Кіріспе

Флэтхед үнді резервациясы, Монтана штатының батысында Флэтхед өзені бойында орналасқан. Бұл жер Биттеррот Салиш, Кутенай және Пенд д'Ореилл тайпаларының отаны – сонымен қатар Флэтхед ұлтының Біріккен Салиш және Кутенай тайпалары деп те аталады. Резервация 1855 жылғы 16 шілдедегі Хеллгейт шарты арқылы құрылды. Оның жері Монтана штатының төрт округінде орналасқан: Лейк, Сандерс, Миссула және Флэтхед, және Флэтхед көлінің көп бөлігін бақылайды. Континенттік бөліністің батысында жатқан Флэтхед үнді резервациясы 1938 шаршы миль (5 019 км²) орманды таулар мен жазықтардан тұрады.

Жердің қалыптасуы мен орналасуы

Археологиялық тұжырымдамаларға сүйенсек, Монтанадағы жергілікті американдықтар 12 000 жылдан астам уақыттан бері өмір сүріп келеді. "Жетібас" Салиш және Калиспел тайпалары Салишан тайпаларының ең шығысқа орналасқандары болып табылады және тайпаның қарттары оларды "бас немесе ата-ана тайпасы" деп санайды, одан басқа Салишан топтары төменге қарай тараған. Кутенай тайпаларының таралымдары қазіргі Айдахо және Канадаға дейін созылады, олардың тек оңтүстік-шығыс Ксанка тобы ғана Флатхед қорығымен тығыз байланысты. Кутенай тайпалары тарихи алдында өте ерте заманда өнеркәсіптік бұйымдарды қалдырған. Солтүстік-шығыстағы Кутенай тайпасының бір бөлігі негізгі көшіп-қону көзі бизон аулау болды. Ал екінші бөлігі батыстағы таулардағы өзендер мен көлдерде тұрды. Олар шығысқа қарай жылжығанда, лосось балықтарына тәуелділігі азайды, орнына өсімдіктер мен бизонға көшті. 18 ғасырда Салиш және Кутенай тайпалары бірлесіп жинау және аң аулау алқаптарын пайдаланды. Еуропалық американдықтар аймаққа енген кезде, халықтардың әртүрлі мәдениеттері арасында қақтығыстар туды. 1855 жылы АҚШ Хеллгейт шартын жасады, ол Флатхед көлінің көп бөлігін қамтитын Флатхед тайпасының пайдалануына арналған қорықты белгіледі. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында федералды үкімет еуропалық-американдық өмір салтын қабылдауға және өзін-өзі қамтамасыз етуге ынталандыру мақсатында, коммуналдық жерлерінен жеке үнді үйлеріне жер бөлу саясатын қабылдады. Флатхед тайпасы еуропалық үлгідегі мұндай жер бөлуге және шаруашылыққа қарсы болғанымен, АҚШ Конгресі 1904 жылы Флатхед жер бөлу туралы заңды қабылдады. Конгресс сонымен қатар Миссия тауларын су көзі ретінде пайдалана отырып, Flathead үнді суару жобасын салуға рұқсат берді. Резервацияның мыңдаған акр жері қалалар, мектептер және Ұлттық бизон алқабы үшін бөлінді. Флатхед тайпасына әр үй шаруасына белгілі бір мөлшерде жер таңдауға бірінші мүмкіндік берілді. Шартына сәйкес, тайпалар резервациядан тыс жерлерде аң аулауға құқылы, бірақ штат бұл іс-әрекеттерді реттеуге құқылы деп санды. 1908 жылы штаттық аңшылық инспекторлары шағын Пенд д'Орель аңшылық тобымен қақтығысқа түсті, нәтижесінде төрт түпкілікті американдық қаза тапты, бұл оқиға "Лебедь аңғарындағы қырғын" деп танылды. Олардың аң аулау құқығына қатысты сот процесі АҚШ Жоғарғы Сотына жетті, ол тайпалық шарттар бойынша олардың бұрынғы аумағында резервациядан тыс жерлерде аң аулау құқығын растады. Жерді жеке үй шаруашылықтарына бөлуден кейін, үкімет шартты бұзып, қалған жерді "артық" деп жариялады және резервацияны ақ адамдардың қоныстануына ашты. Монтана штатынан АҚШ сенаторы Джозеф М. Диксон бұл заңның қабылдануына үлкен үлес қосты. Көптеген тайпа мүшелері әлі де жабайы жануарлардың мекендейтін тауларға жақын жерді таңдады, сондықтан аңғарлардың ортасындағы құнарлы жерлер қолжетімді болды. 1910 жылы ашылған кезде, 1600 жер учаскесіне ақ адамдардан 81 363 өтініш келіп түсті. Лотерея жеңімпаздары тек 600 учаскені алды, ал 1000 учаске әлі де бос қалды. Бұл учаскелер тайпаның пікірінше, кейінгі "жер басып алу" кезінде алынды. Жерді бөлу Флатхед тайпасының наразылығын тудырды, өйткені қоныс аударушылар жерді қоршауға ала бастады, өзендерден су құқығын талап етіп, суару үшін суды бұрып жіберді. Конгресс заңға түзетулер енгізді, бұл резервациядағы қоныс аударушылардың жерлері үшін суару жүйелерін салуға рұқсат берді. АҚШ-тың су ресурстарын қалпына келтіру қызметі 1907 жылы барлау жұмыстарын бастады, ал нақты жұмыс 1908 жылдың жазында басталды. Тайпалар 1921 жылы суару жобасы үшін су қоймаларын пайдалану мүмкіндігін ескере отырып, Пабло Ұлттық жануарлар қорығын құруды сұрады. Пабло су қоймасындағы балық ресурстарын тайпалар басқарады. Бастапқыда бірлескен жоба болған Үндістер қызметі 1924 жылы Flathead суару жобасын бақылауға алды. Жоба 1963 жылға дейін аяқталмады, себебі аймақта таулар мен аңғарлар, әртүрлі көлемдегі көптеген су жолдары және табиғи көлдер көп болды.

Менеджмент

1934 жылғы Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заңға жауап ретінде тайпалық кеңес құрылды. Олар осы заң бойынша тайпалық үкімет құрған алғашқы тайпалар болды. 1975 жылғы Үндістердің өзін-өзі анықтау және білім беру жөніндегі заңына сәйкес, тайпалық кеңес құқық қорғау, әділет, орман шаруашылығы, жабайы табиғат, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер бағдарламаларын басқаруды кезең-кезеңімен қолға ала бастады. Флатхед тайпасы резервация жерлерін қайтару және бекітілген жердің шамамен жартысын бейүнділерден қайтаруға ұмтылды. Резервация жерлерін бөлу мәселесі әлі де "өте сезімтал мәселе" болып табылады. Тайпалар Конгреске жүгініп, 1988 жылы резервацияға қызмет ететін Миссия аңғары электр компаниясын басқара бастады. Керр бөгетіне федералдық лицензия алуға жасаған тырабыс сәтті болмады, бірақ тайпалар 2015 жылы оны сатып алудың эксклюзивті құқығын және жалдау төлемақының ұлғаюын алды. Флатхед үнді суару жобасы 1993 жылдан бері Үндістер істері жөніндегі бюро (BIA) басқаруында. Онда 17 суқойма, арналар мен 10 мыңнан астам құрылыстар бар. Жеті жылдық техникалық жұмыстардан кейін, оларға жолдарды пайдалану құқығы, шартта қорғалған балық шаруашылығы, биологиялық ресурстар, жабайы жануарлар мекендемелері және үндістердің дәстүрлі және мәдени мүліктері мен ресурстары кірді. 2010 жылы Flathead Indian Irrigation Project басқарушылық бірлестігі құрылды. Бұл бірлестік Флатхед, Миссия және Джоко аңғарларындағы суару аудандарының және тайпалардың бейүнді суару мүдделерін білдіретін Флатхед бірлескен басқару кеңесі арасындағы келіссөздердің нәтижесі болды. Федералдық үкімет меншікті сақтап қалғанмен, бұл суару жобасында BIA-дан басқаруды алған алғашқы басқару серіктестігі болды. Бірлестік аясында суарушылардың кейбіреуі тайпалар мен бейүнді фермерлер мен мал өсірушілердің тең өкілдікке ие болуына алаңдады, олар жобаның суаруға жарамды жерлерінің 90 пайызын иеленетінін мәлімдеді. Суару жобасын тайпалық және бейүнді мүшелердің пайдалануы Монтана штатының барлық тайпаларымен су құқықтарын келісуге бағытталған, шамамен 20 жылға созылған штаттық күш-жігерді де қиындатты. 2013 жылы Монтана заң шығарушы органы Монтана су құқықтары келісімі комиссиясының тайпалармен 12 жыл келіссөздер жүргізгеннен кейін Flathead су құқығы келісімін қабылдамады. 2014 жылы BIA суару жобасын қайта басқаруды қолға алды. 2015 жылы тайпалар бөгетті сатып алып, оны Селиш Ксанка Клиспе бөгеті деп атады. Олар гидроэлектр станциясына ие болған алғашқы тайпа. Ол аймаққа гидроэлектр энергиясын өндіреді. Біріккен Салиш және Кутенай тайпалары – Монтана келісімі тайпалар тарапынан 2020 жылдың 29 желтоқсанында ратификацияланды. 2021 жылдың 17 қыркүйегінде күшіне енген штаттық және федералдық үкіметпен жасалған су құқықтары келісімі, Флатхед үнді резервациясындағы барлық су құқықтарына рұқсат беру және өзгертулер үшін Монтана штаты мен CSKT тағайындаған мүшелерден құралған реттеуші орган құрды. Конгресс келісімді бекіту үшін қабылдаған Монтана су құқықтарын қорғау туралы заңы Flathead суару жобасын қайта құруға қаржы бөлді.

География және экология

Флэтхед көлінің солтүстік ұшынан басқа барлық бөлігі резервацияның құрамына кіреді. Флэтхед көлі резервацияның солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, ал резервацияның көп бөлігі көлдің оңтүстігінде және батысында жатыр. Лейк округінің әкімшілік орталығы Полсон көлінің оңтүстік жағасында және резервация шегінде орналасқан. Флэтхед өзені Флэтхед көлінен оңтүстікке және батысқа қарай ағып, резервацияның оңтүстік-батыс бұрышынан шығады. Резервациядағы дерлік барлық өзендер Флэтхед өзенінің салалары болып табылады. Миссия аңғары резервацияның орталық бөлігінде орналасқан және шығыс, батыс және оңтүстік жағынан тау тізбектерімен қоршалған. Миссия тауларының бір бөлігі резервация аумағында. Осы тізбектің батыс бөлігі Миссия таулары тайпалық қорығымен, ал шығыс бөлігі Миссия таулары қорығымен қорғалған. Миссия тауларының оңтүстік бөлігінде шілдеден қыркүйекке дейін жаяу жүргіншілерге жабық үлкен гризли аюларын қорғау аймағы бар. Бұл аюлардың жәндіктермен (мысалы, қоңыздар мен құрттармен) қоректенуіне және адамдармен қарым-қатынасты азайтуға мүмкіндік береді. Табиғи ресурстар департаменті инновациялық басқару арқылы жануарлардың алуан түрлі әлемін қолдайтын ортаны қалпына келтіру және қорғау жұмыстарын жүргізеді. Тайпа резервация аумағында терілі жануарларды аулауға тыйым салады. Тайпа төмендегі құстарды аулауға жергілікті емес адамдарға рұқсат береді: венгр бөденесі, фазан, үйрек, қаз, суыр және сутас. Жергілікті емес адамдарға аулауға рұқсат етілмейтін басқа жануарлар: шұбар, аққұйрықты бұғы, қасқыр, гризли аюы және лось. Сонымен қатар, қасқырлар, бизон, аққулар және сұңқарлар да кездеседі. Соңғы жылдары туаған балық түрлерінің саны азайды, оларға мыналар жатады: бұқа форелі, батыс беткейлік форель, солтүстік ақ балық және солтүстік пикеминноу. Жергілікті емес түрлерге мыналар кіреді: сары тас форелі, бұлақ форелі, көктайғақ форелі, қоңыр форель, көл форелі, көл ақ балығы, қара балық, коканель лососі, сары шабақ, солтүстік пайқа және үлкен ауызды, кішкентай ауызды балықтар.

Жабайы өрттер

2023 жылдың тамызының басында тайпалық, штаттық және федералдық өрт сөндірушілер найзағайдан туындаған, бірнеше мың гектарға жуық аумақты өртеген төрт өртпен күресіп жатты.

Демография

Резервацияның жалпы халқы 2010 жылғы санақ бойынша 28 324 адамды құрады, бұл 2000 жылғы санаққа қарағанда 8% өсімді көрсетті. Онда тұратын 9 138 адам өзін американдық индейлер деп атады; ал жалпы саны 19 221 адам басқа нәсілдік топқа жатты, бұл тайпа мүшелерінен 2:1 есе көп. Резервациядағы ең ірі қала – Полсон, ол сонымен қатар Лейк округінің орталығы болып табылады. Конфедерациялық Салиш және Кутенай тайпаларының (Флэтхед ұлты) үкімет орталығы – Пабло қаласы.

Мәдениет

Бизон жергілікті мәдениетте маңызды рөл атқарады, оның ішінде терең рухани байланыс бар. Федералдық үкімет үнді соғыстары кезінде бизонды жою бағдарламасын қолдады, бұл жазықтық үндістерінің тамақтануынан маңызды азық-түлік көзін алып тастады және үнді резервацияларына оңай көшіруді жеңілдетті. Ұлттық бизон алқабы 1908 жылғы 23 мамырда резервацияның бір бөлігінен құрылды, бизонның құрылысқа жақын екені анықталған кезде. Алқаптың алғашқы малдары жергілікті шаруалардан алынған, бұл жануарлар (немесе олардың тікелей ұрпақтары) бұрын тайпа мүшелері жинағаннан кейін резервацияда өркен жайған. Бір ғасырдан астам федералды басқару және АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметімен шамамен екі онжылдық келіссөздерден кейін, 2022 жылы бұл жер тайпаларға қайтарылды. АҚШ Ішкі істер министрлігінің көмекші хатшысы Тара Катук Суини: «CSKT-нің жермен және бизонмен берік тарихи, географиялық және мәдени байланыстары бар, ал олардың экологиялық мамандары көптеген жылдар бойы табиғи ресурстарды және жануарларды басқаруда жетекшілік етіп келеді» деді. Тайпа мүшелерін дәстүрлі көкөністер өсіруге үйретуде, резервацияда кемінде сегіз бақша бар. Көкөністердің кейбіреулері тайпа ақсақалдарына жеткізілетін сорпаға қолданылады.

Қуат

Миссия аңғарының электр компаниясы резервацияға қызмет көрсетеді. Флэтхед резервациясының Біріккен Салиш және Кутенай тайпалары Mission Valley Power электр энергиясын жеткізуші компанияны басқарады және күтіп ұстайды, бұл федералдық меншіктегі электрмен жабдықтаушы. Селиш Ксанка Клиспе бөгеті (бұрынғы Керр бөгеті) аймақ үшін гидроэлектр энергиясын өндіреді.

Көлік

АҚШ-тың 93-ші тас жолы резервация арқылы Миссула қаласынан оңтүстікке қарай және Глейшер ұлттық паркі мен Уайтфиш тау курортынан солтүстікке қарай өтетін қызыл жол. Сауда, демалыс және жергілікті көлік үшін жиі қолданылатын осы жолдың көп бөлігі кеңейтуге ұшырап жатты. 1997 жылы тайпалар Монтана штатының Көлік департаментімен резервация арқылы өтетін жолды жақсарту мәселесі бойынша келіссөздер жүргізді, себебі жобаның ылғалды жерлерді жоятыны, жануарлардың мекендеу ортасын одан әрі бөліп тастайтыны және жолды кесіп өтетін жануарлардың қаза табатыны туралы алаңдаушылық болды. Миссия тауларындағы табиғи ерекше қорғалатын аймақтар мен гризли аюларының мекендеу ортасының қауіпсіздігін ескере отырып, 2000 жылдың желтоқсан айында штат және Федералдық тас жол басқармасымен келісімге келді. Қосымша жолдар, бұрылыс жолдары, көтерілу жолдары және кең жол жиектері апаттарды азайту мақсатымен салынды, сонымен қатар жобаға 41 балық және жануарлардың өтуі үшін арналған жолдар кірді, олардың ең көрінерігі – "Жануарлар жолы".