Жоао Жилберто: Босса Нованың Әкесі

Кіріспе

Бразилиялық музыкант, босса-нованың негізін қалаушы (1931–2019)
өз атын атаған альбом

Жоао Гилберто (толық аты Жоао Гилберто до Прадо Перейра де Оливейра – ʒuˈɐ̃w ʒiwˈbɛʁtu; 10 маусым 1931 – 6 шілде 2019) – 1950 жылдардың соңында босса-нова музыкалық жанрының негізін қалаған бразилиялық гитарист, әнші және композитор. Әлем бойынша оны көбінесе "босса-нованың әкесі" деп атайды; туған Бразилиясында оны "О Мито" ("Аңыз") деп біледі. 1965 жылы Getz/Gilberto альбомы "Жыл альбомы" номинациясында Грэмми сыйлығын жеңіп алған тұңғыш джаз альбомы болды. Ол сондай-ақ "Үздік джаз инструменталды альбомы – жеке немесе топ" және "Классикалық емес үздік инженерлік альбом" сыйлықтарын да жеңіп алды. 1978 жылы "Үздік джаз вокалы" номинациясында Amoroso альбомы Грэмми сыйлығына ұсынылып, 2001 жылы "Жоао: дауыс және гитара" альбомы "Үздік әлемдік музыка альбомы" номинациясында Грэмми сыйлығын жеңіп алды.

Ерте өмір

Жао Гилберто Баия штатының Хуазеиро қаласында, Жовиниано Домингос де Оливейра, бай саудагер, және Мартина до Прадо Перейра де Оливейраның ұлы болып дүниеге келді. 1942 жылға дейін туған қаласында өмір сүрді, содан кейін Сергипе штатының Аракажу қаласында оқуға түсті, 1946 жылы Хуазеироға қайтып оралды. 14 жасында Гилберто әкесінің қарсылығына қарамастан, әкесінен емес, бабасынан алғашқы гитарасын алды.

Мансап

Гилбертоның алғашқы жазбалары Бразилияда 1951 және 1959 жылдар аралығында екі әннен тұратын 78 айналымдық синглдер ретінде жарық көрді. 1960 жылдары бразилиялық синглдер "қос компакт" форматына көшті, ал Гилберто осы жаңа форматта бірнеше EP шығарды, олар 45 айналымдық пластинкада төрт әнді қамтыды. 1956 жылы ол Риоға оралып, ескі таныстарымен қайта қарым-қатынас жасады, ең маңыздысы Антонио Карлос Жобиммен. Жобим сол кезде Odeon Records компаниясында композитор, продюсер және аранжировщик болып жұмыс істеді. Жобим Гилбертоның гитарада ойнау стиліне әсерленді және Odeon басшылығына осы стильді ұсыну үшін қолайлы ән табуға кірісті. 1963 жылы Гилберто американдық джаз музыканты Стэн Гетцпен бірлесіп, келесі жылы жарық көрген Getz/Gilberto альбомын жасады. Жобим альбомда фортепианода ойнады, ал Гилбертоның сол кездегі әйелі Аструд ағылшын тілінде ән шырқады, ал ол португал тілінде орындады. Аструд Гилберто күйеуімен бірге болу үшін ғана студияға келсе де, Жоао Гилберто ағылшын тілінде ән айта алмағандықтан, бірнеше тректе ән айтуын сұрады. Нәтижесінде екеуі "The Girl from Ipanema" әнінде дуэт орындады, ол альбомның ең танымал хитіне айналды. 7-ші жылдық Grammy сыйлықтарында Getz/Gilberto үш сыйлықты жеңіп алды, соның ішінде "Жыл альбомы" номинациясын, бұл джаз альбомының алғашқы рет осындай марапатқа ие болуы еді. Гилберто жоғары сапалы дыбыс пен шуды бақылау стандарттарымен танымал болды. "Rosa Morena" әнін жазбаға түсірген кезде ол "Rosa" сөзіндегі "o" дыбысын дұрыс айту үшін 28 рет қайталап орындауға талап етті. Дегенмен, жоғары акустикалық стандарттарына қарамастан, ол 2003 жылдың шілдесінде Лос-Анджелестегі Голливуд Боулдағы өнер көрсетуінен бұрын келісімшарт бойынша талап етілген дыбыс тексеруін өткізіп жіберді. Бұл немқұрайдылық (және одан кейін болған дыбыстық мәселелер) көрермендерді концерт аяқталғанға дейін залдан кетуге мәжбүр етті. 1997 жылы Гилберто өзінің бірнеше ерте шығармаларын қайта шығарғаны үшін EMI лейблін компаниясын сотқа берді, олардың нашар қалпына келтірілгенін мәлімдеді. "The New York Times" газетінің мәліметінше, "Оның адвокатының сол кездегі мәлімдемесінде қайта шығарылған альбомдарда 'түпнұсқалық жазбаларға қатысы жоқ, ұлы суретшінің шығармасын бұрмалайтын' дыбыс эффектілері бар екені айтылды". Осы оқиғадан кейін EMI аталған альбомдарды шығаруды тоқтатты және 2008 жылға дейін сот ісі шешілген жоқ. 2001 жылы Гилберто "João Voz e Violão" альбомындағы жұмысы үшін 43-ші жылдық Grammy сыйлығында "Үздік әлемдік музыка альбомы" номинациясын жеңіп алды. Бір жылдан кейін ол Халықаралық латын музыкасының Даңқ залына енгізілді. 2003 жылдың қыркүйегінде Гилберто Жапонияда төрт концерт берді. 12 қыркүйекте Токиодағы Халықаралық форумадағы өнер көрсетуі 2004 жылы жарық көрген "In Tokyo" атты концерттік альбомына жазылды. 2005 жылы 6-шы жылдық Латын Grammy сыйлығында "In Tokyo" альбомы "Үздік MPB альбомы" номинациясына ие болды. 2017 жылдың 17 мамырында Гилберто Колумбия университетінен музыка саласының құрметті докторы атағын алды, бірақ диплом беру салтанатына қатыспады.

Gilberto's first recordings were released in Brazil as two song, 78 rpm singles between 1951 and 1959. In the 1960s Brazilian singles evolved to the "double compact" format, and Gilberto released some EPs in this new format, which carried four songs on a 45 rpm record. In 1956, he returned to Rio and struck up old acquaintances, most significantly with Antônio Carlos Jobim, who was by then working as a composer, producer and arranger with Odeon Records. Jobim was impressed with Gilberto's new style of guitar playing and set about finding a suitable song to pitch the style to Odeon management. In 1963, Gilberto collaborated with American jazz musician Stan Getz on the album Getz/Gilberto which was released the following year. Jobim played the piano for the album while Gilberto's then wife Astrud performed the vocals in English while he sang in Portuguese. Although Astrud Gilberto was only in the recording studio to be with her husband, João Gilberto requested her to sing on several of the tracks as he could not sing in English. This resulted in a duet between the two on the track "The Girl from Ipanema" which became a major hit from the album. At the 7th Annual Grammy Awards, Getz/Gilberto won three awards including Album of the Year, which marked the first time a jazz album received the accolade. Gilberto was known for his demanding acoustic and noise control standards. During a recording session of the song "Rosa Morena", he insisted on 28 takes to get the pronunciation of the o in "Rosa" just right. Nonetheless, despite his high acoustic standards, he skipped a contractually required sound check prior to a July 2003 performance at the Hollywood Bowl, in Los Angeles. This negligence (and the ensuing sound fiasco) prompted the audience to stream from the venue before the concert ended. In 1997, Gilberto sued record label EMI over their reissue of several of his early works, which he contended had been poorly remastered. According to The New York Times, "A statement by his lawyer at the time declared that the reissues contained sound effects that 'did not pertain to the original recordings, banalizing the work of a great artist." Following the incident, EMI ceased production of the albums in question, and, as of 2008, the lawsuit has yet to reach a decision. In 2001, Gilberto won the Grammy for the Best World Music Album category in the 43rd Annual Grammy Awards for his work in the album João Voz e Violão. A year later, he was inducted into the International Latin Music Hall of Fame. In September 2003, Gilberto performed four shows in Japan. His performance at the Tokyo International Forum on 12 September was recorded for a live album titled In Tokyo which was released in 2004. At the 6th Annual Latin Grammy Awards in 2005, In Tokyo received a nomination for Best MPB Album. On 17 May 2017, Gilberto received an honorary doctorate in music from Columbia University but did not attend the commencement ceremony.

Босса-новадағы рөлі

Бразилияда микрофон мен күшейткіштің енгізілуімен Гилберто дыбыс көзінің, дауыс пен аспапқа қатысты, қатты шығарылуы қажет емес екенін, бұл нәзік және ішкі сезімдерге толы орындауларға мүмкіндік беретінін түсінді. Екінші жағынан, "босса-нова" алғашқы жазбалары жасалған кезде Бразилияда күрделі дыбыстарды жақсырақ қайта бере алатын жоғары сапалы жазба жабдықтары болмады. Сондықтан Гилберто және Гилбертоның алғашқы аранжировщигі Том Жобим американдық музыканың ықпалымен күрделі гармониялар жасады, бірақ жабдықтың мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан жалпы дыбыстың қарқындылығын азайтты. 1958 жылдың шілдесінде Элизате Кардосо "Canção do Amor Demais" атты әйгілі пластинкасын шығарды, онда Том Жобим мен Винисиус де Мораес жазған әндер болды. Алайда, бұл жазба Бразилияның танымал музыка тарихына басқа себеппен енді: Гилберто Кардосоны "Chega de Saudade" және "Outra Vez" тректерінде гитарамен сүйемелдеді, бұл "босса-нова" деп аталатын стильдің алғашқы жазбалары болды. Сол жылдың тамызында Гилберто "Chega de Saudade" және "Bim Bom" әндерін жазған 78 айналымдық пластинкасын шығарды, жазбалар Odeon студиясында жасалды, және Том Жобим, Доривал Каимми және Алойсио де Оливейра қатысты. Бұл жазба "босса-нова" жанрының бастауын берді және көп ұзамай коммерциялық сәттілікке жетті. Гилбертоның жазбаларында Жобимнің аранжировкасы және Милтон Банананың қатысуы болды. Гилберто жаңашылдыққа бет бұрып, дауыс пен гитараға бөлек микрофондар қолданды. Осылайша, гармония анық естілді. Осыған дейін әндерді жазу үшін тек бір микрофон қолданылып, гитараға қарағанда дауысқа басымдық берілетін. Бұл жаңалықтың арқасында дауыс пен гитара тең дәрежеде дыбыстала алады, егер дауыс табиғи қарқындылығын сақтаса. Сондықтан дауысты әдеттегі сөйлеуге жақын дыбыспен шығару қажет болды. Гилбертода дауыс пен гитараның дыбыс деңгейі бірдей сақталады, микрофондар екі дыбыс көзін де бірдей қабылдайды, ал қажет болған жағдайда екеуінің де дыбысын пропорционалды түрде өзгертуге болады. 1959 жылы Гилберто тағы бір 78 айналымдық пластинкасын шығарды, онда Жобим мен Ньютон Мендонсаның "Desafinado" және өзінің "Hô bá lá lá" әндері болды. 1959 жылдың наурыз айында ол "Chega de Saudade" альбомын шығарды, ол сатуда үлкен сәттілікке жетті және Бразилия музыкасының тарихына зор әсер етті. Леонардо Рошаның BBC үшін жазған некрологында Гилбертоның музыкасы "Бразилиядағы үлкен оптимизмнің кезеңін" көрсетеді делінген. Ол "The Girl from Ipanema" хит-жазуында бірге жұмыс істеді; олардың Жоао Марсело есімді ұлы болды. Олар ажырасып, кейін әнші Миушаға үйленді (2018 жылы қайтыс болды); олардың Бебель Гилберто есімді қызы болды, ол да әнші. Кейін олар ажырасып кетті. Гилбертоның журналист Клаудия Фейссольмен де қызы болды. 2017 жылдың желтоқсан айында оның қызы Бебель оның денсаулығының нашарлауы мен қарыздың артуына байланысты оның қаржылық істерін басқаруға тырысқаны туралы хабарланды. 2019 жылдың 6 шілдесінде Гилберто Рио-де-Жанейродағы пәтерінде қайтыс болды. Оның денесі 2019 жылдың 8 шілдесінде Нитеройдағы жекелеген рәсімнен кейін жерленді. "The Guardian" газетінде жазған Дом Филлипс Гилбертоны "елдің ең ұлы музыканттары мен композиторларының бірі, экстраверттерден тұратын елде өмір сүрген, шығармалары бір-біріне жақын, бақытты, оптимистік кезеңді еске түсіретін, терең бөлінген елдің генийі" деп сипаттады. "The Washington Post" газетінің поп-музыка сыншысы Крис Ричардс: "Оның дауысы 20-ғасырдың ең жақын дыбыстарының бірі болды - дем алудан гөрі әуенді, әңгімелесуден гөрі ырғақты, тек қана естілетін. Оның аузынан шыққан әрбір сөздің мағынасы күш салмай жазылғандай еді, бірақ Гилберто адамның тыныс алуы музыкаға айналатын қасиетті орынды табу үшін көп еңбек сіңірген еді".

With the introduction of the microphone and the amplifier in Brazil, Gilberto realized that the sound source did not need to be emitted intensely, regarding the voice and instrument, which favored subtle and internalized interpretations. On the other hand, at the time of the first "bossa nova" recordings, Brazil still did not have high fidelity recording equipment capable of reproducing more complex sonorities. Due to that, Gilberto and Tom Jobim, Gilberto's first arranger, elaborated complex harmonies under the influence of American music, and at the same time they simplified the general sound, because of the equipment limitation. In July 1958, Elizete Cardoso released the famous LP, Canção do Amor Demais, containing songs by Tom Jobim and Vinicius de Moraes. The record, however, would enter the history of Brazilian popular music for another reason: Gilberto accompanied Cardoso on guitar on the tracks "Chega de Saudade" and "Outra Vez", these being the first recordings of the so called "bossa nova beat". In August of that year, Gilberto released a 78 rpm record containing "Chega de Saudade" and "Bim Bom", recorded at Odeon, with collaborations from Jobim, Dorival Caymmi and Aloysio de Oliveira. This record inaugurated the "bossa nova" genre and soon became a commercial success. Gilberto's recording had arrangements by Jobim and the participation of Milton Banana, among other artists. Gilberto innovated by using two microphones to record, one for the voice and one for the guitar. This way, the harmony became more clearly heard. Until then, songs were recorded with only one microphone, emphasizing the voice to the detriment of the guitar. With this innovation, voice and guitar could compete equally, if the voice maintained a natural intensity. Thus, it was necessary to issue the voice in a volume close to that of ordinary speech. With Gilberto, voice and guitar are kept at the same volume intensity, with the microphones picking up both sound sources equally, and, if required, changing the volume of both would be in equal proportion. In 1959, Gilberto released another 78 rpm, containing "Desafinado" by Jobim and Newton Mendonça, and "Hô bá lá lá", written by himself. In March 1959, he released the LP Chega de Saudade, which became a sales success and had a major impact in the history of Brazilian music. Leonardo Rocha, in his obituary for the BBC, states that Gilberto's music describes "a period of huge optimism in Brazil". with whom he collaborated on the hit recording of "The Girl from Ipanema"; the couple had a son called João Marcelo. They divorced, and he later married the singer Miúcha (died 2018); they had a daughter, Bebel Gilberto, who is also a singer. They later separated. Gilberto also had a daughter with Claudia Faissol, a journalist. It was reported in December 2017 that his daughter Bebel was seeking control of his financial affairs because of his declining mental state and increasing indebtedness. On 6 July 2019, Gilberto died at his apartment in Rio de Janeiro. His body was buried in Niterói following a private ceremony on 8 July 2019. Writing in The Guardian after his death, Dom Phillips described Gilberto as " one of the country's greatest musicians and composers, a reclusive genius in a nation of extroverts whose work recalled happier, more optimistic times for a deeply divided nation." In The Washington Post pop critic Chris Richards said, "His voice was one of the most intimate sounds of the 20th century – more melodic than a sigh, more rhythmic than chitchat, only just barely. Every syllable that appeared on his lips carried an air of effortlessness, but Gilberto had worked hard to locate that sacred place where a human breath becomes music."

Марапаттар

Сыйлық беру жылы Жеңімпаз немесе үміткер Категория Нәтиже Сілтеме (Дереккөздер) Grammy сыйлығы 1965 Getz/Gilberto Жыл альбомы Ең жақсы инженерленген альбом, классикалық емес Ең жақсы джаздық аспаптық альбом 2001 João voz e violão Әлемдік музыка альбомы