілдеріне тән жекеше-көпше морфологиясын бөлісетінін атап өтті. 2011 жылы ол соңғай тілі көршілес Сахара тілдеріне жақын және олардан ерекшеленбейді деп санайды. Дегенмен, Нило-Сахара жіктелуі даулы мәселе. Гринбергтің аргументін Лакруа қатты сынға алды, ол Гринбергтің мәлімдеген 30 шамасындағы туыс сөздерін ғана қабылдауға болады деп есептеді, сонымен қатар олар негізінен Зарма және Сахара тілдері арасында кездеседі деп дәлелдеді, бұл оларды қарыз сөздер деп күдіктенуге негіз болды. Соңғай-Манде тілдерінің ұқсастықтары ұзақ уақыттан бері байқалып келді (кем дегенде Вестерманнан бері), ал Мукаровский (1966), Денис Крейссельс (1981) және Николай (1977, 1984) Манде тілдерімен байланысының мүмкіндігін зерттеді; Крейссельс көптеген дене мүшелері мен морфологиялық жұрнақтарды (мысалы, эндидегі себептік жұрнағы) қоса алғанда, шамамен 50 салыстыру жасады, ал Николай шамамен 450 ұқсас сөзді, сондай-ақ айқын типологиялық ерекшеліктерді анықтады. Алайда, Николай ақырында бұл тәсілдің жеткіліксіз екендігіне көз жеткізді және 1990 жылы ерекше жаңа гипотеза ұсынды: соңғай тілі – бербер тіліне негізделген креол тілі, Манде тілінің ықпалымен қайта құрылған. Осыны растау үшін ол 412 ұқсастықты ұсынды, олар негізгі сөздік қорынан (tasa "бауыр") айқын қарыз сөздерге дейін (anzad "скрипка", alkaadi "қади") дейін қамтыды. Геррит Диммендаал сияқты басқалар оған сенбеді, ал Николай (2003) Бендер ұсынған этимологияларға қарсы пікір білдіре отырып, соңғай тілінің шығу тегі туралы мәселені әлі де ашық деп санайды. Гринбергтің Нило-Сахара тілдерімен морфологиялық ұқсастығына мысалдар: ai (сағ. Zaghawa ai), "Мен", ni (сағ. Kanuri nyi), "Сен (жекеше)", yer (мысалы, Kanuri ye), "Біз", wor (сағ. Kanuri wi), "Сендер (көпше)"; салыстырмалы және сын есімдердің жұрнақтары ma (мысалы, Kanuri ma) және ko (сағ. Maba ko), көпше жұрнағы an (?), гипотетикалық көпше жұрнағы r (сағ. Teso r), ол yer және wor сөздерінде кездеседі деп есептейді, етістік пішіндерінің intransitive/passive a (сағ. Teso o). Крейссельс тізімдеген Манде тілдерімен ұқсастықтың ең айқын мысалдары: үшінші тұлғадағы жалғаулы есімдер a (жекеше) (pan Mande a), i (көпше) (pan Mande i or e), көрсеткіш сөздер wo "осы" (сағ. Manding o, wo) және no "сол" (сағ. Soninke no, басқа Манде тілдеріндегі na), жоқ деу үшін қолданылатын na (бірнеше Мандинг диалектілерінде кездеседі) және өткен шақтағы жоқ есім mana (сағ. Manding má, máŋ), шарттылық септесі ma (сағ. Manding máa), байланыс сөздері ti (сағ. Bisa ti, Manding de/le), ka (сағ. Manding kà), жұрнақтар ri (нәтижесін білдіретін – сағ. Mandinka ri, Bambara li процесстік есімдер), ncè (этноним, сағ. Soninke nke, Mandinka nka), anta (реттік сан, сағ. Soninke ndi, Mandinka njaŋ), anta (нәтижесін білдіретін сөз, сағ. Soninke nte), endi (себептік, сағ. Soninke, Mandinka ndi) және қосымша сөз ra "ішінде" (сағ. Manding lá, Soso ra). Диммендаал (2011) соңғай тілдерін тәуелсіз тілдер тобы деп санайды, бірақ Сахара тілін Нило-Сахара тілдерінің бір бөлігі ретінде жіктейді.
The Songhay languages are considered to be an independent family by Dimmendaal (2011), although he classifies Saharan as part of Nilo Saharan.
Грамматика
Сонгхай көбінесе тоналды, SOV тілдер тобы, бірақ Тімбуктудің Koyra Chiini тілі ерекшелік – ол тоналды емес және SVO тәртібін қолданады. Сонгхай тілінде себептік немесе белгісіз пассивті көрсететін ndi морфемісі бар. Етістіктер осы морфеманы екі рет қабылдай алады, оның біреуі себептік мағынаны, екіншісі белгісіз пассивті мағынаны білдіреді. Осылайша, ŋa ndi ndi сөзі шартты түрде "[дәмді тағамды] жеуге [біреу: себепші] [біреу: жасаушы] мәжбүр етілген" деп аударылады.