Кіріспе

Лауазым иелерінің қызмет мерзімін шектеу – заңдық және саяси мәселе. Лауазымның мерзімін шектеу дегеніміз, белгілі бір сайланған лауазымға адамның қызмет ете алатын мерзімдер санын заңмен шектеу. Президенттік және жартылай президенттік жүйелерде мерзім шектеулері монополияның пайда болуына қарсы күресу құралы болып табылады, онда басшы тиімді түрде «өмір бойы президент» болып қалады. Бұл республиканың де-факто диктатураға айналуынан қорғау мақсатында жасалған. Мерзім шектеулері лауазым иесінің өмір бойы қызмет ете алатын мерзімдерінің санына немесе қатарынан қызмет ете алатын мерзімдерінің санына шектеу қоюы мүмкін.

Еуропа

Мерзімдік шектеулер ежелгі Грекия мен Рим республикасына, сондай-ақ Венеция республикасына дейін барып жетеді. Ежелгі Афина демократиясында көптеген лауазым иелері бір ғана мерзімге шектелген. Кеңес мүшелеріне ең көп екі мерзімге рұқсат берілді. Strategos лауазымын белгісіз мерзімге иеленуге болады. Рим республикасында цензор лауазымына бір мерзімге шектеу қоятын заң қабылданды. Жыл сайынғы магистраттар, оның ішінде плебб трибуны, эдил, квестор, претор және консул, бірнеше жыл өткенге дейін қайта сайлануға тыйым салынды. Диктатор лауазымы бір ғана алты айлық мерзіммен шектелгеннен басқа, дерлік шектеусіз болды. Бірінен соң бірі келген Рим басшылары бұл шектеуді әлсіретті, содан кейін Юлий Цезарь мәңгілік диктатор атанды және республиканы жойды. Орта ғасырлық Еуропада мерзімдік шектеулер Новгород Республикасы, Псков Республикасы, Генуя Республикасы және Флоренция Республикасы арқылы қайта оралды. Бірінші заманауи конституциялық мерзімдік шек 1795 жылғы Конституция арқылы Францияның Бірінші Республикасында орнатылды, ол француз директориясына бес жылдық мерзім белгіледі және қатарынан сайлануға тыйым салды. Наполеон 1799 жылы Юлий Цезарь сияқты мерзімдік шектеулерді тоқтатты. 1848 жылғы француз конституциясы мерзімдік шектеулерді қайта жаңартты, бірақ оны Наполеонның немере інісі Наполеон III жойды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін көптеген посткеңестік республикалар бес жылдық мерзімге шектелген президенттік жүйелерді құрды. Ресей президентіне ең көп дегенде екі рет қатарынан қызмет етуге рұқсат етіледі, бірақ 2020 жылы Ресей Конституциясына енгізілген түзетулер президент Владимир Путинді осы шектеуден босатты. Беларусь президенті екі мерзімге шектелген, бірақ бұл шектеу 2004 жылы жойылды.

Америка Құрама Штаттары

Америкадағы қазіргі мерзімдік шектеулердің алғашқы нұсқасы 1682 жылғы Пенсильванияның Бостандықтар Хартиясына және сол жылы Уильям Пенн жасаған, отарлық заң шығарушы органның жоғарғы палатасы – провинциялық кеңестің үш жылдық ауысуын қамтамасыз ететін отарлық үкімет құрылысына дейін жетеді. АҚШ президенттері көбінесе екі мерзімге ғана қызмет етудің бейресми дәстүрін сақтады, бірақ бұл шектеу 1951 жылы Конституцияға 22-ші түзету қабылданғанға дейін, Франклин Д. Рузвельт бес бұрынғыдан жоқ үшінші және төртінші мерзімге сайланғаннан кейін ғана заңмен бекітілді.

Латын Америкасы

Латын Америкасы елдері 19-ғасырда АҚШ үкіметін үлгі етіп, президенттік республикаларды құрғандықтан, АҚШ-тың екі мерзімдік тәжірибесіне негізделген президенттерінің өкілеттік мерзімін шектеді. Президенттердің өкілеттік мерзімін сақтамауына жауап ретінде, кейбір елдерде бұл шектеулер қайта сайланбау шартымен бір мерзімге алмастырылды. Мексикада Порфирио Диас сегіз рет сайланып, 1911 жылы елден қуылды. 1917 жылы жаңа Конституция бір мерзімге шектеу қойды. Бірақ Альваро Обрегон бұл заңды бұзып, екінші рет президенттікке кандидат болған соң, ол өлтірілді. Қазіргі уақытта Мексика Конгресінің мүшелері Мексика Конституциясының 50 және 59-баптарына сәйкес, келесі бірден кейінгі мерзімге қайта сайлана алмайды, ал Мексика Президенті алты жылдық бір ғана мерзімге ие, ол Sexenio деп аталады. Аргентина Президенті бір рет бес жылдық мерзімге шектелген, бірақ 1994 жылы Аргентина Конституциясына түзетулер енгізіліп, мерзімнің шегі екі рет төрт жылдық мерзімге дейін кеңейтілді. 1997 жылы Бразилия Конституциясына түзетулер енгізіліп, Бразилия Президенті үшін бес жылдық бір мерзімнен екі төрт жылдық мерзімге дейін кеңейтілді. 2004 жылы Колумбия Президенті үшін мерзім бір мерзімнен екі мерзімге дейін ұзартылды. 2009 жылғы Венесуэла конституциялық референдумы Венесуэладағы мерзім шектерін жойды.

Азия

1911 жылғы революциядан кейін Император кабинетінің премьер-министрі Юань Шикай Қытай Республикасының екінші президенті болды. Бастапқыда ол бес жылдық мерзімге екі рет сайлануға құқылы болды, бірақ кейін мерзім он жылға ұзартылып, мерзім шектеуі жойылды. 1948 жылы Коммунистік бүлікке қарсы уақытша шаралар Қытай Республикасы Президентінің өкілеттік мерзімін шектеуді жойды және Чианг Кай Шек елдің әскери басшысы болып тағайындалды. 1991 жылы бұл шаралар күшін жойғаннан кейін мерзім шектеуі қайта орнатылды. Оңтүстік Корея президенті 1948 жылы лауазым құрылғанда ең көп екі төрт жылдық мерзімге сайлануға рұқсат етілді, бірақ 1954 жылы мерзім шектеуі алынып тасталды, соның салдарынан Сингман Ри үшінші рет сайлауға түсе алды. Ри төртінші мерзімге сайланғаннан кейін Кореяның Бірінші Республикасы құлатылды. Екі мерзімдік шектеу қайта орнатылды, бірақ 1969 жылы үш мерзімге дейін ұзартылып, 1972 жылы қайтадан жойылды. 1981 жылы Оңтүстік Корея президенті бір жеті жылдық мерзіммен шектелді, ал 1988 жылы бес жылға дейін қысқартылды. Индонезияның бастапқы Конституциясында президенттік және вице-президенттік мерзімдер шектелмеген еді, бірақ 1999 жылғы бірінші түзетуден бастап екі лауазымның иелері екі мерзімге ғана шектелді. Филиппиндер АҚШ-тан тәуелсіздік алғаннан кейін мерзім шектеулерін орнатты, бірақ 1970-ші жылдары Фердинанд Маркос оларды жойды. 1982 және 2018 жылдар аралығында Қытай Конституциясы президент, вице-президент, премьер-министр және вице-премьерлердің қатарынан екі мерзімнен артық қызмет етуіне тыйым салды, бірақ Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысының мерзімі шектелмеді, ол әдетте Қытайдың жоғары басшысын білдіретін еді. 2018 жылдың наурызында Ұлттық халық конгресі президент пен вице-президенттің мерзім шектеулерін жойған, сондай-ақ Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) орталық рөлін күшейткен конституциялық түзетулер жиынтығын қабылдады, бұл ҚКП басшысы Си Цзиньпинге өліміне дейін белгісіз мерзімге билікте қалуға мүмкіндік берді. Тәжікстан президенті 1994 жылғы Тәжікстан Конституциясына сәйкес бастапқыда бес жылдық мерзіммен шектелген. Бұл 1999 жылы бір жеті жылдық мерзімге, ал 2003 жылы екі жеті жылдық мерзімге дейін ұзартылды. Президент Эмомали Рахмонның өкілеттік мерзімі 2006 жылы қайта есептелді, ал 2016 жылы өкілеттік мерзімі жойылды. Пәкістан премьер-министрінің өкілеттік мерзімі бес жылға дейін шектелген, бірақ бұл шектеу 2011 жылы жойылды. Малайзияның Янг ди Пертуан Агонгінің өкілеттік мерзімі шектелген. Сайланғаннан кейін ол бес жылдық мерзімге ғана қызмет ете алады және екінші мерзімге қатарынан қайта сайлана алмайды. Бұл ереже Малайзияны әлемдегі конституциялық монархиялардың екеуінің біріне айналдырады, екіншісі – Андорра. Араб көктемі кезінде наразылық білдіргендердің басты талаптарының бірі – мерзімдік шектеулерді орнату болды.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Либерия президенттерінің өкілеттік мерзімін 1944 және 1951 жылдар аралығында сегіз жылға дейін шектеді. Сахара асты Африка елдері 20-ғасырдың ортасында отаршылдықтан азат болған кезде, жаңа үкіметтердің көпшілігі президенттік жүйелерді құрды, бірақ өкілеттік мерзімін шектеу шаралары сирек қолданылды. Демократиялық Конго Республикасы, Габон, Руанда және Того ғана мұндай шектеулерді енгізді, бірақ олар көп ұзамай жойылды. 1989-90 жылдары Шығыс блогының құлауынан және Шығыс Еуропадағы демократиялану толқынынан кейін, көптеген африкалық елдер де ұқсас саяси демократиялануға қатысып, өкілеттік мерзімін шектеуді орнатты. 1995 жылы Уганда президентінің өкілеттік мерзімі бес жылдық екі мерзіммен шектелді. Президент Ювери Мусевени бұған дейін екі мерзім қызмет еткен, бірақ бұл мерзімдер жаңа екі мерзімдік шектеуге есептелмеді. 2005 жылы өкілеттік мерзімін шектеу жойылды, бұл Мусевенидің президенттік лауазымда қалуына мүмкіндік берді. Кенияда 2010 жылғы Конституция президенттің және округ әкімдерінің өкілеттік мерзімін екі бес жылдық мерзіммен шектейді. 2010 жылғы Конституция қабылданғанға дейін өкілеттік мерзімін шектеу шарасы болған жоқ. Алғашқы президент Мзе Джомо Кениата 15 жыл бойы билік жүргізді және лауазымында қайтыс болды. Оның вице-президенті Дэниел аrap Мои 1978 жылы билікті өз қолына алып, Муаи Кибаки билікке келгенге дейін 24 жыл бойы билік жүргізді. Кибаки 2010 жылғы Конституцияға әкелген маңызды саяси реформалармен сипатталатын он жыл бойы билік жүргізді. Бұрынғы президент Ухуру Кениата жаңа заң бойынша алғашқы президент болды, ол бес жылдық екі мерзімге қызмет етті және 2022 жылдың қыркүйегінде оның орынбасары Уильям Руто оның орнын басты. Президент Рутоның Біріккен Демократиялық Альянс партиясының бір мүшесі 2022 жылдың 7 қарашасында өкілеттік мерзімін шектеуді жою жоспарларын жариялады, бірақ партия жетекшілігі бұл оның жеке пікірі екенін, ол оған құқылы екенін мәлімдеді. Нигерияның 1999 жылғы Конституциясы президенттің (федералдық деңгейде) және губернаторлардың (штаттық деңгейде) өкілеттік мерзімін екі төрт жылдық мерзіммен шектейді. Бұл ереже 1999 жылдан бері қатаң сақталып келеді. Сахара асты Африкада Гана (1993 жылдан бері), Кения (1964 жылдан бері) және Нигерия (1999 жылдан бері) ғана президенттің өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін бірінен екіншісіне биліктің бірқалыпты берілуін қамтамасыз етті. Кейбір елдер мұндай талапты жояды немесе оны өз заңдарында қарастырмайды.

Таяу Шығыс және Солтүстік Африка

2019 жылғы Египет конституциялық референдумы президенттік мерзімді төрт жылдан алты жылға ұзартты және президент Абдель Фаттах әс-Сисиге конституциялық лимиттегі екі мерзімнен асып, үшінші рет Египет президенті болып сайлануға мүмкіндік берді.

Механизм

Мерзімдік шектеулер – демократияның теріс әсерлерін шектеуге қызмет ететін конституционализмнің бір құралы. Мерзімдік шектеулер кезекті мерзімдік шектеулер немесе өмір бойына шектеулер нысанында болуы мүмкін. Кезекті мерзімдік шектеулерде лауазым иелері белгілі бір мерзімге ғана қызмет ете алады, содан кейін сол лауазымға қайта үміткер бола алмайды. Белгілі бір уақыт өткен соң шектеу қайта басталса, лауазым иелері бастапқы лауазымына сайлануға үміткер болып, шекті мерзімге дейін қайта қызмет ете алады. Өмір бойына шектеулерде лауазым иелері шекті мерзімге дейін қызмет еткеннен кейін, ешқашан сол лауазымға қайта үміткер бола алмайды. Өмір бойына шектеулер кезекті шектеулерге қарағанда әлдеқайда қатаң. Парламенттік жүйеде басқаратын елдерде басшылардың мерзімін шектеуге көбінесе барынша тырыспайды. Өйткені мұндай басшылардың белгілі бір "мерзімі" болады деп айту қиын: олар парламенттің сенімін барынша сақтап, оның қолдауы болғанша қызмет етеді, бұл мерзім өмір бойына созылуы мүмкін. Көптеген парламенттер кезектен тыс сайлаулар үшін таратылуы мүмкін, яғни кейбір парламенттер бірнеше ай ғана жұмыс істейді, ал басқалары өз мерзімі аяқталғанша жалғаса береді. Дегенмен, мұндай елдер басқа лауазымдардағы иелеріне де мерзімдік шектеулер қоюы мүмкін – мысалы, республикалардағы рәсімдік президенттік лауазымда мерзімдік шектеу болуы мүмкін, әсіресе егер лауазымда резервтік өкілеттіктер болса. Африка елдерінде заңмен белгіленген мерзімдік шектеулердің жетіспеуіне байланысты Мо Ибрагим Африка басшыларын адам құқықтарын және билікті демократиялық жолмен беруді қолдауға ынталандыру үшін ақшалай сыйлықпен бірге Ибрагим сыйлығын құрды.

Мерзімді бұзу

Көптеген президенттер әртүрлі тәсілдермен өздерінің өкілеттік мерзімінен асып кетуге тырысты. 1960 және 2010 жылдар аралығында өкілеттік мерзімі шектеулі президенттердің төрттен бірінен астамы билікте қалу үшін өкілеттік мерзімін ұзартты немесе бұзды, ал өкілеттік мерзімін шектеу демократиялық дамудың маңызды сынқаты болып саналады. Өкілеттік мерзімдерін шектеу, әдетте, демократияның басқа механизмдеріне қарағанда, ішкі және халықаралық жағынан кеңінен мойындалады, ал өкілеттік мерзімін шектеуді бұзуға жасалған әрекеттер көбінесе ел халқынан және әлемдік аренадан күшті қарсылыққа ұшырайды. Өкілеттік мерзімдерін шектеуді бұзу демократияның кері кетуімен және адам құқықтарының нашарлауымен тікелей байланысты. Президенттің өкілеттік мерзімін шектеуді бұзуға тырысуы, лауазымнан қаншалықты байлық табуға болатынына, лауазымнан кеткеннен кейін байлыққа ие болу мүмкіндіктеріне, өкілеттік мерзімін шектеуді қамтамасыз етуге қолданылатын шектеулерге, басшының үкіметтің басқа салаларына немесе саяси партияға қаншалықты бақылауға ие екендігіне, аймақтағы бұрынғы тәжірибеге және лауазымнан кеткеннен кейін қылмыстық қудалауға түсу ықтималдығына байланысты болуы мүмкін. Президенттер өкілеттік мерзімін бұзуда сәттірек болады, егер олар үкіметтің басқа салаларын өздерінің саяси партиялары арқылы немесе тиісті тексеру және тепе-теңдік болмаған жағдайда бақыласа. Өкілеттік мерзімін шектеуді бұзу демократиялық емес елдерде жиі кездеседі, бірақ саяси оппозиция, шетелдік үкіметтер және азаматтар демократиялық емес елдерде де өкілеттік мерзімін сақтауға ықпал ете алады. Президент өкілеттік мерзімін тікелей ұзартусыз, өкілеттігін ұзарту арқылы өкілеттік мерзімін шектеуді жанама түрде айналып өтуге тырысуы мүмкін. Бұл өкілеттік мерзімін ұзарту немесе сайлауды кейінге жылжыту арқылы іске асырылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда президент ресми түрде лауазымынан кетіп, бірақ іс жүзінде үкіметтің бақылауын сақтап, өкілеттік мерзімін шектеуді айналып өтуі мүмкін.