Кіріспе
Германияның азаматтық кодексі Bürgerliches Gesetzbuch (, ), қысқартылған BGB, Германияның азаматтық кодексі, ол жалпыға бірдей қолданылатын жеке құқықты кодтайды. 1881 жылдан бастап дамып келе жатқан бұл жоба 1900 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді және ол үлкен және жаңашыл жоба деп саналды. BGB бірнеше басқа азаматтық құқық юрисдикцияларында үлгі ретінде қызмет етті, соның ішінде Жапония, Оңтүстік Корея, Тайвань, Таиланд, Бразилия, Грекия, Эстония, Латвия және Украина. Ол сондай-ақ 1907 жылғы Швейцарияның азаматтық кодексіне, 1942 жылғы Италияның азаматтық кодексіне, 1966 жылғы Португалияның азаматтық кодексіне және 1992 жылғы реформаланған Голландияның азаматтық кодексіне үлкен әсер етті.
The Bürgerliches Gesetzbuch (, ), abbreviated BGB, is the civil code of Germany, codifying most generally applicably private law. In development since 1881, it became effective on 1 January 1900, and was considered a massive and groundbreaking project. The BGB served as a template in several other civil law jurisdictions, including Japan, South Korea, Taiwan, Thailand, Brazil, Greece, Estonia, Latvia and Ukraine. It also had a major influence on the 1907 Swiss Civil Code, the 1942 Italian Civil Code, the 1966 Portuguese Civil Code, and the 1992 reformed Dutch Civil Code.
Неміс империясы
Францияда 1804 жылы Наполеон кодексі енгізілгеннен кейін, Германияда да азаматтық кодексті жасауға ұқсас ниет туды (Фридрих Карл фон Савиньидің Тарихи құқық мектебінің қарсылығына қарамастан), ол елде қолданылып жүрген әртүрлі біртекті емес заңдарды жүйелеуге және біріктіруге бағытталған. Алайда, Германия конфедерациясы кезінде мұндай жұмысқа кірісу қиын болар еді, себебі тиісті заң шығару органы болған жоқ. 1871 жылы көптеген неміс мемлекеттері Германия империясына біріктірілді. Бастапқыда азаматтық құқық саласындағы заң шығару билігі жеке мемлекеттерде болды, ал осы мемлекеттерден құралған империяда (Рейх) емес. 1873 жылы конституцияға енгізілген түзету (өзгерісті ұсынған өкілдер Йоханнес фон Микель мен Эдуард Ласкердің құрметіне «Лекс Микель Ласкер» деп аталды) осы заң шығару билігін Рейхке берді. Содан кейін, елдің барлық аймақтары үшін азаматтық кодекстің жобасын дайындау үшін түрлі комиссиялар құрылды, ол штаттардың азаматтық құқық жүйелерін алмастыруға тиіс болды. 1888 жылы жасалған алғашқы жоба қанағаттандырмады. 22 мүшеден тұратын екінші комиссия, құқықтанушылар ғана емес, сонымен қатар қаржы мүдделерінің және сол кездегі түрлі идеологиялық бағыттардың өкілдерінен де құралды, және екінші жобаны жасады. Маңызды түзетулерден кейін, BGB 1896 жылы Рейхстагта қабылданды. Ол 1900 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді және содан бері Германияның азаматтық құқығының негізгі кодексі болып табылады.
Нацистік Германия
Нацистік Германияда BGB-ні "Volksgesetzbuch" ("халық кодексі") деп аталатын жаңа кодификациямен алмастыру жоспарланған, ол BGB-ден нацистік идеологияны жақсырақ бейнелеуге бағытталған, бірақ бұл жоспарлар іске аспады. Дегенмен, BGB-нің адалдық және сенім туралы негізгі қағидалары сияқты жалпы принциптері (§ 242 BGB, Grundsatz von Treu und Glauben) нацистік көзқарасқа сәйкес BGB-ні түсіндіру үшін пайдаланылды. Сондықтан, нацистердің күтулеріне сай толыққанды жаңа кодекс жасау қажеттілігі азайды, және оның орнына BGB-нің икемді доктриналары мен қағидалары сол заманғы (заңдық) рухта қайта интерпретацияланды. Атап айтқанда, BGB-нің 242-бабындағы (жоғарыда көрсетілгендей) адалдық доктринасы немесе BGB-нің 138-бабындағы (sittenwidriges Rechtsgeschäft) «жақсы әдет-ғұрыпқа қарсы» доктринасы арқылы, қоғамдық тәртіпке немесе моральға қарсы деп есептелген мәмілелерді жоюға болып, нацистер және олардың адал судьялары мен адвокаттары заңды өздерінің ұлтшыл идеологиясына қызмет ету үшін қолданды.
Германия 1945 жылдан кейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия батыста демократиялық капиталистік мемлекетке, ал шығыста социалистік мемлекетке бөлінген кезде, BGB Германияның екі бөлігінде де азаматтық құқықты реттеуді жалғастырды. Уақыт өте келе, Шығыс Германияда BGB ережелері жаңа заңдармен алмастырылды, 1966 жылы отбасы кодексімен басталып, 1976 жылы жаңа азаматтық кодекспен (Zivilgesetzbuch) және 1982 жылы міндеттемелер туралы заңмен аяқталды. 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін BGB Германияның азаматтық құқығын қамтитын кодекс ретінде қайта қолданысқа енді. Батыс және қайта біріккен Германияда BGB көптеген рет өзгертілді. Ең маңызды өзгерістер 2002 жылы жасалды, осы жылы BGB-ның бес негізгі бөлігінің бірі – міндеттемелер туралы заң кеңінен реформаланды. Азаматтық кодекс мәртебесіне қарамастан, сот прецеденті шектеулі рөл атқарады; соттар кодекстің ережелерін түсіндіру және жору тәсілі көптеген жағынан өзгерді және жоғары абстракция деңгейіне байланысты дамуда. Соңғы жылдары заң шығарушылар кейбір сыртқы заңнаманы «BGB-ға қайта енгізуге» тырысты. Мысалы, жалға алу заңнамасының кейбір аспектілері, бұрын Miethöhengesetz («Жалға алу төлемдері туралы заң») сияқты жеке заңдарға көшірілген, енді BGB-мен реттеледі. BGB Германия құқықтық жүйесінің орталық бөлігі болып табылады. Басқа заңнамалар BGB-да белгіленген принциптерге сүйенеді. Мысалы, Германияның сауда кодексі тек коммерциялық серіктестіктер мен серіктестіктерге қатысты ережелерді қамтиды, өйткені BGB-дегі серіктестіктерге қатысты жалпы ережелер де қолданылады. BGB 19 ғасырдың заңнамасына тән және оның бастапқы кезеңдерінен бастап әлеуметтік жауапкершіліктің жетіспеуі үшін сынға ұшырады. Заң шығарушылар мен сот практикасы жүйелерді жетілдіріп, BGB-ны осы тұрғыда бейімдеуге белсенді жұмыс істеді. Соңғы жылдары Еуроодақ заңнамасының ықпалы күшті болды және оның нәтижесінде BGB-да көптеген өзгерістер енгізілді.
Шектен шығарудың абстрактілік жүйесі
BGB-нің негізгі құрамдас бөліктерінің бірі – меншік құқығының абстрактілік бөлінуі туралы ілім (нем. Abstraktionsprinzip) және оның салдары – бөліну ілімі (Trennungsprinzip). Пандектист ғалым Фридрих Карл фон Савиньи еңбектерінен туындаған Кодекс міндеттемелік келісімдерді (BGB, 2-кітап), олар орындалатын міндеттемелерді жасайды, және “нақты” немесе иеліктен шығару келісімдерін (BGB, 3-кітап), олар меншік құқығын беруді жүзеге асырады, арасында нақты айырма жасайды. Қысқасы, екі ілімнің мәні мынада: меншік иесінің меншік құқығын беру міндеттемесі сізді меншік иесі етпейді, тек меншік құқығын беруді талап ету құқығын береді. Францияда және француз құқығының ықпалындағы басқа да заң жүйелерінде кері жүйе – себептік жүйе қолданылады, онда меншік құқығын беру үшін міндеттемелік келісім жеткілікті, ал қосымша беру қажет емес. Осылайша, неміс жүйесі ағылшын ортақ құқығындағы иелік құқығы (in rem) мен жеке тұлғаға қатысты құқық (in personam) арасындағы айырмашылықты көрсетеді. 1857 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген Чилидің азаматтық кодексі де Рим құқығына ұқсас, мүліктік құқықтар мен меншікті нақты алу арасындағы осы айырмашылықты жасайды. Бөліну іліміне сәйкес, иеліктен шығаруға бағытталған міндеттемелік келісімдер мен осы иеліктен шығаруды жүзеге асыратын берулер бөлек қарастырылуы және өз ережелеріне сәйкес болуы керек. Сондай-ақ, абстрактілік жүйеде иеліктен шығару міндеттемелік шарттың негізгі себебінің жарамдылығына байланысты емес; яғни, беру құқықтық негізсіз (sine causa) болып табылады. Осы айырмашылықтан туындайды, мүлікті сату сияқты жай ғана міндеттемелік келісім жасалса, жеке құқықтық акт жасалып, күшіне енгенге дейін меншік құқығы ауыспайды; керісінше, жарамсыз міндеттемелік келісімге негізделген иеліктен шығару мүлікті қайтару міндеттемесін (мысалы, негізсіз байыту) тудыруы мүмкін, бірақ мүлік қайтадан берілмейінше, тағы да беру арқылы, ауыстырылған мүлікке әсер етпейді. Мысалы, BGB бойынша сатып алу-сату шарты ғана сатып алушыға меншік құқығын беруге әкелмейді, ол тек сатушыға сатылатын мүліктің меншік құқығын беру міндетін жүктейді. Сатушы содан кейін мүлікті беру үшін тағы бір, бөлек келісім жасасуға міндетті. Осы екінші келісім жасасқаннан кейін ғана сатып алушы сатып алынған мүлікке меншік құқығына ие болады. Осылайша, бұл екі процедура әртүрлі реттеледі: келісімшарт жасасушы тараптардың міндеттемелері 433-баппен, ал жылжымалы мүлікті иеліктен шығаратын нақты келісімдер 929-баппен реттеледі. Сатып алу бағасын (немесе құнды сыйақыны) төлеу де осылай қарастырылады. Күнделікті іскерлік айналымда бұл айырмашылық қажет емес, өйткені екі түрлі келісім де мүліктің ақшаға айырбасталуы арқылы бір уақытта жасалады. Абстрактілік жүйе тым техникалық және коммерциялық мәмілелерді қалыпты түсінуге қайшы болуы мүмкін болғанымен, ол неміс құқықтық қауымдастығында даусыз. Абстрактілік жүйенің басты артықшылығы – ол кез келген күрделі қаржылық операцияға қауіпсіз құқықтық негіз беруге қабілетті. Атауды сақтау – жақсы мысал. Егер біреу бір нәрсе сатып алып, сатып алу бағасын бөліп-бөліп төлесе, екі мүдде қақтығысады: сатып алушы сатып алынған мүлікті дереу иеленгісі келеді, ал сатушы сатып алу бағасының толық төленуін қамтамасыз етуді қалайды. BGB бойынша қарапайым жауап бар: сатып алу-сату шарты сатып алушыны толық бағаны төлеуге міндеттейді және сатушыдан соңғы төлемді алғаннан кейін мүлікті беруді талап етеді. Сату міндеттемелері мен меншік құқығының нақты берілуі екі бөлек келісімде бекітілгендіктен, екі тараптың мүддесін қамтамасыз ету оңай. Сатушы соңғы төлемге дейін мүліктік меншігін сақтайды, ал сатып алушы тек мүлікті пайдаланады. Егер сатып алушы төлемін өтемесе, сатушы басқа меншік иесі сияқты мүлікті қайтарып алады. Тағы бір артықшылығы – егер сатып алу-сату шарты қандай да бір кемшіліктерге байланысты (мысалы, алаяқтық, қателік немесе орынсыз ықпал) кемшілікке ұшыраса, бұл сатушының меншік құқығына әсер етпейді, осылайша меншік құқығын бастапқы сатушыға қайта беру үшін мүлікті қайта сатудың қажеті болмайды. Керісінше, негізсіз байыту ережелеріне сәйкес, сатып алушы мүмкін болса мүлікті қайтаруға немесе өтемақы төлеуге міндетті.
Басқа юрисдикциялар үшін үлгі
1896 және 1898 жылдары Жапония үкіметі Bürgerliches Gesetzbuch-тің алғашқы жобасы негізінде азаматтық кодекс (民法, Minpō) қабылдады; Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі түзетулермен, кодекс әлі де қолданыста. 1923 жылы Сиам (Таиланд) үкіметі Таиландтың азаматтық кодексінің бірінші екі кітабын қолданысқа енгізген 2466 (1923) Б.Э. Азаматтық кодексін бекіту туралы заң қабылдады. Азаматтық кодекстің (ประมวลกฎหมายแพ่ง, Pramuan kodmai phaeng) қабылдануы тайланд құқығы тарихындағы маңызды оқиға болды. Он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында Азиядағы санаулы тәуелсіз елдердің бірі болғандықтан, тайланд үкіметі елдің жаңғырту шараларының бір бөлігі ретінде батыс құқықтық жүйесін қабылдауға ниеттенді. Жоба XIX ғасырдың соңында басталды, ал бастапқыда тайланд азаматтық кодексі француз азаматтық кодексіне негізделген. Алайда, Германиядағы құқық ғылымының XIX ғасырдың соңындағы дамуы, нәтижесінде Bürgerliches Gesetzbuch кодексінің қабылдануы, үкіметті тайландтың азаматтық заңын кодификациялау үшін неміс кодексін үлгі ретінде алуға көндірді.
Қызықты деректер
: BGB 2385-ші бапқа дейін созылады. 923-ші баптың (1) бөлігі BGB – тамаша гексаметр: Steht auf der Grenze ein Baum, so gebühren die Früchte und, wenn der Baum gefällt wird, auch der Baum den Nachbarn zu gleichen Teilen. ("Шекте ағаш тұрса, жемістері және ағаш кесілген жағдайда, ағаш өзі тең үлесте көршілерге тиесілі.") 923-ші баптың (3) бөлігі BGB ұйқас келеді: Diese Vorschriften gelten auch | für einen auf der Grenze stehenden Strauch ("Бұл ережелер шекарада тұрған бұтаға да қолданылады.") Көптеген басқа заңдар нақты құқықтық мәселелерді шешуге арналған, олар жалпы азаматтық кодекстің құзыретінен тыс деп есептеледі, бірақ жоғары мамандандырылған Bienenrecht (аралар туралы заң) BGB-ның мүлік құқығы тарауында (961–964 баптар) табылады. Бұл аралар ұядан шыққанда жабайы жануарларға айналатындықтан туындайды. Жабайы жануарлардың ешкімге тиесілі болмауына байланысты, аталған баптар бұрынғы иесіне сол үйірге құқығын сақтап қалуға мүмкіндік береді. Дегенмен, 961–964 баптар неміс заңдарында ең аз сілтеме жасалған ережелер ретінде сипатталады, BGB күшіне енгеннен бері оларға қатысты жоғары соттың бірде-бір шешімі болған емес.
Steht auf der Grenze ein Baum, so gebühren die Früchte und, wenn der Baum gefällt wird, auch der Baum den Nachbarn zu gleichen Teilen. ("Where there is a tree standing on the boundary, the fruits and, if the tree is felled, the tree itself belong to the neighbours in equal shares.") Sec. 923 (3) BGB rhymes:
Diese Vorschriften gelten auch | für einen auf der Grenze stehenden Strauch ("These provisions also apply to a bush standing on the boundary.") Although several other laws are meant to deal with specific legal questions deemed to be outside the scope of a general civil code, the highly specialised Bienenrecht (law of bees) is found within the property law chapter of the BGB (sections 961–964). This results from the fact that, in legal terms, bees become wild animals as soon as they leave their hive. As wild animals can't be owned by anyone, the said sections provide for the former owner to keep his claim over that swarm. But sections 961–964 are usually described as the least cited regulations in German law, with not a single decision of any higher court pertaining thereto since the BGB entered into force.