Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайлық аңызды жаратылыс, Жоу әулетінің "дала халқы".
Alleged Chinese creature
the "people of the field" of the Zhou dynasty
Ерен (野人, 'жабайы адам') – Қытайдың қашық, таулы аймақтарында, ең әйгілісі Хубэй провинциясының Шэньнчжая орман шаруашылығы ауданында мекендейтін криптид маймыл адам. "Жүні бар адамдар" туралы хабарлар б.з.д. 340 жылдар шамасындағы Соғысқан мемлекеттер кезеңінен бастап, Тан әулетінің (618–907 жж.) кезіне дейін, қазіргі заманғы ертегіге айналғаннан кейін үздіксіз келіп тұрды. Олар көбінесе жабайы, күшті және жылдам қозғалыста болады, тау үңгірлерінде өмір сүріп, тек тамақ немесе әйелдер іздеп ауылдарға шабуыл жасайды. Мұндай маймыл адамдарға ғылыми қызығушылық 1950 және 1960 жылдары Бигфут пен Йетиге қатысты псевдоғылыми жаңалықтармен бірге күшейді, бірақ Маоистік үкіметтің осы аңыздар мен халық әңгімелерінен бас тартуға жасаған қысымы 1976 жылы тарағанға дейін Еренге деген қызығушылықты басып тастады. Кейін Қытай Ғылым академиясы "Ерен қызуы" басталғанда, күдікті куәгерлердің айғақтарын, іздерін, шаштарын және денелерін зерттеу үшін ірі экспедициялар ұйымдастырды, ғалымдар бұрын-соңды болмаған деңгейде азаматтық ғылымға сүйенді. Ереннің алысқан туыс екендігі жиі болжалды, мысалы, Gigantopithecus немесе Paranthropus robustus. Бұл жаратылысқа қатысты барлық мәліметтер белгілі жануарлардан – аюлар, маймылдар және гиббондардан алынған, ал ғылыми қызығушылық 1980 жылдардың соңында төмендеді. Дегенмен, ұйымдастырылған Ерен зерттеулері әлі де жалғасуда, бірақ ешбір маңызды ғылыми институт мұндай маймыл адамдарды мойындамайды. Бұл жаратылыс жабайы табиғат пен табиғаттың көркемдік символына айналды және Мәдени революциядан кейін жыныстық шектеулер мен теңдік идеалдарына қарсы тұру үшін, сондай-ақ Қытайдағы орманды жою және басқа да экологиялық мәселелерді шешу үшін пайдаланылды.
The yeren (, 'wild man') is a cryptid apeman reported to inhabit remote, mountainous regions of China, most famously in the Shennongjia Forestry District in the Hubei Province. Sightings of "hairy men" have remained constant since the Warring States Period circa 340 BCE through the Tang dynasty (618–907 CE), before solidifying into the modern legend of the yeren. Generally, they are described as savage, strong, and fast moving, living in mountain caves and descending only to raid villages in search of food or women. Scientific interest in such apemen erupted in the 1950s and 1960s in conjunction with pseudoscientific discoveries relating to Bigfoot and the yeti, but pressure by the Maoist government to leave behind these kinds of legends and folk stories repressed further interest in the yeren until its dissolution in 1976. Afterwards, large expeditions were launched by the Chinese Academy of Sciences to investigate alleged eyewitness accounts, footprints, hairs, and bodies as "yeren fever" took hold, with scientists working with an unprecedented reliance on citizen science. The yeren was often speculated to be a far removed human relative, such as Gigantopithecus or Paranthropus robustus. All forwarded evidence of the creature originated from known animals — namely bears, monkeys, and gibbons — and scientific interest waned by the late 1980s. Nonetheless, organized yeren research still persists, though no serious scientific institutions recognize such apemen. The creature has become an artistic icon of wildness and nature, and was used in the wake of the Cultural Revolution to challenge sexually restrictive and egalitarian ideals, as well as to address deforestation and other environmental issues in China.
Сипаттама
Айтылған тіршілік иесінің куәліктері ереннің тік жүріп, 1,83 метрден биік болатынын; бүкіл денесін, әсіресе бас терісін қалың, қоңыр түсті түк жабатынын; және маймыл мен адамға ұқсас бет пішінін көрсетеді. Басқа да жиі айтылатын сипаттамаларға қара қызыл түс, үлкен көздер, тізеге дейін жететін ұзын қолдар және ірі аяқтар жатады. Ерлер адамға кездескенде күліп қояды делінеді.
Testimonies of the alleged creature typically agree the yeren walks upright and stands over 1.83 m tall; is covered in tawny hair all over the body, especially long at the scalp; and has a face reminiscent of both an ape and a human. Other common descriptors include black red hair, distended eyes, long arms hanging all the way down to the knees, and big feet. The yeren supposedly laughs when coming across a human.
Мао дәуірі
20 ғасырда маймылтектестерді көру жиілегенімен, 1950 және 60-жылдары шағын ғылыми зерттеулер жүргізілді. Осындай алғашқы экспедициялар көбінесе Тибеттен таралған маймылтектес криптид – йетиге бағытталды, оны Кеңес Одағының Йетиді зерттеу комиссиясы қаржыландырды. Пекинде орналасқан Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және палеоантропология институты (IVPP) 1959 жылы Эверест тауының зерттеуіне йетиді де қосты. Белгілі палеоантрополог Пей Вэнчжун кеңестік әріптестеріне Қытайдағы ұқсас маймылтектес жайттар туралы жинақталған мәліметтерді жеткізді. 1962 жылы тағы бір танымал палеоантрополог, Ву Рукан, Юньнань провинциясындағы Сишуанбанна Дай автономиялық облысынан түскен хабарларды зерттеді, бірақ оларды дұрыс танылмаған гиббон деп есептеді. Профессор Мао Гуаньян да йети мен йеренді байланыстырды. Оның осы тақырыпқа қызығушылығы 1940 жылы Сары өзен суларын басқару комитеті тапсырмасымен экспедицияда болғанда әріптесі Ван Зелиндің маймылтектес жаратылыстың атылғаны туралы айтқан әңгімесінен кейін оянды. Мао дәуірінде (1949–1976) төраға Мао Цзэдун басшылығымен, ырым-сенімдерді жоюға және құпия маймылтектестер туралы пікірталастарды басуға бағытталған үкіметтік науқандар күш алды. Олар йерен, әруақтар және рухтар туралы әңгімелердің өнімділіктің төмендеуіне әкелетініне, мысалы, шаруаларды егістіктерін күтуден қорқытып, мұндай әңгімелердің таратылуы қылмысқа жазаланатынына сенді. Ғылыми қызығушылық тез азайды және Гуаньян йеренді зерттеген жалғыз ғалымдардың біріне айналды. Ол заманауи куәгерлердің баяндамаларына емес, негізінен соңғы ғылыми еңбектер мен ежелгі әдебиеттерді пайдаланды. Кейбір ғалымдар, мысалы Пей, маймылтектестер туралы куәліктерді осы шалғай аймақтардағы ауыл тұрғындарының ғылыми білімсіздігі мен берік ырым-сенімдерімен байланыстырды, бірақ олар одан әрі зерттеуді қолдады. Гуаньян болса, йеренді зерттеу арқылы ырым-сенімдерді ғылыми фактілермен алмастыруға болатынын айтты. Ол йереннің қытайлық әруақтар мен рухтар туралы халық әңгімелерінің бастауы екенін болжады, дәл сияқты манаттар кейбір русалкалар туралы әңгімелерге шабыттандырғандай. Кеңес тарихшысы Борис Поршнев осы маймылтектестердің неоандертальдықтардың қалдықтары екенін ұсынды, бірақ Гуаньян йереннің тым примитивті екенін, олар гигант қытайлық маймыл Гигантопитектердің ұрпақтары болуы мүмкін деп сенді.
Reported sightings of apemen increased during the 20th century, prompting small scientific investigations in the 1950s and 60s. The first such expeditions focused more on the yeti, a similar apeman cryptid from Tibet, funded by the Soviet Yeti Research Commission. The Institute of Vertebrate Paleontology and Paleoanthropology (IVPP) headquartered in Beijing followed suit and included the yeti as part of its survey of Mount Everest in 1959. Prominent paleoanthropologist Pei Wenzhong communicated to Soviet colleagues a small collection of similar apeman reports across China. In 1962, another prominent paleoanthropologist, Wu Rukang, led an investigation of reports from the Xishuangbanna Dai Autonomous Prefecture in the Yunnan Province, but dismissed them as a misidentified gibbon. Separately, Professor Mao Guangnian linked the yeti with the yeren. His interest in the topic began when he heard his colleague Wang Zelin's story of an apeman shot dead in 1940 while in the field on behalf of the Yellow River Water Control Committee. During the Mao era (1949–1976) under chairman Mao Zedong, fervent government campaigns aimed to squash superstitious beliefs and to quell debates surrounding mysterious apemen. They believed stories of yeren, ghosts, and spirits would impair productivity, such as by scaring farmers from tending to their fields, and circulating such stories were sometimes punishable offenses. Scientific interest quickly dwindled and Guangnian became one of the only scientists researching the yeren. He used primarily recent scientific reports and ancient literature as opposed to contemporary eye witness accounts. Other scientists, such as Pei, ascribed apemen testimonies to scientific illiteracy and strong superstitious beliefs among villagers in these remote areas, though they remained supportive of further study. Guangnian, nonetheless, argued that, by studying yeren, he could replace superstitions with scientific fact. He speculated yeren are the source of Chinese ghost and spirit folklore, much like how manatees allegedly inspired some mermaid stories. Soviet historian Boris Porshnev suggested these apemen are a relict population of Neanderthals, but Guangnian believed the yeren were far too primitive, more likely a descendant of the giant Chinese ape Gigantopithecus.
Маодан кейінгі "йерен қызуы"
1974 жылы Шэньнчжаның префектуралық насихат бөлімінің хатшысы Ли Цзянь жергілікті тұрғындардан 1945 жылғы ең ерте ерен туралы куәліктерді жаздырды. Бұл Лиге «Ереннің министрі» деген лақап ат әкелді. Оның жұмысы 1976 жылы Шығыс Қытай Нормальдық университетінің профессоры Лю Миньчжуан мен бірнеше IVPP ғалымдарының назарын аударды. Мао дәуірі Мәдени революцияның басылымдарымен аяқталғанда, ырым-жырымдарға қарсы көзқарас жұмсалды, ал Йети және Солтүстік Американың Ұлы Аяқ сияқты батыстық еңбектер қытай тіліне аударылды. Ли мен Людың жұмысы, жаңадан ашылған баспа мүмкіндіктерімен қатар коммерциялық қызығушылықтың артуына байланысты, «йерен қызуы» пайда болды және маймыл тәрізді жаратықтарға қызығушылық күшейді. Кейінгі жылдары Лю «Ерен профессоры» лақап атымен танылды және ерен зерттеулеріндегі ең белгілі маман атанды. 1977 жылы Чжоу Гуосинг Қытай Ғылым академиясы тапсырмасымен Шэньнчжаға әскери қызметкерлер, зоологтар, биологтар және фотографтардан құралған ерен экспедициясын ұйымдастырды (бірақ экспедицияның үлкен құрамы тым көп шу тудырып, нәтижеге кері әсер еткен болуы мүмкін). Келесі экспедициялар ғалымдар, техниктер, мемлекеттік қызметкерлер және жергілікті тұрғындардан құралды. Олар ерлерге тиесілі деп саналатын іздер, шаштар және көріністер туралы мәліметтер жинады, олар ғылыми журналдарда, танымал ғылыми басылымдарда және газеттерде жарияланды. Ерен аңшылығы бұрын-соңды болмаған деңгейде қарапайым адамдардың қатысуын қамтамасыз етті және көбінесе азаматтық ғылымның күшімен итермеленді. 1981 жылы атақты қытай палеоантропологы Цзя Ланпоның көмегімен Қытайдың жабайы жануарларды зерттеу қоғамы құрылды және ереннің денесі үшін ақшалай сыйақы ұсынылды: өлтірілгені үшін 5000 юань, тірісі үшін 10000 юань (сол кезде шамамен 1750 және 3500 доллар). Гуанниан сияқты көптеген ғалымдар бұл маймыл тәрізді жаратықтардың адамзаттың әлі ашылмаған ерте тармақтары екенін дәлелдеуге тырысты, олардың табиғаттан тыс екенін жоққа шығарды, ал азын қоршаған ортада кездесетін жануарлардың қате анықталғанын айтты. Ең танымал гипотезалардың бірі – Гигантопитектердің ұрпағы немесе Африкалық Paranthropus robustus-тың (сол кезде Гигантопитектердей алып екені саналған) ашылмаған қытайлық түрі. Басқа да маңызды болжамдар бар еді, бірақ ғалымдар арасында кең таралмаған: ерендер – қазіргі заманғы адамдардың қалыптаспаған және дамымаған руы, көбінесе жергілікті этникалық топтармен нәсілдік салыстырулармен қолдау табады. 1984 жылы жергілікті тұрғын Ли Минцзи ереннің көрінісін егжей-тегжейлі баяндап, алдымен оны «тоғайға шошқа азығын жинауға шыққан жергілікті ва әйелі» деп ойлағанын айтты. Ерендердің алыс туыс екені сол кездегі танымал қытай теорияларын растаған болар еді, олар марксизмге көп сүйенді. Ең бастысы – Фридрих Энгельстің «еңбек адамзатты жаратты» деген тұжырымы, себебі ерендер екі аяқты және қолдары бос болғанына қарамастан, еңбекке негізделген қоғам құрмады және эволюциялық тұрғыдан дамымады. Бұл Азиядан шыққан теорияны (қазіргі адамдар Азияда пайда болды) қолдап, қазір танымал Африкадан шыққан гипотезамен қайшы болды. Осы себепті, гипотетикалық ерен қоғамы марксистік феминизммен сипатталды, көп әйелділік және аналық билікпен. Ерендерге кейде махаббат пен отбасылық байланыс сезімі тән еді. Мысалы, 1976 жылы жүкті ерен Шэньнчжада «әйелінің» іздеп жүргені туралы хабар тарады. 1980 жылдарға қарай ерен туралы кітаптар жарық көрді және осы әдебиеттердің үлкен жиынтығы қалыптасты. Кейбір ерен аңшылары – көбінесе ерлер – өмірін аң аулауға арнап, отбасын тастап кетті. 1981 жылы Ли Қытай антропологиялық қоғамынан қаржы алып, Қытай Ерен зерттеу қауымдастығын құрды. Олардың сол онжылдықта өткізген төрт көрмесіне 400000-нан астам адам келді.
In 1974, historian Li Jian, the vice secretary of the Prefectural Propaganda Department of Shennongjia recorded testimonies from locals regarding the yeren, the oldest occurring in 1945. This earned Li the nickname "The Minister of Yeren". His work attracted the attention of Liu Minzhuang, a professor at East China Normal University, as well as several IVPP scientists, in 1976. As the Mao Era ended on the downswing of the tumultuous Cultural Revolution, the taboo against superstitions diminished, and popular Western works regarding the yeti and the similar North American Bigfoot were translated into Chinese. Coupled with Li and Liu's work and increasing commercialization with newly wrought publishing freedoms, interest in apemen surged as "yeren fever" took hold. In subsequent years, Liu would become the most prominent worker on the yeren, earning the nickname "The Professor of Yeren". In 1977, Zhou Guoxing along with military personnel, zoologists, biologists, and photographers launched a yeren expedition in Shennongjia on behalf of the Chinese Academy of Sciences (though the group size was probably counterproductive, generating too much noise). Subsequent expeditions comprising scientists, technicians, government officials, and local villagers collected alleged footprints, hair samples, and sightings of the yeren, published in scientific journals, pop science magazines, and newspapers. Yeren hunts effected an unprecedented involvement of untrained laypeople, and was by and large fueled by citizen science. In 1981, the China Wildman Research Society formed with the help of the famous Chinese paleoanthropologist Jia Lanpo, and offered a cash reward for a yeren body, ¥5,000 dead and ¥10,000 alive (at the time, $1,750 and $3,500). Much like Guangnian, the majority of scientists worked to prove these apemen were undiscovered early offshoots of humanity rather than supernatural entities, while a minority maintained they were misidentified ordinary animals. The most popular candidates include a descendant of Gigantopithecus or an undiscovered Chinese variant of the African Paranthropus robustus (at the time considered to be gigantic like Gigantopithecus). Another notable hypothesis, though not the most popular among scientists, was that the yeren are a backwards and unevolved race of modern humans, often supported by racist comparisons with local ethnic minorities. In 1984, local Li Mingzhi, when detailing his yeren sighting, remarked that at first he, "thought it was a local Wa woman climbing the mountains to collect pig food." The yeren being a far removed human relative would have confirmed several popular Chinese theories of the time, which depended strongly on Marxism. Most notably is Friedrich Engels' concept of "labor created humanity", because, despite being bipedal with hands free to labor, the yeren did not organize into a laborious society and remained evolutionarily stagnant. It would also support the Out of Asia theory (that modern humans evolved in Asia) which was being overturned by the now popular Out of Africa hypothesis. Consequently, hypothetical yeren society was often characterized using Marxist feminism, a polygynous and matriarchal one. Yeren were also sometimes ascribed feelings of love and familial bonding; for example, in 1976, a pregnant yeren was rumored to be searching for her "husband" in Shennongjia. By the 1980s, whole books about the yeren were being published, and a substantial collection of such literature has since amassed. Some yeren hunters — generally men — dedicated their lives to the chase, leaving their families behind. In 1981, Li received funding by the Chinese Anthropological Society to found the Chinese Yeren Investigative Research Association. Four of their exhibitions that decade garnered audiences upwards of 400,000.
Қорытынды
[[Файл:Ursus thibetanus 01. Кейбір йерен кездесулері Азия қара аюлары деп жаңылысқан болуы мүмкін. Ұлы пандамен қатар, йерен де 1970-80 жылдары Қытайдағы экологиялық мәселелерге назар аудару үшін қолданылды, әсіресе көптеген зерттеушілерді алаңдатқан кең таралған орманды жою, олар йерен табылар алдында жойылып қалуы мүмкін деп ойлады. 1983 жылы Шеннонгцзя ұлттық табиғи қорығы құрылуына, басқа да көптеген факторлармен қатар, "йерен қызуы" да ықпал еткен болуы мүмкін. Табиғат қорығында әйел йерен мен оның баласының мүсіні орнатылған, ол танымал туристік орындардың бірі болып табылады.
[[File:Ursus thibetanus 01. JPG|thumb|Some yeren sightings may be misidentified Asian black bears. Alongside the giant panda, the yeren was also used to spotlight environmental issues in China in the 1970s and 80s, specifically widespread deforestation which many researchers were worried would lead to the extinction of the yeren before it could be discovered. "Yeren fever" may have been at play, among many other factors, in the establishment of the Shennongjia National Nature Reserve in 1983. A statue depicting a female yeren and her child exists within the nature preserve, serving as another popular tourist attraction.