Кіріспе

Шындық – бұл шындықпен сәйкестік туралы теория метафизика және тіл философиясында шындықтың сәйкес келу теориясы деп аталады. Оған сәйкес, мәлімдеменің дұрыстығы немесе бұрыстығы әлеммен оның қалай байланысқа түскенімен және ол осы әлемді дәл бейнелейтінімен (яғни, сәйкес келе ме) анықталады. Сәйкес келу теориялары, нағыз сенімдер мен нағыз мәлімдемелер шын мәніндегі жағдайларға сәйкес келеді деп санайды. Бұл теорияның түрі ойлар мен мәлімдемелердің бір жағынан, ал заттар мен фактілердің екінші жағынан арасындағы қатынасты орнатуға тырысады.

Тарих

Сәйкестік теориясы – Платон мен Аристотель сияқты ежелгі грек философтарына дейін жететін дәстүрлі модель. Бұл теориялар класы бейнелеудің шындығы немесе жалғандығы тек оның шындықпен қалай байланысты екендігімен анықталады; яғни, ол осы шындықты дәл сипаттай ма, жоқ па дегенге байланысты. Аристотель өзінің "Метафизикасында" былай демек: "Бар нәрсе жоқ деп айту, ал жоқ нәрсе бар деп айту – жалғандық; демек, бар нәрсе бар деп, ал жоқ нәрсе жоқ деп айту – шындық". Сәйкестік теориясының классикалық мысалы – ортағасырлық философ және теолог Томас Аквинас: "Veritas est adaequatio rei et intellectus" ("Шындық – нәрселер мен интеллектінің сәйкестігі") деген мәлімдеме, оны Аквинас тоғызыншы ғасырдың неоплатонисті Исаак Израильге жатқызған. Сәйкестік теориясын Рене Декарт, Барух Спиноза, Джон Локк, Готфрид Вильгельм Лейбниц, Дэвид Юм және Иммануил Кант сияқты ертедегі заманауи ойшылдардың көпшілігі ашық немесе жасырын түрде қабылдады. Сәйкестік теориясы Томас Ридке де қатысты. Соңғы заманалық философияда Фридрих Вильгельм Жозеф Шеллинг сәйкестік теориясын қолдады. Бхикху Парехтің айтуынша, Карл Маркс та сәйкестік теориясының бір нұсқасын қабылдаған. Қазіргі Континентальдық философияда Эдмунд Гуссерл сәйкестік теориясын қорғады. Қазіргі аналитикалық философияда Бертран Рассел, Людвиг Витгенштейн (кем дегенде оның ерте кезеңінде), Дж. Л. Остин және Карл Поппер сәйкестік теориясын қорғады.

Сәйкес келу

Бертран Рассел Кейбір сөйлемдер бұл модель үшін қиындықтар туғызады. Мысалы, "жалған", "күдікті" немесе "бұрыс" сияқты сын есімдер оларды өзгертетін зат есімнің мағынасын қарапайым түрде шектемейді: "ұзын бойлы заңгер" – заңгердің бір түрі, ал "күдікті заңгер" заңгер болмауы мүмкін.

Сәйкестік ретінде сәйкестік

Дж. Л. Остин

Онтологиямен байланысы

Тарихи тұрғыдан алғанда, сәйкестік теориясының көптеген жақтастары метафизикалық реалистер болған; яғни, олар барлық адамдардың санасынан тысқары әлемнің бар екеніне сенді. Бұл метафизикалық идеалистерге қарсы келеді, олар барлық нәрсенің, оның жекелеген нысанына қарамастан, маңызды метафизикалық бірлік ретінде тәуелсіз түрде бар екенін санайды, сондай-ақ, барлық нәрсенің ақырында, белгілі бір санадағы идея ғана екенін мойндайтын концептуалистерге де қарсы. Дегенмен, сәйкестік теориясы міндетті түрде метафизикалық реализммен байланысты болуы керек емес. Мысалы, әлемдегі фактілер қай сөйлемнің ақиқат екенін анықтайды деп сануға болады, сонымен қатар әлемнің (және оның фактілерінің) белгілі бір жоғары күштің санасындағы идеялар жиынтығы екенін де мойндауға болады.

Қарсылық

Теорияға жасалған бір қарсылық, сәйкестік теориясының нақты әлемге сіңісуі тек қана нақты әлемге біздің қол жеткізе алуымызбен ғана мүмкін екенін айтады. Тікелей реалисттер біз заттарды олар қандай болса солай тікелей танимыз деп есептейді. Мұндай адам шындықтың сәйкестік теориясын толыққанды қабылдай алады. Ал қатаң идеалисттер нақты, санадан тәуелсіз заттар жоқ деп санайды. Сәйкестік теориясы қиялға берілген, анықталмаған нысандарға сіңіп, сондықтан дұрыс емес. Басқа пікірлер бойынша, бізде нақты әлемдегі нысандарға қатысты белгілі бір сана, сезіну және т.б. болады, бірақ бұл тікелей танудан кем. Бірақ мұндай жанама сана немесе сезіну – бұл адам санасындағы идея, сондықтан шындықтың сәйкестік теориясы шындық туралы идеялар мен әлем туралы идеялар арасындағы сәйкестікке дейін тоғысып, нәтижесінде шындықтың үйлесімділік теориясына айналады.

Белгісіздігі немесе дөңгелектілігі

Шындықтың сәйкестік теориясын қорғаушылар әлем туралы бір теория ұсынады немесе ұсынбайды. Егер әлем туралы теория ұсынылмаса, аргумент осылайша бессәулетті болып, тіпті түсініксіз де болуы мүмкін: онда шындық белгілі бір анықталмаған, белгісіз немесе айтылып жеткізілмейтін әлемге сәйкестік деп есептелер еді. Бұл жағдайда, біз оның сәйкестік дәрежесін бағалайтын әлемге қарағанда ашық шындықтың қалайша сенімдірек бола алатынын түсіну қиын. Ал, шындықтың сәйкестік теориясын қорғаушы әлем туралы теория ұсынғанда, ол белгілі бір онтологиялық немесе ғылыми теорияның шеңберінде жұмыс істейді, оны негіздеу қажет. Бірақ, шындықтың сәйкестік теориясы бойынша, осы әлем туралы теорияның шындығын растаудың жалғыз жолы – нақты әлемге сәйкестік. Осылайша, аргумент қажетсіз айналымға түсіп кетеді.