Кіріспе

Музыкалық аспап

"Фиппл" термині флагелет, рекордер және қалайы сыбызғыны қамтитын, аузынан үрленетін флейталардың әртүрлі түрлерін білдіреді. Hornbostel–Sachs музыкалық аспаптарды жіктеу жүйесінде бұл топ "Құбырлы немесе құбыр флейталар" деп аталады. "Фиппль флейтасы" деген атау жиі қолданылатынмен, фипплді құрайтын дыбыс тудыратын механизмнің құрылымдық ерекшеліктері туралы жалпы пікір жоқ.

Номенклатура

Суретте рекордердің ауызшасы бейнеленген, онда аспаптың (В) ішіне қашалған каналмен бірге ағаш блок (А) көрсетілген. Бұл екеуі бірігіп, ауа ағынын өткізетін арнаны құрайды, ол ағын өткір жиекке (С) қарай бағыттайды. Жиек ауаны бөліп, оны түтік ішіне және сыртына кезекпен жіберіп, түтік ішіндегі ауа бағанын үнемі тербеліске келтіреді. Бұл бақыланатын "ауа тілі" барлық флейталардың ерекше белгісі болып табылады, сондықтан олардың барлығында жиек немесе ауаны бөлуге арналған құрылғы болады. Hornbostel Sachs жүйесінде көрсетілгендей, арнаны құрудың әртүрлі тәсілдері бар. Олардың бірі – ойыншының еріндері арқылы ауа ағынын механикалық көмексіз, тікелей жиекке бағыттау. Мұның кең таралған мысалдары – ұшынан үрленетін нэй және бүйірден үрленетін концерттік флейта. "Фиппл" термині алғаш рет 1626 жылы Фрэнсис Бэконның рекордер мен көлденең флейтаны салыстырған еңбегінде қолданылған. Осы сипаттама бойынша, фиппл – құбырдың бір жағын жауып, құралға тікелей соққан ауа арнасын "түзетуге" арналған арнаны ғана ашық қалдыратын тығын. Бұрышты түрде үрленетін құбырдың ауыз тесігі немесе ауызшасының жанындағы қатты "тоқтау" оған ұқсас. Бұл "фиппл флейтасы" терминін рекордерді атау үшін тарихи негіздейді (нем. Blockflöte). Кейінгі авторлар осы терминді осы мағынада қолданған, бірақ жоғарыда көрсетілген механикалық құрылымның қай бөлігін нақты фиппл деп санайтыны бойынша ерекшеленеді. Бұл сөз блок, жиек, толық блок-арна жиек құрылымы және тіпті бүкіл аспапты атау үшін қолданылады. Бұл түсініксіздік Grove Music Online-дағы "Фиппл" мақаласында егжей-тегжейлі сипатталған, онда: "Терминнің мағынасына ешкім келісе алмайтындықтан, одан әрі шатасуды болдырмау үшін оны қолданудан бас тарту керек" деген қорытынды жасалған. Төмендегі мәтінде, әдетте "фиппл флейтасы" деп аталатын флейта "арналы флейта" деп аталады.

Дыбыс шығару

Құралдың шетінен сәл шығып тұрған бөлігіндегі ауа тілі мен ауа бағанасының өзара әрекеттесуінен сыбызғының дыбысы пайда болады. Құралдың жалпы өлшемдері оның тембрін және тонын анықтайды. Ойыншы осы екі факторды өзгертуге мүмкіндік беретін әртүрлі қосымша құрылымдық элементтер бар. Мысалы, сыбызғының корпусын бүйінен тесіп өтетін және тербелісті ауа бағанасының ұзындығын өзгерту үшін ашылып не жабылатын саусақ тесіктері жиынтығын келтіруге болады. Сыбызғыны арналы флейталардың дизайнындағы одан әрі нюанстарды көрсету үшін пайдалануға болады. Анықтама бойынша, арна құралдың корпусына қашалған арнадан және бекіткіштен (блоктан) құралады. Бұл өткел жел арнасы деп те аталады және қарама-қарсы жағындағы жиегімен шектелген терезе деп аталатын ашылумен аяқталады. Бұл қатаң құрылым, мысалы, көлденең флейтаның аузына қарағанда, динамикалық және интонациялық икемділікті азайтады. Бұл басқа құрылымдық элементтермен толықтырылуы мүмкін. Сыбызғының жағдайында, олардың болуы немесе болмауы көбінесе жаппай өндірілген және қолмен жасалған құралдарды ажыратады. Жалпы алғанда, бір типті арналы флейта мен екінші типті арналы флейта арасындағы айырмашылық күрделі және ұсақ құрылымдық ерекшеліктермен анықталады.

Тарих

Құбырлы флейталардың ұзақ тарихы бар: қой сүйегінен жасалған темір дәуірінің үлгісі Лидс қалалық мұражайында сақталады. Л. Э. Маккалоу ең көне сақталған сыбызғылар 12 ғасырға жатса да, "Федан ойнаушылары Ирландия корольінің сарайының сипаттамасында да еске алынады, бұл 7 және 8 ғасырлардағы Ирландияның ерте заңдарында кездеседі" деп жазады.

Тускулум сыбызғысы – 14 см ұзындығындағы, алты саусақ тесігі бар, мыс немесе қоладан жасалған сыбызғы. Ол 14 және 15 ғасырларға жататын керамикалық бұйымдармен бірге табылған және қазір Шотландия Ұлттық мұражайларының қорында сақталуда. Ең ерте сақталған тік флейта 1940 жылы Нидерландының Дордрехт қаласындағы қамал орнынан табылды және 14 ғасырға жатсады. Ол көбінесе бұрынғы қалпында сақталған, бірақ ойнатуға болмайды. 14 ғасырға жататын тағы бір жақсы сақталған тік флейта Германияның солтүстігіндегі (Геттинген қаласында) латринадан табылған. Сондай-ақ 14 ғасырға жататын үлгілер Эсслинген (Германия) және Тарту (Эстония) қалаларынан да табылды. Родос (Грекия) қаласында 14-15 ғасырларға жататын сүйектен жасалған флейтаның фрагменті бар; ал Эльблаг (Польша) қаласынан 15 ғасырға жататын толық сақталған үлгі табылды.