Кіріспе

Мальва тұқымдасына жататын гүлді өсімдік Hibiscus rosa sinensis, әдетте қытай гибискусы, қытай раушаны және қара түсті гибискус деп аталады, Malvaceae тұқымдасының Hibisceae тайпасына жататын тропикалық гибискус түрі. Бұл өсімдік тропикалық және субтропикалық аймақтарда сәндік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі.

Ағаш және жапырақтары

Hibiscus rosa sinensis – бұл бұталы, мәңгі жасыл бұта немесе биік және кең өсетін кішкентай ағаш. Өсімдіктің түбі терең, тармақталған тамыр жүйесіне ие. Сабағы жер үстіндегі, тік, жасыл, цилиндр пішіндес және бұтақты. Жапырақтары қарапайым, сағақты және кезектесіп орналасқан. Жапырақтың пішіні жұмыртқа тәрізді, ұшы сүйір, ал шеттері аралық тісті. Көктамырлар желілі, біржақты, яғни жапырақтардың тамырлары тармақталған немесе шашыраңқы. Жапырақ беттері жылтыр. Бос жақ жапырақшалары бар.

Гүлдер

Оның гүлдері жаз және күз айларында гүлдейді. Олар жалғыз (қосалқы жапырақ қолтығындағы) және симметриялық. Олар әдетте қызыл түсті, диаметрі бес жапырақшадан тұрады, және жарқыраған қызғылт сары ұштармен қызыл аталықтары бар. Әрбір гибискус гүлқұршауының түбінде жасыл түсті гүл қабығы (каликстің) орналасқан. Гүл қабығының ұшты бөліктері гүл жапырақшалары деп аталады. Гибискус гүлдей бастағанда, гүлдің жапырақтары өсе бастайды. Гибискустың әр гүлінде еркек және әйел бөліктері болады. Гибискустың жұмыртқалық және басқа да әйел бөліктері оның негізгі құрылымында: ұзын және түтікше тәрізді торабында орналасқан. Торабының жоғарғы жағындағы бес "тұқымды" дақтар тозаң жиналатын жер – тозаң қабығын құрайды. Торабының ортасында – тозаңды жұмыртқалыққа жеткізетін түтік – торап сабасы орналасқан. Жұмыртқалық гүлдің түбінде орналасқан, және әрбір гибискустың тек бір жоғарғы жұмыртқалығы бар. Гүлдің еркек бөлігі – аталық, ол жіп тәрізді жіпшелер мен аталық бастарынан тұрады. Әрбір жіпшенің ұшында тозаң түзілетін аталық басы орналасқан.

Генетика

Гибискус роза синенсис – полиплоидия деп аталатын генетикалық қасиеті бар көптеген өсімдік түрлерінің бірі, яғни оның хромосомаларының екі жұптан артық толық жиынтығы бар. Полиплоидияның салдарынан өсімдіктің ұрпағының фенотипі аналық өсімдіктен, тіпті кез келген бабасынан да мүлдем өзгеше болуы мүмкін, бұл алдыңғы буынның кез келген (немесе барлық) белгілерінің кездейсоқ түрде білінуіне әкеледі. Осы ерекшелігінің арқасында H. rosa sinensis сорттарды будандастырып, қайтадан будандастыратын хоббишілер арасында кең таралған. Жаңадан өсірілген көптеген көшеттер мен әдемі, ерекше гүлдерді көрсету және бағалау үшін байқаулар ұйымдастырылады.

Таксономия

Гибискус роза синенсисті алғаш рет 1753 жылы Карл Линней «Өсімдіктер түрлері» (Species Plantarum) еңбегінде сипаттаған. «Роза синенсис» деген атау сөзбе-сөз «Қытай раушаны» дегенді білдіреді, бірақ бұл өсімдік нағыз раушан гүлдермен туыс емес, сондай-ақ Қытайдан да шыққан емес. Hibiscus туысы Hibisceae тайпасына және Malvaceae тұқымдасының Malvoideae қосалқы туысына жатады.

Экология

Нектармен қоректенетін құстарға әдетте тартымды болатын оның үлкен мөлшері мен жарқын түстеріне қарамастан, Неотропикалық аймақта өсетін Hibiscus rosa sinensis гүлдеріне колибрилер жиі ұшырамайды. Сапфирлі зөбәржәт (Amazilia lactea) сияқты көптеген түрлер немесе ұзын мүңкілі сияқты жолақты кеуделі стартгорт (Heliomaster squamosus) сияқты түрлер кейде гүлдерге келеді. Субтропикалық және қоңыржай Америкада колибрилер гибискусқа үнемі тартылады. Батыс жарты шардағы ең ірі көбелек болып табылатын, құрып бара жатқан Papilio homerus көбелегі H. rosa sinensis гүлдерінің нектарымен қоректенеді.

Өсіру

Гибискус роза синенсис тропиктер мен субтропиктерде әсемдік үшін кеңінен өсіріледі. 10 °C (50 °F) төмен температураны көтере алмайтындықтан, салқын аймақтарда оны әйнек астында өсіру жақсы. Төңкергіште өсірілген өсімдіктерді жаз айларында сыртқа қоюға және қыс айларында қоршауға көшіруге болады. Сан алуан сорттары бар, гүлдерінің түсі ақтан сары, қызғылт сары және аққызыл түстерге дейін, жалпақтары бір және екі қабатты болып келеді. "Купери" сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін марапатын алды.

Қолданылуы

H. rosa sinensis гүлдері жеуге жарамды және Тынық мұхиты аралдарында салаттарға қолданылады. Гүл әшекей ретінде, әсіресе шашқа тағу үшін қолданылады. Сонымен қатар, Үндістанның кейбір аймақтарында аяқ киімді жылтыратуға пайдаланылады, сондықтан оған "аяқ киім гүлі" деген есім берілген. Индонезия мен Малайзияда бұл гүлдерді "kembang sepatu" немесе "bunga sepatu" деп атайды, яғни "аяқ гүлі" деген мағынаны білдіреді. Гүлді pH көрсеткіші ретінде де қолдануға болады: қолданғанда қышқыл ерітінділерді қою қызғылт немесе фуксия түсіне, ал сілтілі ерітінділерді жасыл түске бояйды. Қызыл гибискус гүлдері құдайға табыну үшін де қолданылады; индуизмде олар Девиге, ал Шығыс Үндістанның Бенгал аймағында Калиге табыну үшін пайдаланылады. Гибискустың тантрада да маңызды орны бар. Көптеген елдерде гүлдерді кептіріп, сусынға, көбінесе шайға қосады. Хибискус роза синенсисінің қытай дәрігерлігінде көптеген емдік қасиеттері бар деп есептеледі. Қытайда оның гүл жапырақтарынан қара аяқ киімге бояу жасауға немесе әйелдердің шашын қараға бояуға дәстүрлі түрде қолданылған. Гүлдер Қытайдың кейбір аймақтарында түрлі маскүнемдік сусындарға бояу ретінде де қолданылады.

Мәдениетте

Гибискус роза синенсис – Малайзияның ұлттық гүлі, малай тілінде бунга рая деп аталады. Бұл сөзді «үлкен гүл» немесе «той гүлі» деп аударуға болады. XII ғасырда Малай түбегіне әкелінген бұл гүл 1958 жылы Ауыл шаруашылығы министрлігі тарапынан иланг-иланг, жасмин, лотос, қызғалдақ, магнолия және медуница сияқты бірнеше гүлмен бірге ұлттық гүл ретінде ұсынылды. 1960 жылдың 28 шілдесінде Малайзия үкіметі H. rosa sinensis-тің ұлттық гүл екенін жариялады. Гүлдің жапырақшаларының қызыл түсі Малайзия халқының батылдығын, өмірін және қарқынды өсуін көрсетеді, ал бес жапырақша Малайзияның бес Ркукун Негарасын білдіреді. Бұл гүл Малайзия ринггитінің банкноттары мен монеталарында бейнеленген. Гибискус роза синенсис Гаитиде ресми емес ұлттық гүл болып табылады және туризмді насихаттау символы ретінде қолданылады. Гүл сонымен қатар Гаитидің Социал-демократтар партиясының символы болып табылады. Гаити креол тілінде ол шоеблэк немесе роза каенн деп аталады. Гибискустың сары түрі Гавайидің ресми гүлі болып табылады, онда ол көбінесе гибридтеледі және шашқа немесе лейде сәндік безендіру үшін қолданылады. Гавай тілінде гибискус aloalo деп аталады.

Маркалар

1987 жылдың наурыз айында Корея Халық Демократиялық Республикасы Hibiscus rosa sinensis суреті салынған пошта маркасын шығарды. 2012 жылдың 7 қазанында Шри-Ланка төрт маркадан тұратын жиынтықты шығарды, олардың бірінде Hibiscus rosa sinensis гүлі бейнеленген.

Галерея

Көп түсті гүлдері бар сорттар әсемдік үшін өсіріледі. Кейбіреулерінің гүлдері қос қабатты немесе әртүрлі пішіндес болады.