Кіріспе

Өсімдік түрі – Pinus contorta, оның жалпы атаулары – lodgepole pine және shore pine, сондай-ақ бұрылып өскен қарағай және contorta pine деп те аталады. Murrayana қосымша түрі ең биігі болады. Ағаштың тәжі дөңгелек пішіндес, ал шыңы жалпақ. Тығыз орман жағдайында ағаш жұқа, конус тәрізді тәжге ие. Британдық Колумбияның кейбір аймақтарында екі ағаштан тұратын түзілімдер жиі кездеседі. Иілгіш бұтақтары тік немесе төмен иілген күйде болады және сындыру қиын. Бұтақтарында оңай алынатын қысқа бүршіктер жатыр. Өсімдіктің атауы – contorta, өйткені оның бұрылып, иілген пішініне байланысты (жағажай қарағайы). Pinus contorta кейде бірнеше ағылшын тіліндегі атаулармен белгілі: қара қарағай, бұталы қарағай және жағажай қарағайы. Олардың серотиндік қасиеттерінің өзгеруі орман өрттерімен және таулық қарағай қоңызының шабуылдарымен байланысты. Тынық мұхитының жағалауындағы P. contorta subsp. contorta қосымша түрінің конустары әдетте серотинды емес, ал ішкі Тынық мұхитының P. contorta subsp. murrayana қосымша түрінің конустары мүлдем серотинды емес.

Тарату

Pinus contorta Солтүстік Американың батыс жағындағы жоғарғы, құрғақ тау ормандарынан субальпілік аймаққа дейін таралған. Бұл түрдің табиғи өрт режиміне климат ең басты фактор болып табылады. Өрттер көбінесе ұзақ жылдар бойы соққан құрғақшылықтан кейін пайда болады. Жоғарғы таулық және субальпілік аймақтардағы ормандар қыс айларында қардың арқасында көп мөлшерде ылғал алады. Ағаштардың тығыз орналасуы түрдің астындағы өсімдіктің қалыптасуына кедерілді (бұл сатылы отынның пайда болуына жағдай жасайды), ал жер бетіндегі өрттер сирек болады. Осылайша, бұл түр үшін сирек, бірақ күшті өрттер тән. Түрдің өрт режиміне үлкен әсер ететін климат өте күрделі. Құрғақшылықтарға үш түрлі тербеліс әсер етеді. Олар – Тынық мұхитының онжылдық тербелісі (PDO), Атлант мұхитының көп жылдық тербелісі (AMO) және Эль-Ниньо (ENSO). Бұл тербелістердің бірдей (+) немесе әсер етпеуі (−) ормандарға қол жетімді су мөлшеріне әсер етеді. AMO +, ENSO − және PDO − комбинациясы құрғақшылықты және субальпілік аймақтағы күшті өрттің болуын білдіреді. Suillus tomentosus саңырауқұлағы Pinus contorta var. latifolia (қарағайдың кең жапырақты түрі) тамырларымен бірге туберкулятты эктомикориза деп аталатын ерекше құрылымдарды жасайды. Бұл құрылымдар азотты бекітетін бактериялардың шоғырлану орындары болып табылады, олар ағаш өсуіне азоттың маңызды мөлшерін қосып, қарағайлардың қоректік заттарға кедей жерлерді мекендеуіне мүмкіндік береді. Құсқарлар қарағайдың ішкі қабығымен қоректенеді.

Инвазивті түр ретінде

Pinus contorta Жаңа Зеландияда бірнеше батыс Солтүстік Америка қарағай түрлерімен бірге жабайы қылқан жапырақтылардың күшті инвазивті түрі саналады. Ол Ұлттық Зиянды Өсімдіктер Келісіміне енгізілген және сатуға, коммерциялық өсіруге, таратуға тыйым салынған.

Кіші түрлер

Pinus contorta-ның төрт түрі бар, олардың біреуі кейде екі нұсқаға бөлінеді. Кейде бұл түрікшелер сорт деңгейінде қарастырылады. Конус суреті Ішкі түр Жалпы аты Таралуы Pinus contorta subsp. bolanderi Боландер жағажай қарағайы, Боландер қарағайы, сондай-ақ Pinus contorta subsp. bolanderi ретінде де қарастырылады, онда бұл жерде Pinus contorta subsp. contorta ретінде қарастырылатын нәрсе Pinus contorta subsp. contorta var. contorta нұсқасы болып табылады. Калифорнияның солтүстік-батыс жағалауындағы Мендосино округіне тән; өрттер мен құрылыс салдарынан жоғалу қаупі бар. Pinus contorta subsp. contorta Жағажай қарағайы Тынық мұхитының жағалауы, Оңтүстік Аляскадан Солтүстік-Батыс Калифорнияға дейін. Pinus contorta subsp. murrayana Тамарак қарағайы, немесе Сьерра лоджполь қарағайы Орегоннан Солтүстік Калифорнияға дейінгі Каскадтық жотасы; Сьерра-Невада, Оңтүстік Калифорнияның көлденең жоталары (Сан-Бернардино таулары, Солтүстік Баха Калифорнияға дейінгі түбек жоталары және Оңтүстік Неваданың көктемгі таулары кіреді). Pinus contorta subsp. latifolia Лоджполь қарағайы Рокки таулары, Колорадодан Юконға және Саскачеванға дейін; қайынды дала және бореалдық ормандар.

Құрылыс

"Лоджполь" деген жалпы атау Роки таулары аймағындағы жергілікті американдықтардың биік, түзу ағаштарды ложалар (тепелер) құру үшін пайдаланған дәстүрінен туындаған. Бұл ағаш Солтүстік Американың барлық аймақтарында қысыммен өңделген ағаш ретінде де кеңінен қолданылады.

Тағам

Американың түпкілікті халықтары өздері мен жылқыларын аштықтан сақтау үшін қарағайдың ішкі қабығын жеген.

Дәрілік

Тынық мұхитының солтүстік-батысы және Калифорнияның жергілікті халықтары әртүрлі ауруларды емдеу үшін дәстүрлі медицина ретінде өсімдіктің әртүрлі бөліктерін ішкі және сыртқы қолдануға пайдаланған. Жағалау қарағайының шайыры дәрілік мақсатта да, шайнау үшін де қолданылған.

Эмблемасы

Лоджпольді қарағай – Канаданың Альберта провинциясының ресми ағашы.