Дінді талдау: Психологиялық көзқарас

Кіріспе

Дінге талдау көзқарас

Діни психология – діни дәстүрлердің әртүрлі мазмұнына, сондай-ақ діни және дінсіз адамдарға психологиялық әдістер мен түсіндіру аяларын қолданудан тұрады. Әртүрлі әдістер мен аяларды табиғи ғылыми және гуманитарлық ғылыми тәсілдер арасындағы классикалық айырмашылық бойынша жинақтауға болады. Бірінші топ – зерттелетін нысандар арасындағы себеп-салдар байланыстары туралы гипотезаларды тексеру үшін объективті, сандық және мүмкіндігінше эксперименталдық процедураларды қамтиды. Керісінше, гуманитарлық ғылыми тәсіл сапалық, феноменологиялық және түсіндіру әдістерін пайдалана отырып, адамның өмірлік тәжірибесіне қол жеткізеді. Бұл тәсіл құбылыстар арасындағы себептік емес, мағыналық байланыстарды анықтауға бағытталған. Діни психологтар үш негізгі міндетті орындайды:
діни мазмұн, көзқарас, тәжірибе және көріністердің жүйелі сипаттамасы,
адамзат тарихында да, жеке өмірде де, түрлі факторларды ескере отырып, діннің пайда болуын түсіндіру,
жеке тұлға және қоғам үшін діни көзқарастар мен мінез-құлықтың салдарларын анықтау. Діни психология алғаш рет 19 ғасырдың соңында жеке ғылым ретінде қалыптасты, бірақ осы үш міндеттің тарихы одан да ертерек заманға дейін жетеді.

Уильям Джеймс

Американдық психолог және философ Уильям Джеймс (1842–1910) көптеген дін психологтары оны осы саланың негізін қалаушы деп санайды. Ол Америкалық Психологиялық Ассоциацияның президенті болды және психология бойынша алғашқы оқулықтардың бірін жазды. Дін психологиясында Джеймстің ықпалы күшін жойған жоқ. Оның «Діни тәжірибелердің алуан түрлілігі» еңбегі осы саладағы классикалық туынды саналады және кәсіби конференцияларда Джеймстің идеяларына сілтемелер жиі кездеседі. Джеймс институционалдық дін мен жеке дін арасындағы айырмашылықты анықтады. Институционалдық дін – діни топ немесе ұйым, ол қоғамның мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Жеке дін, онда жеке адам мистикалық тәжірибе алады, мәдениетке қарамастан, осы тәжірибені сезінуге мүмкіндік береді. Джеймс жеке діни тәжірибені түсінуге ең қызығушылық танытты. Жеке діни тәжірибелерді зерттеу барысында Джеймс «салауатты ойлы» және «жан ауруымен» күрескендердің діни көзқарастары арасындағы айырмашылықты көрсетті. «Салауатты ойлы» көзқарастағы адамдар әлемдегі жамандыққа көңіл бөлмей, оң және жақсы нәрселерге назар аударады. Джеймс «Діни тәжірибелердің алуан түрлілігі» кітабында «салауатты ойлы» көзқарасты түсіндіру үшін Уолт Уитман мен «ойды емдеу» діни қозғалысын мысалға келтірді. Керісінше, «жан ауруымен» күрескендер жамандық пен азапты елемеуге шамалары келмейді және жақсылық пен жамандықты қабылдау үшін діни немесе басқа да біріктіретін тәжірибеге мұқтаж болады. Джеймс «жан ауруымен» күрескендерді суреттеу үшін Лев Толстой мен Джон Буньянның цитаталарын пайдаланды. Уильям Джеймстің прагматизм гипотезасы діннің тиімділігінен туындайды. Егер адам дінге сеніп, діни амалдарды орындаса, және осы амалдар нәтиже берсе, онда бұл амал сол адам үшін дұрыс таңдау болып көрінеді. Дегенмен, егер діннің процестері тиімді болмаса, онда осы тәжірибені жалғастырудың ешқандай негізі жоқ.

Г. В. Ф. Гегель

Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770–1831) дін, философия және әлеуметтік ғылымдардың барлық жүйелерін сананың өзін және айналасын білуге, сондай-ақ өз танымдарын мен болжамдарын жазуға бағытталған негізгі құлшынысының көрінісі ретінде сипаттады. Осылайша, дін – білімді іздеудің бір түрі ғана, онда адамдар түрлі тәжірибелер мен ойларды жазады. Басқалар осы жазбаларды әртүрлі тәсілдермен жинап, жіктей келе, сол дін, философия, әлеуметтік ғылымдар және т.б. арқылы білдірілген біртұтас дүниетанымын қалыптастырады. Оның "Рух феноменологиясы" атты еңбегі әртүрлі жазу және ойлау түрлерінің түрлі орындар мен замандағы жеке және топтық тәжірибелерден қалай пайдаланып, оларды қайта біріктіретінін және халықтың қазіргі білімдері мен дүниетанымына қалай әсер ететінін зерттейді. Бұл – толық емес топтық сананың жұмысы, онда әрбір адам басқалардың жинақталған біліміне қол жеткізеді. Оның еңбектерінде ойлау мен мінез-құлыққа қатысты психологиялық себептердің егжей-тегжейлі сипаттамалары жиі кездеседі, мысалы, бір қоғамның немесе ұлттың өзін тану және осылайша дұрыс басқару үшін күресі. Гегельдің жүйесінде дін – осы күрес кезінде пайдаланылатын білімнің маңызды қоймаларының бірі, ол адамзат тарихының әртүрлі кезеңдерінен қалған мол естеліктер жиынтығын білдіреді.

Зигмунд Фрейд

Зигмунд Фрейд (1856–1939) өзінің әртүрлі еңбектерінде діннің пайда болуын түсіндірді. "Тотем мен табу" еңбегінде ол Эдип кешенінің (мысалы, ұлдың анасына деген шешілмеген жыныстық сезімдері және әкесіне деген қарсылығы сияқты) идеясын қолданды және оның адамзаттың бастапқы даму кезеңінде пайда болғанын болжады. "Моисей және монотеизм" еңбегінде Фрейд өзінің жалпы теориясы арқылы Киелі кітаптар тарихын қайта құрастырды. Оның идеялары "Адасқан арманның болашағы" еңбегінде де дамытылды. Фрейд дінді иллюзия ретінде сөйлегенде, ол "бұл адамның толыққанды жетілуі үшін бостандыққа шығуы тиіс қиял құрылысы" екенін айтты. Фрейд Құдай идеясын әке бейнесінің бір түрі деп қарастырады, ал діни сенімді – түбінде балалық және невроздық деп есептейді. Фрейдтің пікірінше, авторитарлық дін бұрыс жұмыс істейді және адамды өзінен-өзі шеткетеді.

Карл Юнг

Швейцариялық психоаналитик Карл Юнг (1875–1961) мүлдем басқаша көзқарас ұстанды, ол дінге көбірек мейірімділікпен қарады және діни символизмді жағымды бағалауға көбірек мән берді. Юнг психологтың Құдайдың метафизикалық жа existenceсы туралы сұраққа жауап бере алмайтынын айтты және белгілі бір дәрежеде агностицизмді қабылдады. Юнг жеке санасыздан (шамамен Фрейдтің тұжырымдамасын қабылдап) өзгеше, адам тәжірибесінің жиынтығы болып табылатын және "архетиптерді" (яғни, мәдениетке қарамастан қайталанып тұратын, жалпыға ортақ негізгі бейнелерді) қамтитын ұжымдық санасыздан да сөз қоздырды. Ол осы бейнелердің санадан тыс әлемнен санаға енуін діни сезімнің және көбінесе көркемдік шығармашылықтың негізі деп есептеді. Юнгтың кейбір еңбектері архетиптік символдарды түсіндіруге арналған, сондай-ақ салыстырмалы мифология саласындағы зерттемелерін де қамтиды.

Альфред Адлер

Фрейдпен жолдарын бөліскен австриялық психиатр Альфред Адлер (1870–1937) өзінің Жеке Психологиясында мақсаттар мен мотивацияның рөлін ерекше атап көрсетті. Адлердің ең танымал идеяларының бірі – біз өзімізде қабылдайтын кемшіліктерімізді жоюға тырысамыз. Күшсіздік сезімінің түбінде көбінесе билікке құштарлық жатады. Діннің осы тұрғыдағы рөлінің бірі – біздің кемелділікке және жоғарылыққа ұмтылуға бейімділігімізге сай, Құдайға сенуіміз. Мысалы, көптеген діндерде Құдай кемелді және құдіретті деп есептеледі, сондай-ақ адамдарға да кемелді болуға бұйырады. Егер біз де кемелдікке жетсек, онда Құдаймен біртұтас боламыз. Осылайша Құдаймен теңесу арқылы біз өзіміздің кемшіліктерімізді және төмендік сезімімізді жоямыз. Құдай туралы түсініктеріміз – әлемді қабылдау тәсіліміздің маңызды көрсеткіші болып табылады. Адлердің сөзінше, осы түсініктер уақыт өте келе өзгерген, себебі біздің әлемге және ондағы орнымызға деген көзқарасымыз да өзгерді. Мысалы, Адлер келтірген мына жағдайды қарастырайық: дәстүрлі сенім бойынша, адамдар Құдайдың соңғы туындысы ретінде Жерге әдейі орналастырылған, бірақ бұл идея қазір табиғи іріктеу арқылы адамдардың эволюцияға ұшырағаны туралы түсінікпен алмастырылуда. Бұл Құдайды нақты тұлға емес, табиғат күштерінің абстрактілі бейнесі ретінде қарастырумен сәйкес келеді. Осылайша, Құдайға деген көзқарасымыз нақты және айқын болғаннан кейін, жалпылама сипатқа ие болды. Адлердің пікірінше, бұл Құдай туралы тиімсіз түсінік, себебі ол тым жалпылама болғандықтан, нақты бағыт пен мақсатты сезінуге мүмкіндік бермейді. Адлер үшін маңыздысы – Құдай (немесе Құдай туралы идея) адамдарды әрекет етуге жетелейді және осы әрекеттердің бізге де, басқаларға да нақты салдары болады. Құдайға деген көзқарасымыз маңызды, өйткені ол біздің мақсаттарымызды бейнелейді және әлеуметтік өзара әрекеттесуімізді бағыттайды. Ғылыммен салыстырғанда, тағы бір әлеуметтік қозғалыс – дін, адамдарды тиімдірек ынталандыратындықтан, тиімдірек болып табылады. Адлердің айтуынша, ғылым дінге тән ынта-күшті қолданып, қоғамның барлық топтарының әл-ауқатын артырғанда ғана, екеуі де адамдардың көзінде тең дәрежеге жетеді.

Austrian psychiatrist Alfred Adler (1870–1937), who parted ways with Freud, emphasized the role of goals and motivation in his Individual Psychology. One of Adler's most famous ideas is that we try to compensate for inferiorities that we perceive in ourselves. A lack of power often lies at the root of feelings of inferiority. One way that religion enters into this picture is through our beliefs in God, which are characteristic of our tendency to strive for perfection and superiority. For example, in many religions, God is considered to be perfect and omnipotent, and commands people likewise to be perfect. If we, too, achieve perfection, we become one with God. By identifying with God in this way, we compensate for our imperfections and feelings of inferiority. Our ideas about God are important indicators of how we view the world. According to Adler, these ideas have changed over time, as our vision of the world – and our place in it – has changed. Consider this example that Adler offers: the traditional belief that people were placed deliberately on earth as God's ultimate creation is being replaced with the idea that people have evolved by natural selection. This coincides with a view of God not as a real being, but as an abstract representation of nature's forces. In this way, our view of God has changed from one that was concrete and specific to one that is more general. From Adler's vantage point, this is a relatively ineffective perception of God because it is so general that it fails to convey a strong sense of direction and purpose. An important thing for Adler is that God (or the idea of God) motivates people to act and that those actions do have real consequences for ourselves and others. Our view of God is important because it embodies our goals and directs our social interactions. Compared to science, another social movement, religion is more efficient because it motivates people more effectively. According to Adler, only when science begins to capture the same religious fervor, and promotes the welfare of all segments of society, will the two be more equal in peoples' eyes.

Гордон Олпорт

Гордон Олпорттың (1897–1967) 1950 жылы жазған «Адам және оның діні» атты кітабында адамдар дінді әртүрлі жолдармен қалай пайдаланатынын көрсетеді. Ол жетілген дін мен жетілмеген дін арасындағы айырмашылықты жасайды. Олпорт дінге динамикалық, ашық көзқараспен қарап, оның қарама-қайшылықтарын байланыстыра алатын адамды жетілген діни сезім деп сипаттады. Ал жетілмеген дін өзімшіл болып келеді және көбінесе адамдардың дін туралы жағымсыз стереотиптерін көрсетеді. Соңғы уақытта бұл айырмашылық «ішкі дін» терминімен, яғни шынайы, жүректен шыққан берілген сеніммен және «сыртқы дін» терминімен, дінді мақсатқа жету құралы ретінде пайдаланумен (мысалы, әлеуметтік мәртебе алу үшін шіркеуге бару) түсіндіріледі. Олпорт пен Росс діни бағдар шкаласымен діннің бұл өлшемдері өлшенді. Діни бағдардың үшінші түрін Дэниел Бэтсон сипаттаған. Бұл дінді аяқталмаған ізденіс ретінде қарауды білдіреді. Фроммның пікірінше, адамдарға тұрақты бағдарламалық жүйе қажет. Дін осы қажеттілікті қанағаттандырады. Шындығында, адамдар білімнің басқа көздері жауап бере алмайтын сұрақтарға жауап іздейді, оларға дін ғана жауап бере алады. Дегенмен, діннің сау болуы үшін ерік бостандығының сезімі болуы керек. Дінге қатысты авторитарлық көзқарас зиянды болып көрінеді.

Рудольф Отто

Рудольф Отто (1869–1937) – неміс протестанттық теолог және салыстырмалы діндерді зерттеуші. Оттоның ең танымал еңбегі – «Киелілік идеясы» (алғаш рет 1917 жылы «Das Heilige» деген атпен жарияланды), киелілік ұғымын құдіретті деп анықтайды. Отто құдіреттіні «рационалды емес, сезімдік емес тәжірибе немесе сезім деп түсіндірді, оның негізгі және тікелей нысаны – өзінен тыс нәрсе». Бұл – бірден қызықтыратын (fascinans) және қорқытатын (tremendum) құпия (латынша: mysterium tremendum); діріл мен қызығушылық тудыратын, бізді қарапайым және/немесе діни инабатқа (рақымшылыққа) тартатын, түсіндірілмейтін және мүмкін құдайдан тыс эмоционалдық реакцияны түсіндіруге тырысатын құпия. Бұл сезімдік таңғалыс барлық діни тәжірибелердің түбінде жатыр. Осы сезімдік таңғалыс арқылы біз рационалды ойымызды рационалды емес мүмкіндіктерге бағындырамыз. «Киелілік идеясы» дінді жеке, азайтылмайтын және бастапқы категория ретінде қарастыру қажеттігіне негізделген дінтану парадигмасын да ұсынды. Бұл парадигма шамамен 1950–1990 жылдар аралығында көп сынға ұшырады, бірақ содан бері қайта жанданды.

Қазіргі ойшылдар

20 ғасырғы дін психологиясы саласының автобиографиялық есептерін көптеген қазіргі заманғы дін психологтары берді, олар негізінен Еуропада орналасқан, бірақ Ралф В. Гуд және Дональд Каппс сияқты АҚШ-тағы бірнеше психологтар да осы салаға үлес қосты.

Аллен Бергин

Аллен Бергин 1980 жылғы "Психотерапия және діни құндылықтар" атты мақаласымен белгілі. Бұл мақала діни құндылықтардың іс жүзінде психотерапияға әсер ететінін ғылыми қабылдаудың маңызды кезеңі ретінде танылады. Ол 1989 жылы Америкалық Психологиялық Ассоциациядан "Білімге ерекше кәсіби үлес қосқаны үшін" сыйлығын алды және терапияда құндылықтар мен діннің маңыздылығын көрсету үшін "психологиялық догмаға қарсы шыққандығы" үшін аталып өтті.

Роберт А. Эмонс

Роберт А. Эммонс 1999 жылы жазған «Ақырғы мәселелер психологиясы» кітабында «рухани ізденістер» теориясын ұсынды. Эмпирикалық зерттеулерге сүйене отырып, Эммонс рухани ізденістер тұлғалық интеграцияны нығайтады, себебі олар тұлғаның жоғары деңгейінде орналасады деп мәлімдеді.

Ральф В. Худ-кiшi

Ральф В. Худ-младший – Чаттануга қаласындағы Теннесси университетінің психология профессоры. Ол «Дінді ғылыми тұрғыдан зерттеу журналының» бұрынғы редакторы, сондай-ақ «Дін психологиясы мұрағаты» мен «Дін психологиясы халықаралық журналының» бұрынғы қоредакторы. Ол Америкалық психологиялық қауымдастықтың 36-бөлімінің экс-президенті және оның Уильям Джеймс сыйлығының иегері. Ол дін психологиясы тақырыбында бірнеше жүз мақала мен кітаптардың бөлімдерін жариялаған, ал он үш томдық кітаптың авторы, әрі авторлардың бірі немесе редакторы болған, барлығы да дін психологиясына арналған.

Джеймс Хиллман

Джеймс Хиллман өзінің "Психологияны қайта қарастыру" кітабының соңында психология арқылы дінді қарастырудағы Джеймстің бұрынғы көзқарасын өзгертіп, психологияны діни тәжірибенің бір түрі ретінде қарастыруға шақырады. Ол былай деп қорытындылайды: "Психологияны дін ретінде қарастыру – барлық психологиялық құбылыстарды жанның ішіндегі Құдайлардың әсері ретінде көзге елестетуді білдіреді."

Джулиан Джейнс

Джулиан Джейнс, ең алдымен "Екікамерлі сананың күйреуінен сананың пайда болуы" атты кітабында, дін (және гипноз бен шизофрения сияқты басқа да психологиялық құбылыстар) сананың пайда болуына дейінгі, адам эволюциясының салыстырмалы түрде жақын кезеңінің қалдығы екенін айтты. Джейнс галлюцинациялық сөздік бұйрықтар санасыз ерте адамға адамзаттың тірі қалуын қамтамасыз ететін іс-әрекеттерді орындауға көмектескенін болжады. Шамамен б.з.д. 10 000 жылдан бастап, табиғи іріктеу әлеуметтік бақылау үшін осы галлюцинациялық бұйрықтарды пайдаланды, және олар ішкі емес, сыртқы дауыс ретінде қабылдана бастады, бұл дауыс адамға белгілі бір әрекеттер жасауға бұйрық берді. Сондықтан олар көрінбейтін құдайлар, рухтар және бабалардан келген деп түсіндірілді.

Діннің рөлі туралы гипотезалар

Қазіргі әлемде діннің рөліне қатысты үш негізгі гипотеза бар.

Секуляризация

Бірінші гипотеза – секуляризация, онда ғылым мен технология діннің орнын басады. Секуляризация дінді саясаттан, этикадан және психологиядан бөліп қарастыруды қолдайды. Осы пікірді одан да әрі дамыта отырып, Тейлор секуляризация діни сенімдердегі трансценденттік, құдайлық және рационалдылықты жоққа шығаратынын түсіндіреді.

Дінге көшу

Секуляризация гипотезасына қатысты сын маңызды түзетулерге әкелді, нәтижесінде діни трансформация гипотезасы қалыптасты. Бұл көзқарас бойынша, жекелену мен әлеуметтік ыдырауға бағытталған жалпы тенденциялар дінде өзгерістер туғызады, діни амалдарды жеке және руханилыққа баурайды. Бұл өз кезегінде рухани ізденісті күшейтеді деп күтілуде, бірақ бұл діни институттармен ғана шектелмейді. Сонымен қатар, әртүрлі діни/рухани жүйелерден және "Жаңа дәуір" қозғалыстарынан элементтерді қабылдайтын эклектизм де күтілуде.

Мәдениеттік алшақтық

Діни трансформация гипотезасына жауап ретінде Рональд Инглехард секуляризация гипотезасын жаңартуды бастады. Оның аргументі діннің адамның қауіпсіздік қажеттілігін қанағаттандыру үшін дамиды деген қағидатқа негізделген. Сондықтан, Еуропадағы әлеуметтік және экономикалық қауіпсіздіктің артуы дінге деген қажеттіліктің болмауына байланысты оның сәйкес секуляризациясын түсіндіреді. Дегенмен, әлеуметтік және экономикалық тұрақсыздық кең таралған үшінші әлем елдерінде дін әлі де жалғасуда. Нәтижесінде, мәдени айырмашылықтың өсуі күтілуде. Дінилік адамның қауіпсіздікке деген қажеттілігінен туындайды деген ойға діни сенімдерді бақылаудың іштей сезіммен өтемақылау механизмі ретінде зерттеген зерттеулер де қолдау көрсетті. Бұл зерттеулер адамдар хаос пен ренжуге ұшыраудың алдын алу үшін сенімдерді тәртіп пен құрылымда сақтауға тырысады деген тұжырымға негізделген. Эксперименттік жағдайларда зерттеушілер сонымен қатар дін сияқты сыртқы жүйелерге қатысты адамдардың іштей сезімін бақылау арқылы сынады. Мысалы, Кей және әріптестері зертханалық жағдайда, адамдардың жеке бақылау деңгейі төмендетілген кезде, олардың өміріне тәртіп пен бақылау енгізетін кең ауқымды сыртқы жүйелерді (мысалы, дін немесе әлеуметтік-саяси жүйелерді) қабылдауы ықтимал екенін анықтады. Осы зерттеуде зерттеушілер адамның жеке бақылауы төмендеген кезде, тәртіпке сенуге деген мотивациясы қауіпке ұшырайтынын, нәтижесінде басқа сыртқы бақылау көздеріне жүгіну арқылы осы қауіптің орнын толтыруға бейімделетінін көрсетті.

Дінге психометриялық көзқарас

1960 жылдан бері дін психологтары адамның дінилігін бағалау үшін психометрия әдістемесін пайдаланып келеді. Мысалы, Оллпорт пен Росс жасаған Діни Бағдар Шкаласы, жауап берушілердің ішкі және сыртқы діни көзқарастарын өлшейді. Жақындағы сауалнамалардың ішінде Горсуч пен Венаблдің Жасқа Тәуелсіз I E Шкаласы, Батсон, Шоенрад және Вентистің Діни Өмірлік Тізімі және Генияның Рухани Тәжірибе Индексі жаңартылған нұсқасы бар. Біріншісі Оллпорт пен Росс ұсынған екі діни бағдардың жасқа тәуелсіз өлшемін ұсынады. Екіншісі діни бағдардың үш түрін өлшейді: құрал ретіндегі дін (ішкі), мақсат ретіндегі дін (сыртқы) және ізденіс ретіндегі дін. Үшіншісі рухани жетілуді екі фактор арқылы бағалайды: рухани қолдау және рухани ашықтық.

Діни бағыттар мен діни өлшемдер

Кейбір сауалнамалар, мысалы, Діни Бағдар Шкаласы, ішкі және сыртқы дінилік сияқты әртүрлі діни бағдарларға қатысты, діни сенімділікке деген әртүрлі ынталарға сілтеме жасайды. Глок пен Старк (1965) мысалы ретінде келтірген, мүлдем басқаша тәсіл, әртүрлі діни бағдарлардың орнына діннің әртүрлі өлшемдерін тізімдеу болып табылады, бұл жеке адамның діниліктің қандай формада көрінетінімен байланысты. Глок пен Старктың типологиясы діннің бес өлшемін сипаттайды: доктриналық, интеллектуалдық, этикалық салдарлы, ритуалдық және тәжірибелік. Субъективистік көзқарас бойынша, діни тәжірибелерді біз Құдай деп атайтын нақты бір жаратылыстың бар екендігіне дәлел ретінде қарастырудың қажеті жоқ. Осы көзқарас бойынша, маңыздысы – тәжірибе өзі және оның жеке адамға тигізетін әсері.

Дінге деген көзқарасты дамыту

Көптеген адамдар Жан Пиаже және Лоуренс Колберг сияқты кезеңдік үлгілерге жүгініп, балалардың Құдай және дін туралы түсініктері қалай қалыптасатынын түсіндіруге тырысқан.

Басқа гипотезалар

Психологияның басқа да теоретиктері діни сезімнің балаларда табиғи түрде дамитынын айтады. Атап айтқанда, балалардың бойында дене мен жанның екі бөлек екендігі туралы, яғни ақыл-ой-дене дуализмі туралы туа біткен түсінік болуы мүмкін, бұл дене өлгеннен кейін де жанның жарануына негізделген сенімдерге алып келеді. Сонымен қатар, балалар көбінесе нәрселерде мақсаттылық пен адамның жасауын көреді, тіпті ондай нәрсе болмаған жағдайда да, және ата-аналарының сенімдеріне қарамастан, әлемнің жаратылуын қанағаттандыратын түсіндірмелерді ұнатады. Зерттеушілер балалық және жасөспірім шақта діни сенімге өту процесін болжау үшін байланыс жүйесінің динамикасын да зерттеді. Бір гипотеза – сәйкестік гипотезасы, ол сенімді байланысы бар адамдардың діни сенімге біртіндеп өтуі ықтимал деп болжайды. Сәйкестік гипотезасы бойынша, адамның байланыс туралы ішкі жұмыс моделі оның Құдайды сенімді негіз ретінде қабылдауын нығайтады деп есептеледі. Тағы бір гипотеза – өтемақы гипотезасы, ол қауіпсіз емес байланысы бар адамдардың діни сенімге кенеттен өтуі мүмкін екенін көрсетеді, себебі олар Құдаймен байланыс орнату арқылы қауіпсіз емес байланыс қарым-қатынасын толықтыруға тырысады. Зерттеушілер бұл гипотезаларды ұзақ мерзімді зерттеулер және адамдардың өз тәжірибелерін баяндауы арқылы сынап көрді. Мысалы, Young Life діни жазғы лагерьлеріндегі жасөспірімдердің байланыс стильдері мен діни сенімге өтуін зерттеген бір зерттеу, жеке баяндамаларды талдау арқылы сәйкестік гипотезасын қолдайтын деректерге әкелді, ал өтемақы гипотезасы үшін нәтижелер әртүрлі болды. Джеймс Алкок "Құдайдың қозғалтқышы" деп атаған нәрсенің бірнеше құрамдас бөліктерін қорытындылады, ол – "автоматты процестер мен танымдық бұрмалаулардың жиынтығы, олар табиғаттан тыс сенімді автоматты түрде қалыптастырады". Бұларға сиқырлы ойлау, мақсаттылықты анықтау, дуализмге әкелетін ақыл теориясы, "объектілер мен оқиғалар қасақана мақсатқа қызмет етеді" деген түсінік және т.б. жатады.

Other theorists in developmental psychology have suggested that religiosity comes naturally to young children. Specifically, children may have a natural born conception of mind body dualism, which lends itself to beliefs that the mind may live on after the body dies. In addition, children have a tendency to see agency and human design where there is not, and prefer a creationist explanation of the world even when raised by parents who do not. Researchers have also investigated attachment system dynamics as a predictor of the religious conversion experience throughout childhood and adolescence. One hypothesis is the correspondence hypothesis, which posits that individuals with secure parental attachment are more likely to experience a gradual conversion experience. Under the correspondence hypothesis, internal working models of a person's attachment figure is thought to perpetuate his or her perception of God as a secure base. Another hypothesis relating attachment style to the conversion experience is the compensation hypothesis, which states that individuals with insecure attachments are more likely to have a sudden conversion experience as they compensate for their insecure attachment relationship by seeking a relationship with God. Researchers have tested these hypotheses using longitudinal studies and individuals' self narratives of their conversion experience. For example, one study investigating attachment styles and adolescent conversions at Young Life religious summer camps resulted in evidence supporting the correspondence hypothesis through analysis of personal narratives and a prospective longitudinal follow up of Young Life campers, with mixed results for the compensation hypothesis. James Alcock summarizes a number of components of what he calls the "God engine," a "number of automatic processes and cognitive biases [that] combine to make supernatural belief the automatic default." These include magical thinking, agency detection, theory of mind that leads to dualism, the notion that "objects and events [serve] an intentional purpose," etc.

Діннің эволюциялық және когнитивтік психологиясы

Эволюциялық психология, жүрек, өкпе, бүйрек және иммундық жүйелер сияқты, танымның да генетикалық негізі бар функционалдық құрылымы бар деген гипотезға негізделген, сондықтан ол табиғи іріктеу арқылы пайда болған. Басқа мүшелер мен тіндер сияқты, бұл функционалдық құрылым да барлық адамдарда ортақ болуы керек және тіршілік ету мен көбеюдің маңызды мәселелерін шешуге бағытталған. Эволюциялық психологтар когнитивтік процестерді олардың тіршілік ету және көбеюге қызмет ететін функцияларын түсіну арқылы зерттейді. Паскаль Бойер – діннің когнитивтік психологиясының жетекші мамандарының бірі, бұл жаңа ғылыми сала он бес жылдан астам уақыттан бері дамып келеді және діни ойлау мен тәжірибенің негізінде жатқан психологиялық процестерді зерттейді. "Дін түсіндірілді" атты кітабында Бойер діни сананың қарапайым түсіндірмесі жоқ екенін көрсетеді. Бойердің басты назарында құдайлар туралы идеяларды қабылдау және таратуға қатысты әртүрлі психологиялық процестерді түсіндіру тұрады. Бойер когнитивтік антропологтар Дэн Спербер мен Скотт Атранның идеяларын пайдаланады, олар алғаш рет діни танымның халық психологиясын қоса алғанда, әртүрлі эволюциялық бейімделулердің жанама өнімі екенін және әлемнің құрылысы туралы біздің туа біткен күтулерді мақсатты түрде бұзу (мысалы, ойлар мен сезімдері бар денесіз жандар) діни танымды ерекше және есте қалатын ететінін дәлелдеді. Діни сенімдер мен тәжірибелерді адамдар әлеуметтік ортада қабылдайды. Зен буддистінің баласы тиісті мәдени тәжірибе алмаса, евангелист христиан немесе зулу жауынгері бола алмайды. Тек қана танысу белгілі бір діни көзқарасқа әкелмейді (адам католик болып өскен, бірақ шіркеуден шығып кеткен), алайда, кейбір танысу қажет сияқты – мұндай адам Рим католиктігін қысып ала алмайды. Бойер когнитивтік ғылым осы байқалатын байланыстардың психологиялық механизмдерін түсінуге көмектесе алады, соның арқасында діни сенім мен тәжірибенің мәнін жақсырақ түсінуге болады. Бойер негізгі когнитивтік психологиядағы бағыттардан тысқары шығып, эволюциялық биологияны қолдану арқылы ақыл-ойының тиісті құрылымын анықтауға болатынын ұсынады. Ақырында, біздің миымыз биологиялық объектілер, ал олардың табиғаттағы дамуының ең дұрыс түсіндірмесі – Дарвиннің эволюция теориясы. Ақыл-ой архитектурасы күрделі процестер мен құрылымдарды көрсеткен жағдайда, бұл эволюциялық процестердің ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуінің нәтижесі болуы мүмкін. Барлық биологиялық жүйелер сияқты, ми да эволюциялық ортада тіршілік ету мен көбеюді қамтамасыз ету үшін бейімделген. Осы көзқарас бойынша, барлық арнайы когнитивтік функциялар негізінен осы көбею мақсаттарына қызмет етеді. Стивен Пинкер үшін дінге бейімділік – нағыз ғылыми жұмбақ. Оның пікірінше, дінге бейімделуші түсіндірмелер бейімделу критерийлеріне сай келмейді. Балама түсіндірме бойынша, діни психология – бұл бастапқыда басқа мақсаттар үшін дамыған ақыл-ойының көптеген бөліктерінің қосымша өнімі.

Evolutionary psychology is based on the hypothesis that, just like the cardiac, pulmonary, urinary, and immune systems, cognition has a functional structure with a genetic basis, and therefore appeared through natural selection. Like other organs and tissues, this functional structure should be universally shared among humans and should solve important problems of survival and reproduction. Evolutionary psychologists seek to understand cognitive processes by understanding the survival and reproductive functions they might serve. Pascal Boyer is one of the leading figures in the cognitive psychology of religion, a new field of inquiry that is less than fifteen years old, which accounts for the psychological processes that underlie religious thought and practice. In his book Religion Explained, Boyer shows that there is no simple explanation for religious consciousness. Boyer is mainly concerned with explaining the various psychological processes involved in the acquisition and transmission of ideas concerning the gods. Boyer builds on the ideas of cognitive anthropologists Dan Sperber and Scott Atran, who first argued that religious cognition represents a by product of various evolutionary adaptations, including folk psychology, and purposeful violations of innate expectations about how the world is constructed (for example, bodiless beings with thoughts and emotions) that make religious cognitions striking and memorable. Religious persons acquire religious ideas and practices through social exposure. The child of a Zen Buddhist will not become an evangelical Christian or a Zulu warrior without the relevant cultural experience. While mere exposure does not cause a particular religious outlook (a person may have been raised a Roman Catholic but leave the church), nevertheless some exposure seems required – this person will never invent Roman Catholicism out of thin air. Boyer says cognitive science can help us to understand the psychological mechanisms that account for these manifest correlations and in so doing enable us to better understand the nature of religious belief and practice. Boyer moves outside the leading currents in mainstream cognitive psychology and suggests that we can use evolutionary biology to unravel the relevant mental architecture. Our brains are, after all, biological objects, and the best naturalistic account of their development in nature is Darwin's theory of evolution. To the extent that mental architecture exhibits intricate processes and structures, it is plausible to think that this is the result of evolutionary processes working over vast periods of time. Like all biological systems, the mind is optimised to promote survival and reproduction in the evolutionary environment. On this view all specialised cognitive functions broadly serve those reproductive ends. For Steven Pinker the universal propensity toward religious belief is a genuine scientific puzzle. He thinks that adaptationist explanations for religion do not meet the criteria for adaptations. An alternative explanation is that religious psychology is a by product of many parts of the mind that originally evolved for other purposes.

Дін және дұға

Діни амалдар көбінесе дұғаның қандай да бір түрінде көрінеді. Жақындағы зерттеулер дұғаның денсаулыққа тигізетін әсеріне қатысты. Дұғаның және жоғарыда аталған руханияттың өлшемдері әртүрлі сипаттамаларды бағалайды және оларды бір-бірімен теңестіруге болмайды. АҚШ-та дұға кең таралған. Америкалықтардың шамамен 55% күнделікті дұға ететінін хабарлайды. Дегенмен, дұға ету әдеті басқа діни амалдарды орындайтындардың арасында одан да кең таралған және тұрақтырақ. Батыста дұғаның төрт негізгі түрі бар. Полома мен Пендлтон факторлық талдауды пайдаланып, осы төрт дұға түрін анықтады: медитативтік (көбірек рухани, үнсіз ойлау), ритуалдық (айту), жалбау (Құдайдан тілек тілеу) және әдеттегі (Құдаймен еркін сөйлесу). Дұғаның ғылыми зерттеуі факторлық талдау арқылы дұғаның үш өлшемін анықтады. Лэдд пен Спилканың бірінші факторы – өзіне көңіл бөлгенің, ішкі сезімдердің оянуы. Олардың екінші және үшінші факторлары – жоғарыға (Құдайға) және сыртқа (басқаларға) қарайтын бағыт. Бұл зерттеу дұғаның қазіргі заманғы моделін (өзіне, жоғары күшке немесе басқаларға) байланыс ретінде қолдайды. Дейн мен Литтлвуд (2008) жеке адамның дұға өмірін жасқаншақтықтан жетілгенге дейінгі спектрде қарастыруға болатынын ұсынады. Бұл деңгейдегі даму дұғаның мақсатына деген көзқарастың өзгеруімен сипатталады. Жағдайдың шынайылығын өзгерту үшін дұғаны пайдаланудың орнына, жетілген адам дұға арқылы өңделмейтін мәселелермен күресуге көмектесуді және Құдайға немесе басқаларға жақындасуды сұрайды. Бұл көзқарастың өзгеруі адамның жасөспірім шаққа өтуімен байланысты екені көрсетілді. Дұғаның денсаулыққа әсері бар сияқты. Эмпирикалық зерттеулер Псалмдарды (қасиетті мәтіннен) оқып, ойша зерделеудің адамды тыныштандырып, назарын шоғырландыруға көмектесетінін көрсетеді. Дұға сондай-ақ бақыт пен діни қанағатпен оң байланысты. Лэдд пен Макинтош дұғамен байланысты мінез-құлықтарды, мысалы, бас иіп, екі қолды біріктіруді, «әлеуметтік сезіну» әрекеттерінің белгісі деп ұсынады. Осылай дұға ету адамды дұғадан кейін оң әлеуметтік мінез-құлық жасауға дайындауы мүмкін, себебі басқа қан ағынының артуы және мұрынмен тыныс алу сияқты факторларға байланысты. Жалпы алғанда, зерттеулерде денсаулыққа шамалы пайдасы жиі кездеседі. Бұл тенденцияны түсіндіру үшін үш негізгі жол ұсынылды: плацебо әсері, назар мен көзқарасты түзету және емдеу процестерін белсендіру. Бреслин мен Льюис (2008) осы ұсыныстарды кеңейтіп, дұға мен денсаулық арасындағы бес жолдан тұратын модельді құрды, оның медиаторлары: физиологиялық, психологиялық, плацебо, әлеуметтік қолдау және рухани. Рухани медиатор басқаларынан өзгеше, өйткені оның эмпирикалық зерттеуге қабілеттілігі қазіргі уақытта мүмкін емес. Чи, жалпы сана, құдайлық араласу және т.б. сияқты тұжырымдамалар ғылыми байқаудың шегінен шығар болса да, олар психология мен діннің кең ауқымынан табиғаттан тыс нәрселерді қажетсіз алып тастамау үшін дұға мен денсаулық арасындағы ықтимал байланыстар ретінде осы модельге енгізілді.

Religious practice often manifests itself in some form of prayer. Recent studies have focused specifically on the effects of prayer on health. Measures of prayer and the above measures of spirituality evaluate different characteristics and should not be considered synonymous. Prayer is fairly prevalent in the United States. About 55% of Americans report praying daily. However, the practice of prayer is more prevalent and practiced more consistently among Americans who perform other religious practices. There are four primary types of prayer in the West. Poloma and Pendleton, utilized factor analysis to delineate these four types of prayer: meditative (more spiritual, silent thinking), ritualistic (reciting), petitionary (making requests to God), and colloquial (general conversing with God). Further scientific study of prayer using factor analysis has revealed three dimensions of prayer. Ladd and Spilka's first factor was awareness of self, inward reaching. Their second and third factors were upward reaching (toward God) and outward reaching (toward others). This study appears to support the contemporary model of prayer as connection (whether to the self, higher being, or others). Dein and Littlewood (2008) suggest that an individual's prayer life can be viewed on a spectrum ranging from immature to mature. A progression on the scale is characterized by a change in the perspective of the purpose of prayer. Rather than using prayer as a means of changing the reality of a situation, a more mature individual will use prayer to request assistance in coping with immutable problems and draw closer to God or others. This change in perspective has been shown to be associated with an individual's passage through adolescence. Prayer appears to have health implications. Empirical studies suggest that mindfully reading and reciting the Psalms (from scripture) can help a person calm down and focus. Prayer is also positively correlated with happiness and religious satisfaction. Ladd and McIntosh suggest that prayer related behaviors, such as bowing the head and clasping the hands together in an almost fetal position, are suggestive of "social touch" actions. Prayer in this manner may prepare an individual to carry out positive pro social behavior after praying, due to factors such as increased blood flow to the head and nasal breathing. Overall, slight health benefits have been found fairly consistently across studies. Three main pathways to explain this trend have been offered: placebo effect, focus and attitude adjustment, and activation of healing processes. These offerings have been expanded by Breslin and Lewis (2008) who have constructed a five pathway model between prayer and health with the following mediators: physiological, psychological, placebo, social support, and spiritual. The spiritual mediator is a departure from the rest in that its potential for empirical investigation is not currently feasible. Although the conceptualizations of chi, the universal mind, divine intervention, and the like breach the boundaries of scientific observation, they are included in this model as possible links between prayer and health so as to not unnecessarily exclude the supernatural from the broader conversation of psychology and religion.

Дін және ырым-жырымдар

Діни іс-әрекеттің тағы бір маңызды түрі – ырым-жола. Діни рәсімдер көптеген амалдарды қамтиды, бірақ оларды белгіленген дәстүр мен мәдени нормаларға негізделген ұқсас қимылдар мен сөздік өрнектерді орындау ретінде анықтауға болады. Шефф бұл рәсімдердің катарсис, яғни эмоционалды тазартуды, арақашықтық арқылы қамтамасыз ететіндей екенін айтады. Бұл эмоционалдық арақашықтық адамға сезімдерді белгілі бір деңгейде бөліп, осылайша олардың күшін азайтуға мүмкіндік береді. Алайда, діни рәсімнің өзара әрекеттесу процесі ретіндегі тұжырымдамасы уақыт өте келе дамып, ғылыми тұрғыдан нығайып келеді. Осы көзқарас бойынша, ырым-жола басқалармен байланыс орнатуға және эмоциялық өрнек беруге мүмкіндік беретін мінез-құлық арқылы катарсис құралын ұсынады. Бұл байланысқа баса назар аудару Шеффтің көзқарасының негізінде жатқандай көрінетін бөлінумен қарама-қайшы келеді. Қосымша зерттеулер ырым-жоланың әлеуметтік құрамын көрсетеді. Мысалы, зерттеулер ырым-жола орындау топтық бірлік пен жауапкершілікті көрсететінін, ал мүшелікке талапкер еместерге оның артықшылықтарынан пайдалануға кедергі келтіретінін көрсетеді. Ырым-жола топтық нормалар ретінде қызмет ететін және қоғамды реттейтін моральдық құндылықтарды күшейтуге көмектеседі. Бұдан өзге, ол адамгершілік нанымдарға деген беріктікті арттырады және осы әлеуметтік күтулерді сақтау мүмкіндігін жоғарылатады. Осылайша, ырым-жола орындау әлеуметтік топтың тұрақтылығын нығайтуға себі тигізеді. Роберт Сапольский обсессивтік-компульсивтік бұзылыстың және діни ырым-жоланың арасындағы ұқсастықтарды байқайды. Оның сөзіне сүйенсек, діни ырым-жола бұл бұзылысқа байланысты туындайтын жаңылғыштық пен алаңдаушылықты азайтады және әлеуметтік ортада тәжірибеден туындайтын жеңілдік сезімін сыйлайды.

Дін мен денсаулық

Дін мен денсаулық арасындағы байланыс туралы көптеген әдебиеттер бар. Дін мен денсаулық арасындағы қатынастарды 3000-нан астам эмпирикалық зерттеулер қарастырды, оның ішінде 20 ғасырда 1200-ден астам, ал 2000 мен 2009 жылдар аралығында 2000-нан астам қосымша зерттеулер жүргізілді. Психологтар діннің түрлі жолдармен дене және психикалық денсаулыққа пайдалы болуы мүмкін екенін айтады, соның ішінде салауатты өмір салтын ұстануға ынталандыру, әлеуметтік қолдау желісін құру және өмірге оңтайлы көзқарас қалыптастыру; сондай-ақ, дұға мен медитация физиологиялық қызметке де оң әсер ете алады. Дегенмен, дін – денсаулық пен әл-ауқаттың жалғыз көзі емес, дінсіздіктің де пайдасы бар. Хабер, Якоб және Спанглер діни сенімнің әртүрлі аспектілерінің денсаулыққа әртүрлі әсер ететінін қарастырды.

Дін және жеке тұлға

Кейбір зерттеулер "дінге тән тұлға" бар-жоғын қарастырды. Зерттеулер көрсеткендей, дінді ұстанатындардың мейірімділік және жауапкершілік деңгейі жоғары болуға бейім. Сол сияқты, өзін рухани адам деп санайтындардың экстраверсия және ашықтық деңгейі жоғарырақ болуы мүмкін, бірақ бұл олардың руханилық түріне байланысты өзгереді. Дегенмен, фундаменталистік діни сенімдерді ұстанатындардың ашықтық деңгейі төмендеу болады. Бұл құбылыс көбінесе топаралық қақтығыс аясында қарастырылады, онда дінге сенушілер өз тобының мүшелерін жақсы көреді (топтық сүйіспеншілік) және өз тобына жатпағандарға жағымсыздық танытады (топтық кемсіту). Дінге байланысты топаралық қақтығысты қолдайтын дәлелдер түрлі діни топтарда, оның ішінде христиан емес топтарда да кездеседі және бұл діни идентификациядағы топтық динамиканың ролін көрсетеді деп саналады. Дін мен қатыгездік туралы көптеген зерттеулерде діни ынталандыру зертхана жағдайында да, табиғи ортада да қолданылады. Нәтижелер дінге берілген адамдардың топтық артықшылықты және топтық кемсітуді қолдауын растайды. Соңғы кезде, жеке адамның сексуалдық бағдарын өзгертуге бағытталған, діни мотивациямен жүзеге асырылатын жаңару немесе түрлендіру терапиясы кейбір үкіметтер, ЛГБТ қайырымдылық қоры және терапия/кеңес беру саласындағы кәсіби ұйымдар тарапынан сыналып, айыпталуда.

Дін мен есірткі

Американдық психолог Джеймс Х. Льюба (1868–1946), «Діннің психологиялық зерттеуі» атты еңбегінде мистикалық тәжірибені психологиялық және физиологиялық тұрғыдан қарастырып, оның белгілі бір есірткілердің әсерінен туындаған тәжірибелермен сабақтастығын көрсетеді. Льюба дін психологиясын ғылыми тұрғыдан зерттеу үшін дінге натуралистік көзқарас қажет деп күшпен дәлелдеді. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі және әртүрлі мәдениеттердегі шамандар дәстүрлі түрде, әсіресе психоделиктерді діни тәжірибелері үшін пайдаланған. Осы қоғамдарда есірткілерді қолдану сезімдердің бұрмалануы арқылы армандарға (көріністерге) алып келеді. Психоделикалық тәжірибе көбінесе медитация және мистикалық тәжірибелер сияқты сананың қалыптан тыс формаларымен салыстырылады. Уильям Джеймс та есірткілердің әсерінен туындаған мистикалық тәжірибелерге қызығушылық танытып, азот оксиді және тіпті пейотпен тәжірибелер жасады. Ол мистиктердің аян-аяндары шын болғанымен, олар тек мистик үшін ғана шындық екенін, ал басқалар үшін олар қарастыруға болатын идеялар ғана екенін, бірақ жеке тәжірибесіз олардың шындыққа сай екенін айтуға болмайтынын тұжырымдады.

Дін мен психикалық аурулар

Көптеген зерттеушілер діннің денсаулыққа жағымды әсерін дәлелдегенімен, басқалары діни сенімдер, амалдар мен тәжірибелер түрлі психикалық аурулармен (көңіл-күй бұзылыстары, тұлғалық бұзылыстар және психиатриялық аурулар) байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті. Осының нәтижесінде теистік психотерапия пайда болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, ол теологиялық принциптерден, теистік жеке тұлға көзқарасынан және теистік психотерапия көзқарасынан тұрады. Анық түрде қақтығысты азайту стратегиясын ұстанатын терапевтер клиенттің діни көзқарасына құрмет көрсетіп, өз діни көзқарастарын мойындау арқылы жанжалды азайтуға тырысады. Бұл терапевтердің терапияда дұға, кешірім және инаят сияқты діни амалдар мен қағидаларды тікелей пайдалану мүмкіндігін арттырады. Мұндай тәсілге қарсы психоаналитик Робин С. Браун рухани міндеттемелеріміздің қаншалықты санасыз күйде қалатынын айтады. Юнгтің еңбектеріне сүйене отырып, Браун "біздің көзқарастарымыз енді біздің көзқарастарымыз болмағанда ғана тоқтатылуы мүмкін" деп санайды.

Пасторальдық психология

Діни психологияның бір қолданылуы – пасторальдық психология, пасторлар және басқа дін қызметкерлерінің пасторальдық қамқорлығын жақсарту үшін психологиялық зерттеулерді пайдалану, әсіресе олар өз қауымдарының қарапайым мүшелерін қалай қолдайды. Пасторальдық психология денсаулық сақтау және әскери салалардағы капелланның тәжірибесін жақсартумен де айналысады. Пасторальдық психологияның маңызды мәселелерінің бірі – пасторальдық кеңес беруді жетілдіру. Пасторальдық психология «Психология және Христиандық» және «Психология және Теология» сияқты кәсіби журналдардың қызығушылығын тудыратын тақырып. 1984 жылы Томас Оден 20 ғасырдың ортасындағы пасторлық қамқорлықты және оған жетекшілік еткен пасторальдық психологияны классикалық/дәстүрлі көздерін толығымен тастап, Фрейд, Роджерс және басқалардың қазіргі психологиялық ықпалына толығымен бағынған деп қатты сынады. Жақында ғалымдар пасторальдық психологияны психология мен теология арасындағы керісімді бастан кешіретін сала ретінде сипаттады.