Кіріспе
Прото-индоевропалық мифология – бұл гипотезалық прото-индоевропалық тілінде сөйлейтін прото-индоевропалықтармен байланысты мифтер мен құдайлар жиынтығы. Прото-индоевропалықтар әдебиетке дейінгі қоғамдарда өмір сүргендіктен, мифологиялық мотивтер тікелей куәленбесе де, салыстырмалы мифологияны зерттеушілер индоевропалық тілдердегі мұрагерлік ұқсастықтардан мәліметтерді қайта құрастырды. Бұл прото-индоевропалықтардың бастапқы сенімдерінің бөліктері ұрпақтардың дәстүрлерінде сақталған деген болжамға негізделген. Прото-индоевропалық пантеонға бірнеше сенімді түрде қайта құрылған құдайлар кіреді, себебі олар туыс – ортақ тектен шыққан тілдік бауырлар – және ұқсас атрибуттармен, мифтермен байланысты: мысалы, *Dyḗws Ph₂tḗr, күн сәулесінің аспан құдайы; оның жұбайы *Dʰéǵʰōm, жер-ана; оның қызы *H₂éwsōs, таң құдайы; оның ұлдары – Құдайлық егіздер; және *Seh₂ul және *Meh₁not, сәйкесінше күн және ай құдайлары. Кейбір құдайлар, мысалы, ауа райы құдайы *Perkʷunos немесе мал өсіруші құдайы *Péh₂usōn, тек шектеулі дәстүрлерде ғана – батыстық (яғни еуропалық) және грек-арий дәстүрлерінде ғана – куәленеді, сондықтан олар индоевропалық тілдердің әртүрлі диалектілерінде кеңінен таралмаған кейінгі қосымшалар болуы мүмкін. Кейбір мифтер де прото-индоевропалық кезеңге дараланады, себебі олар мұрагерлік мотивтің тілдік және тақырыптық дәлелдерін қамтиды: мысалы, күркіреумен байланысты мифтік кейіпкерді бейнелейтін және бұрын тоқтатылған су ағынын босату үшін көп басты жыланды өлтіретін оқиға; әлемді жарату үшін бірі екіншісін құрбан ететін екі бауырды қамтитын жаратылыс мифі; және, мүмкін, басқа әлемге күзетші иттің қарауылдық қызмет атқаратыны және оған тек өзеннен өту арқылы ғана жете алатыны туралы сенім. Қайта құрылған прото-индоевропалық мифологияның мүмкін түсіндірмелеріне қатысты әртүрлі мектептер бар. Салыстырмалы реконструкцияда қолданылатын негізгі мифологиялар – индоирандық, балтық, римдік және норвеж мифологиялары, олар көбінесе кельт, грек, славян, хетт, армян, иллирий және албан дәстүрлерінен алынған мәліметтермен толықтырылады.
Proto Indo European mythology is the body of myths and deities associated with the Proto Indo Europeans, speakers of the hypothesized Proto Indo European language. Although the mythological motifs are not directly attested – since Proto Indo European speakers lived in preliterate societies – scholars of comparative mythology have reconstructed details from inherited similarities found among Indo European languages, based on the assumption that parts of the Proto Indo Europeans' original belief systems survived in the daughter traditions. The Proto Indo European pantheon includes a number of securely reconstructed deities, since they are both cognates – linguistic siblings from a common origin – and associated with similar attributes and body of myths: such as *Dyḗws Ph₂tḗr, the daylight sky god; his consort *Dʰéǵʰōm, the earth mother; his daughter *H₂éwsōs, the dawn goddess; his sons the Divine Twins; and *Seh₂ul and *Meh₁not, a solar goddess and moon god, respectively. Some deities, like the weather god *Perkʷunos or the herding god *Péh₂usōn, are only attested in a limited number of traditions – Western (i. e. European) and Graeco Aryan, respectively – and could therefore represent late additions that did not spread throughout the various Indo European dialects. Some myths are also securely dated to Proto Indo European times, since they feature both linguistic and thematic evidence of an inherited motif: a story portraying a mythical figure associated with thunder and slaying a multi headed serpent to release torrents of water that had previously been pent up; a creation myth involving two brothers, one of whom sacrifices the other in order to create the world; and probably the belief that the Otherworld was guarded by a watchdog and could only be reached by crossing a river. Various schools of thought exist regarding possible interpretations of the reconstructed Proto Indo European mythology. The main mythologies used in comparative reconstruction are Indo Iranian, Baltic, Roman, and Norse, often supported with evidence from the Celtic, Greek, Slavic, Hittite, Armenian, Illyrian, and Albanian traditions as well.
Философиялық бағыттар
Протоиндоевропалықтардың мифологиясы тікелей куәландырылмаған және олардың тілін халколит дәуіріндегі нақты бір мәдениетке байланысты археологиялық жағдайлармен сәйкес келтіру қиын. Дегенмен, салыстырмалы мифологияны зерттеушілер әртүрлі үнді-еуропалық халықтардың құдайлары, діни амалдары мен аңыздары арасындағы тілдік және тақырыптық ұқсастықтарға негізделіп, протоиндоевропалық мифологияның кейбір аспектілерін қайта құруға тырысты. Бұл әдіс салыстырмалы әдіс деп аталады. Әртүрлі мектептер протоиндоевропалық мифологияны әртүрлі көзқараспен қарастырды. Метеорологиялық немесе табиғаттану мектебі протоиндоевропалық аңыздар бастапқыда аспан, күн, ай және таң сияқты табиғи құбылыстарды түсіндіру ретінде пайда болды деп санайды. Сондықтан, олардың құдайларына бағытталған ритуалдар кең таралған. Бұл түсінік Фридрих Макс Мюллер сияқты ерте ғалымдардың арасында танымал болды, олар барлық аңыздарды күннің аллегориясы ретінде қарастырды. Жақында Жан Одри және Мартин Л. Уэст сияқты ғалымдар бұл көзқарасты қайта жаңғыртқанмен, бұл мектеп 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында көптеген ғылыми қолдауын жоғалтты. 19-шы ғасырдың соңында кең таралған Ритуалдық мектеп протоиндоевропалық аңыздарды әртүрлі ритуалдар мен діни амалдарды түсіндіру үшін ойлап табылған әңгімелер ретінде қарастырады. Ритуалдық мектептің ғалымдары осы ритуалдарды әлемді өз пайдасына бағындыруға жасалған әрекеттер ретінде түсіндіру қажет деп санайды. Бұл түсінік 20-шы ғасырдың басында ең жоғары танымалдылыққа ие болды, ал оның көрнекті жақтастары, мысалы, Джеймс Джордж Фрейзер және Джейн Эллен Харрисон классикалық ғалымдар болды. Ритуалдық мектептің қазіргі өкілі Брюс Линкольн, мысалы, протоиндоевропалықтар әрбір құрбандық адамзаттың негізін қалаушының өзінің егіз бауырына жасаған алғашқы құрбандықты қайта жасау деп сенгенін айтады. Функционалистік мектеп, керісінше, мифтердің дәстүрлі тәртіптің мета-нарративтік негіздемесі арқылы әлеуметтік мінез-құлықты нығайтатын әңгімелер ретінде қызмет еткенін көрсетеді. Функционалистік мектептің ғалымдары Жорж Дюмезиль ұсынған үш функциялық жүйеге үлкен ықпал етті, ол діни қызметкерлер класын (қасиетшілер мен билеушілердің діни және әлеуметтік функцияларын қамтиды), жауынгерлер класын (қорқыныш пен ерлік ұғымдарымен байланысты) және шаруалар класын (өнімділік пен қолөнермен байланысты) қамтитын үш бөлімге бөлінген үшжақты идеологияны алға тартады. Дюмезильдің теориясы 20-шы ғасырдың ортасынан бастап үнді-еуропалық зерттеулерге үлкен әсер етті, ал кейбір ғалымдар оның аясында жұмыс істеуді жалғастырды, бірақ ол сондай-ақ априорлық және тым кең мағыналы деп сынға ұшырады, сондықтан оны дәлелдеу немесе жоққа шығару мүмкін емес. Структуралистік мектеп протоиндоевропалық мифология негізінен дуалистік оппозиция тұжырымдамасына негізделген деп санайды. Олар барлық адамдардың психикалық құрылымы қарама-қарсы элементтерді шешу үшін қарама-қарсы үлгілерді құруға бағытталған деп санайды. Бұл тәсіл мифологияның генетикалық шығу тегіне емес, мифологияның мәдени универсалдықтарына назар аударады, мысалы, Тамаз В. Гамкрелидзе мен Вячеслав Иванов ұсынған неке табиғатына негізделген іргелі және бинарлық оппозиция. Сонымен қатар, ол үш функциялық жүйені әр функцияның ішіндегі қарсы элементтерді, мысалы, жауынгер рөлінде кездесетін шығармашылық және деструктивті элементтерді атап көрсету арқылы жетілдіреді.
Шығанақ мифологиясы
Ең ерте куәландырылған және осылайша барлық Үнді-Еуропалық мифологиялардың ішіндегі ең маңыздысы – Веда мифологиясы, әсіресе Ригведа мифологиясы, Ведалардың ең көнесі. Фридрих Макс Мюллер сияқты салыстырмалы мифологияның алғашқы ғалымдары Веда мифологиясының маңыздылығын осыншалық деңгейде баса көрсеткендіктен, оны Праиндоевропалық мифтермен теңестірді. Қазіргі зерттеушілер көп сақтық танытады, себебі Веда мифологиясы әлі де орталық рөлде болғанымен, басқа мифологияларды да ескеру қажет. Салыстырмалы зерттеулер үшін тағы бір маңызды мифологиялық көз – рим мифологиясы. Римдіктер өте күрделі мифологиялық жүйеге ие болды, оның бір бөлігі римдіктердің мифтерін тарихи оқиғаларға айналдыруға бейімділігі арқасында сақталған. Салыстырмалы түрде кеш куәландырылғанына қарамастан, скандинав мифологиясы әлі де салыстырмалы зерттеулер үшін ең маңызды үш Үнді-Еуропалық мифологияның бірі саналады, себебі сақталған исландтық материалдың молдығы зор. Балтық мифологиясы да ғалымдардың назарына іліккен, өйткені ол тілдік тұрғыдан ең консервативті және архаикалық сақталған сала болып табылады, бірақ көздер салыстырмалы түрде кеш болғандықтан зерттеушілерге әлі де қиындық туғызып келеді. Дегенмен, латыш халық әндері Праиндоевропалық мифті қайта құру процесінде маңызды ақпарат көзі ретінде қарастырылады. Грек мифологиясының батыс мәдениетіндегі танымалдығына қарамастан, грек мифологиясы салыстырмалы мифологияда көбінесе аз маңызға ие деп есептеледі, себебі гректерге дейінгі және Таяу Шығыс мәдениеттерінің күшті ықпалы бар, ол Индоевропалық материалдың аз бөлігін басып тастайды. Осы себепті грек мифологиясына ғалымдар 21-ші ғасырдың басында ғана көңіл бөлді. Скифтер Праиндоевропалық мәдениеттерге қатысты салыстырмалы түрде консервативті саналғанымен, ұқсас өмір салты мен мәдениетін сақтап қалған, олардың мифологиясы Индоевропалық контексте сирек зерттелді және ата-бабалық Индоевропалық мифологияның мәні туралы жиі талқыланбады. Кем дегенде үш құдай – Табити, Папайос және Апи, жалпы алғанда, Индоевропалық текті деп түсіндіріледі, ал қалғандарына қатысты әртүрлі интерпретациялар бар. Алайда, сибирлік, түркілік және тіпті Таяу Шығыс нанымдарының ықпалы әдебиетте кеңінен талқыланады.
Космология
Аспандағы ешқашан қартаймайтын құдайлар мен жер бетіндегі өлімге ұшырайтын адамдар арасында түбірінен айырмашылық болды. Жер *dhéǵʰōm сумен ("Мұхит") қоршалған кең, жазық және дөңгелек құрлық ретінде қабылданатын. Жұлдыздар (h₂stḗr) кейде мифтік тұлғалармен немесе оқиғалармен байланыстырылғанымен, олар ешқандай нақты ғарыштық мағынаға ие емес және олар барлық нәрседен гөрі әшекей ретінде қарастырылды. Мартин Л. Весттің сөзіне сәйкес, әлем ағашы (axis mundi) идеясы, батыс Азия космологиясынан кейіннен келген болуы мүмкін: "Грек мифі Таяу Шығыстан шыққан болуы мүмкін, ал үнді және германдық тіреу идеясы финно-ұйғыр және Орталық және Солтүстік Азия халықтарының шамандық космологиясынан туындаған."
Қайта құру
Ғылыми ортада Proto-Indo-European космогониялық мифінің қай нұсқасы ең нақты қайта құрылғаны туралы бірлескен пікір жоқ. Брюс Линкольннің "Егіз бен Адам" деп аталатын Proto-Indo-European мотивін қайта құруын Яан Пухвел, Дж. П. Мэллори, Дуглас Кью. Адамс, Дэвид У. Энтони және ішінара Мартин Л. Вест сияқты көптеген ғалымдар қолдайды. Кейбір тақырыптық ұқсастықтар ежелгі Таяу Шығыс дәстүрлерімен, тіпті Полинезия немесе Оңтүстік Америка жырларымен салыстырылғанымен, Линкольн *Ману және *Йемо сөздерінің туысқан тілдеріндегі тілдік сәйкестіктердің мифтің Proto-Indo-European тегінен туындағанын көрсетуі мүмкін деп санайды. Эдгар Поломе айтқандай, "Имир туралы скандинавиялық мифтің кейбір элементтері ерекше түрде Үнді-Еуропалыққа тән", бірақ Линкольн ұсынған қайта құру "скандинавиялық нұсқадағы негізгі өзгерістерді түсіндіру үшін дәлелдеуге келмейтін тым көп болжамдарға негізделген". Дэвид А. Лиминг сондай-ақ, ғаламның бастапқы күйін бейнелейтін Космикалық жұмыртқа тұжырымы көптеген Үнді-Еуропалық жаратылыс мифтерінде кездесетінін атап өтті.
Жаратылыс мифы
Линкольн * ("Адам") және * ("Егіз") егіз ағайындыларды әлем мен адамзаттың алғашқы аталары ретінде, сондай-ақ * ("Үшінші") есімді батыр арқылы алғашқы құрбандықтың сақталуын қамтамасыз ететін жаратылыс мифін қайта жасайды. Жаратылыс процесінен бұрынғы бастапқы жағдайға қатысты Уэст Веда, скандинавия және, кемінде, грек дәстүрлерінің космологиялық элементтердің болмауына куәлік ететінін айтады, олардың жоқтығы туралы ұқсас формулалар бар: "сол кезде белу де, болмау да болған жоқ; ауа да, одан арғы аспан да болған жоқ" (Ригведа), "құм да, теңіз де, салқын толқындар да болған жоқ; жер де, аспан да болған жоқ; Гиннунгагап болды, бірақ шөп болған жоқ" (Волуспа), "бастапқыда Хаос, Түн және қараңғы Эреб болды, және кең Тартар, бірақ жер де, ауа да, аспан да болған жоқ" (Құстар). Жаратылыс мифінде алғашқы адам Ману және оның алып егіз інісі Емо ғарыштан өтеді, оларға алғашқы сиыр ілеседі. Әлемді жарату үшін Ману інісін құрбан етеді және көктегі құдайлардың (Аспан Әкесі, Дауыл құдайы және Илаһи Егіздер) көмегімен оның денесінен табиғи элементтер мен адамдарды жасайды. Осылайша Ману құрбандықты әлемдік тәртіптің алғы шарты ретінде бастағаннан кейін алғашқы дін қызметкері болады, ал оның қайтыс болған інісі Емо анатомиясынан (басынан дін қызметкерлері, кеудесі мен қолынан жауынгерлер, жыныс мүшелері мен аяқтарынан қарапайым халық) пайда болғандықтан алғашқы патша болады. Еуропалық және Үнді-Ирандық нұсқалары осы мәселеде ерекшеленсе де, Линкольн бастапқы мифте алғашқы сиырдың құрбандыққа шалынғанын, одан басқа жануарлар мен өсімдіктер туғанын айтады, себебі прото-үнді-ирандықтардың мал өсіру тіршілік ету салты прото-үнді-еуропалықтарға жақын болған. Үшінші адам Тритоға аспан құдайлары құдайлық сый ретінде мал сыйлайды, оны * ("жылан"; және индоевропалық түбірден жоққа шығару) деп аталатын үш басты жылан ұрлайды. Трито алдымен оның қолынан зардап шегеді, бірақ кейінірек батыр маскүнемдік ішімдікпен күшейіп, Аспан Әкесінің көмегімен оны жеңеді. Содан кейін ол қайтарылған малды дін қызметкеріне дұрыс құрбан ету үшін қайтарады. Трито енді алғашқы жауынгер, өзінің батырлық әрекеттері арқылы құдайлар мен өлімдіктер арасындағы өзара сыйлау циклін сақтайды.
Түсіндірме
Линкольннің айтуынша, Ману мен Йемо "кейінгі дін қызметкерлері мен патшаларға үлгі болатын" билік функциясының мифі, ал Трито туралы аңыз "кейінгі барлық қарулы адамдарға үлгі болатын жауынгерлік функция мифі" ретінде түсіндірілуі керек. Бұл миф шын мәнінде әлемді дін қызметкері (оның сиқырлық және заңдық аспектілерінде), жауынгер (үшінші адам) және малшы (мал) арасындағы үш бөлікке бөлу туралы Дюмезильдік концепцияны еске салады. Тритоның оқиғасы кейінірек мал ұрлау туралы эпикалық мифтерге үлгі болды және, ең алдымен, үнді-еуропалық халықтары арасында ұрлық жасау практикасына моральдық негіздеме ретінде қызмет етті. Түпнұсқадағы аңызда Трито тек өз халқына тиесілі нәрсені қайтарып алады, яғни құдайларға дұрыс құрбандық шалатын адамдарды. Миф көктегі батыр мен жер бетіндегі жылан арасындағы ғаламдық қақтығыс ретінде немесе үнді-еуропалықтардың үнді-еуропалық емес халықтар үстінен жеңісі ретінде түсіндірілді, жыртқыш аборигенді ұры немесе билікті басып алушыны бейнелейді. Кейбір ғалымдар алғашқы жаратылыс Йемоның Манудың егіз інісі емес, екі есе гермафродит ретінде бейнеленгенін, олар екеуі де бір-біріне толыққанды жаратылыстар жұбын құрайтынын ұсынды, немесе екіге бөлінген – еркек және әйел жартыларына, жыныстардың алғашқы ажырауын бейнелейді.
Мұра
Прото-индоевропалық алғашқы діни қызметкер Манудан ("Адам", "адамзаттың ата-бабасы") шыққан туыстарға индуизмдегі аңыз бойынша алғашқы адам және оның құрбандыққа шалынған әйелі Манави; Батыс герман тайпаларының мифтік ата-бабасы герман Маннус (PGmc *Mannaz) және парсы Манушчихр (Авеста тілінен Manūš.čiθra), 9 ғасырдағы зороастриялық бас діни қызметкері. Құрбандыққа шалынған алғашқы патша *Yemo ("Егіз") есімінен шыққандар – өлім және жер асты құдайы Яма; алтын ғасырдың патшасы және тозақтың күзетшісі Yima (Авеста тілінде); алыптардың (jötnar) ата-бабасы Ymir (PGmc *Jumijaz); және, мүмкін, Ремус (прото-латын *Yemos немесе *Yemonos, алғашқы y әрпінің Rōmulus әсерінен r әрпіне ауысуымен), Римнің негізін қалау мифінде оның егіз бауыры Ромулдан өлтірілген. Бірінші жауынгер *Тритодан ("Үшінші") шыққан туыстарға Ведалық Трита, Авесталық Трита және Норс þriði жатады. Көптеген индоевропалық сенімдер табиғи элементтердің пайда болуын Yemo-ның бастапқы бөлшектелуінің нәтижесі ретінде түсіндіреді: оның еті көбінесе жерге айналады, шашы – шөпке, сүйегі – тасқа, қаны – суға, көзі – күнге, ақылы – айға, миы – бұлттарға, тынысы – желге, ал басы – аспанға айналады. Жануарды құрбандыққа шалу дәстүрі, оның бөліктерін әлеуметтік белгіленген үлгілерге сәйкес тарату мақсатында, бұл әдет ежелгі Рим мен Үндістанда кездеседі және бастапқы құрбандықпен басқарылатын космостың тепе-теңдігін қалпына келтіру әрекеті ретінде түсіндіріледі. Ману және Yemo мотивтері Индоевропалық көші-қондардан кейін Еуразияның барлық аймақтарына әсер етті. Грек, көне орыс ("Көкше патша туралы жыр") және еврей нұсқалары ирандықтарға тәуелді, ал мифтің қытай нұсқасы ежелгі Үндістаннан әкелінген. Армян нұсқасындағы Трито бірінші жауынгер туралы миф ирандықтарға тәуелді, ал римдік нұсқаларына ертедегі грек нұсқалары әсер еткен.
Космикалық тәртіп
Лингвистикалық дәлелдер ғалымдарды *h₂értus ұғымын қайта құруға итермеледі, ол «қолайлы, дұрыс реттелген» дегенді білдіреді және түпнұсқада *h₂er сөздік түбірінен, «қолайлы болу» деген мағынадан шығады. Туысқан сөздерге хетт тіліндегі āra («дұрыс, лайықты»); санскрит тіліндегі ṛta («құдайлық/ғаламдық заң, шындықтың күші немесе тәртібі»); авеста тіліндегі arəta («тәртіп»); грек тіліндегі artús («реттелу»), мүмкін arete («көректілік») *h₂erh₁ («ұнату, қанағаттандыру») түбірі арқылы; латын тіліндегі artus («буын»); тохар тілі А-дағы ārtt («мақтау, қуанту»); армян тіліндегі ard («өрнек, пішін»); жоғары орта неміс тіліндегі art («туа пайда болған қасиет, табиғат, әдет») кіреді. *h₂er («қолайлы болу») түбірімен *dʰeh₁ сөздік түбірі байланысты, ол «қою, орнату, құру» және «айту, сөйлеу; қайта әкелу» мағыналарын білдіреді. Веданың заңды мінез-құлық кодексі, Дхарма да PIE түбірі *dʰeh₁-ден шығады. Мартин Л. Вестке сәйкес, *dʰeh₁ түбірі құдайлық немесе ғаламдық жаратылысты да білдіреді, бұл хетт тіліндегі nēbis dēgan dāir («құрылған аспан (және) жер») тіркесімен, жас авеста формуласы kə huvāpå raocåscā dāt təmåscā? («Нұр мен қараңғылық аймақтарын қандай шебер жасады?») тіркесімен, ведалық жаратушы құдай Дхатрдың атымен және мүмкін грек нимфасы Тетиспен, Олкман поэзиясында демиургиялық құдай ретінде бейнеленген. Тағы бір түбір *yew(e)s ритуалдық заңдармен байланысты болып көрінеді, бұл латын тіліндегі iūs («заң, құқық, әділдік, міндет»), авеста тіліндегі yaož dā («ритуалдық тұрғыдан тазалау») және санскрит тіліндегі śáṃca yóśca («денсаулық және бақыт») сөздерімен көрсетілген. Бұған қоса, көне ирланд тілінде *yusi(iy)os сөзінен туындаған uisse («дұрыс, қолайлы») және, мүмкін, көне шіркеу славян тіліндегі istǔ («нақты, шын») сөздері де бар. Латын тіліндегі tarentum («құрым») сөзі бастапқыда «өту орны» дегенді білдірген. Скандинавия мифологиясында Гермодр Гельге жету үшін Гиолль өзенінен көпірден өтуі керек, ал латыш халық әндерінде өлгендер өзеннен гөрі батпақтан өтуі керек. Қайтыс болғандардың денелеріне монеталар қою дәстүрі, кемешіге ақы төлеу үшін, ежелгі гректерде де, ертедегі славян жерлеу рәсімдерінде де кездеседі; ең алғашқы монеталар темір дәуірінен табылған, бірақ бұл кемешіге сый-сыяпат берудің ежелгі дәстүрінің куәсі болуы мүмкін. Қайталанатын мотив бойынша, Басқа әлемде әдетте көп басты (кейде көп көзді) иттің күзетіп тұрған қақпасы болады, ол сонымен қатар жол көрсетуші ретінде қызмет етеді және кіргендердің шығуына жол бермейді. Грек тіліндегі Cerberus және индуистік Śárvara сөздері, ықтимал, ортақ есім *Ḱérberos («дақты») сөзінен шыққан. Брюс Линкольн скандинавиялық Garmr сөзін үшінші туыс сөз ретінде ұсынды, бірақ бұл лингвистикалық тұрғыдан негізсіз деп талқыланды.
Эсхатология
Бірнеше дәстүрлер әлемнің аяқталуы туралы мифтерді көрсететін ежелгі Индоевропалық эсхатологиялық аңыздардың іздерін ашады. Оқиға әдетте басқа, жауласқан әкелік тараптан келген архдемонның құдайлар немесе батырлар қауымында билікке ие болуымен басталады (норс Локи, римдік Таркин, ирландтық Брес). Жаңа билеуші халыққа залымдықпен қарайды, оларды бекіністер салуға мәжбүр етеді, ал архдемон оның орнына оған сүйенетін сыртқы адамдарды жақсы көреді. Архдемонның айтарлықтай қорқынышты ісінен кейін, оны қол астындағылары қуады және ол шетелдік туыстарының арасында пана табады. Содан кейін жаңа басшы (норс Видарр, римдік Луций Брут, ирландтық Луг), "тыныш" деп белгілі және әдетте қуылған архдемонның немере немесе шөбересі (*népōt) болып табылады, пайда болады, және екі күш бір-бірін жоқ ету үшін апатты шайқаста кездеседі. Миф ғарыштық тәртіптің бұзылуымен және уақыттық циклдік дәуірдің аяқталуымен аяқталады. Скандинавиялық және ирандық дәстүрлерде соңғы шайқасқа дейін апатты "ғарыштық қыс" орналасады.
Басқа ұсыныстар
Жан Ходри ұсынған космологиялық модельде, протоиндоевропалық аспан үш "көк" (күндізгі, түнгі және аралық) өңінен тұрады, олар бір осьтің айналасында айналады, әрқайсысының өз құдайлары, әлеуметтік байланыстары және түстері (сәйкесінше ақ, қара және қызыл) бар. Күндізгі аспанның құдайлары түнгі аспанның шегін бұза алмайды, онда өздерінің құдайлары мен өлгендердің рухтары мекендейді. Мысалы, Зевс "Илиада"дағы түнгі аспанға өкіметін жеткізе алмайды. Осы тұжырымда аралық немесе өтпелі аспан екі басқа көкті байланыстыратын қақпа немесе шекараны (таң және кеш) бейнелейді. Протоиндоевропалықтардың жердің шеткі бөлігінде адамдық жағдайдан туындайтын қиындықтар мен азаптардан босатылған халық тұрады деп сенгені мүмкін. Ортақ мотивті үнділік Шветадвипам ("Ақ арал") аңыздары көрсетеді, оның тұрғындары ай сияқты ақ жарқырайды және тамаққа мұқтаж емес; гректердің Гипербореясы ("Солтүстік желдің ар жағында"), онда күн үнемі сәулеленеді және адамдар "ауруды да, қарттықты да білмейді"; ирландтық Тир на нОг ("Жастар елі"), батыс теңізінде орналасқан мифтік аймақ, онда "бақыт мәңгілік және тоймаушылық жоқ"; немесе германиялық Одайнсакр ("Жылтыраған жазықтар"), мұхиттың ар жағында орналасқан және онда "ешкімге өлуге рұқсат етілмейтін" жер.
Тәңірлер
Архаикалық прото-индоевропалық тіл (4500–4000) екі жыныстық жүйеге ие болды, ол бастапқыда тірі және тірі емес сөздерді ажырататын, бұл жүйе жалпы аталымды оның қасиетті синонимінен ажыратуға арналған. Мысалы, от белсенді принцип ретінде *h₁n̥gʷnis (латынша ignis; санскритше Agní), ал жансыз, физикалық нысан *péh₂ur (грекше pyr; ағылшынша fire) болды. Осы кезеңде прото-индоевропалық сенімдер әлі де анимистік болды және олардың тілі әлі еркек және әйел арасындағы формалды айырмашылықтар жасамайтын, бірақ әрбір құдайдың ер немесе әйел ретінде ұғылған болуы мүмкін. Кейінгі индоевропалық мифологияларда кездесетін көптеген қасиетті тұлғалар, мысалы грек Афинасы, римдік Юнона, ирландтық Медб немесе ирандық Анахита, көші-қондардан кейін түрлі пантеондарға сіңірілген ежелгі индоевропалық құдайлардан шыққан. Әртүрлі бейнеленген олар көбінесе бірнеше функцияларды орындаған ретінде көрінетін, ал прото-индоевропалық қасиетті тұлғалардың жалпы ерекшелігі – тұлғаландырудың жетіспеуі және тар мағынадағы қызметтері болды. Ең жақсы куәландырылған әйел индоевропалық қасиетті тұлғаларға *H₂éwsōs, Таң, *Dʰéǵʰōm, Жер және *Seh₂ul, Күн жатады. Прото-индоевропалықтардың қасиетті тұлғалардың белгілі бір каноны болғаны немесе оларға нақты сан тағайындалғаны ықтимал емес. "Құдай" деген сөз *deywós ("аспандық") болды, ол *dyew түбірінен туындаған, ол жарқын аспанды немесе күндізгі жарықты білдірді. Латынша deus, көне норвегше Týr (< германша *tīwaz), санскритше devá, авестада daeva, ирландша día, не литваша Dievas сөздерінде көрініс тапқан. Керісінше, адамдар "өлімділердің" синонимі болды және "жерге" (*dʰéǵʰōm) байланысты, сондай-ақ түрлі тілдерде "адам, жан" сөздерінің бастауы болды. Прото-индоевропалықтар құдайлардың өлім мен аурудан босатылғанына сенді, өйткені олар әдетте өлімділерге қол жетімсіз арнайы тағаммен қоректенді: Чандогья Упанишадта "құдайлар, әрине, жемейді де, ішпейді де. Олар осы нәрге қарап қана тояды", ал Эддада "Один, қару-жарақ иесі, тек шараппен ғана өмір сүреді – оған тамақ қажет емес; шарап оған сусын да, ет те болып табылады" делінген. Кейде ұғымдар да қасиеттілендірілуі мүмкін, мысалы авестадағы mazdā ("даналық"), Ахура Мазда ("Даналықтың Иесі") ретінде құлшылық етілді; грек соғыс құдайы Арес (ἀρή, "құрып жою, жойқындық") немесе Веданың келісімдерді қорғаушысы Митрах (mitrámнан, "келісімшарт"). Құдайлардың әдетте "даңқты", "жоғары", "патша" немесе "бағушы" сияқты бірнеше атақтары болды, сонымен қатар құдайлардың өздеріне тән тілі мен нақты есімдері бар екені, және кейбір жағдайларда олар өлімділерден жасырылуы мүмкін деген түсінік болды. Индоевропалық дәстүрлерде құдайлар "үлестірушілер" немесе "жақсылықтарды берушілер" (*déh₃tōr h₁uesuom) ретінде қарастырылды. Белгілі бір қасиетті тұлғалар әділеттілік немесе келісімшарттарды қадағалаумен жүктелгенімен, жалпы алғанда индоевропалық құдайлардың этикалық сипаты болған жоқ. Олардың шексіз күші, оны өз қалауынша қолдана алатындығы, оларға құлшынып, олардың қанағаттануын қамтамасыз ету үшін ритуалдар, құрбандықтар мен мадақтау әндері қажет етті, осылайша олар қоғамға өркендеу сыйлап, оны қамтамасыз ететін. Құдайлардың табиғатты бақылауы туралы идея *nos (әйелдік түрі nā) жұрнағында бейнеленген, ол "иесі" дегенді білдіреді. Весттің сөзіне сүйенсек, ол грек тілінде Уран ("жаңбыр иесі") және Хелена ("күн сәулесінің иесі"), герман тілінде *Wōðanaz ("құштарлық иесі"), гал тілінде Эпона ("аттар қасиетті тұлғасы"), литва тілінде Perkūnas ("емен ағашының иесі"), рим тілінде Нептун ("су иесі"), Вулкан ("оттың жарқырауының иесі") және Сильван ("орман иесі") сөздерінде кездеседі.
Пантеон
Тіл білімі мамандары көптеген дереккөздерден прото-индоевропа тілінде (ПИЭ) кейбір құдайлардың аттарын қайта құруға қол жеткізді. Кейбір құдайлардың есімдері ғалымдар арасында басқаларына қарағанда кеңінен қабылданады. Филолог Мартин Л. Весттің сөзіне сәйкес, "ең анық мысалдар – ғарыштық және табиғат элементтерінің құдайлары: Аспан құдайы, оның серігі Жер және оның егіз ұлдары; Күн, Күн қызы және Таң; дауыл, жел, су, от құдайлары; өзендер, көктемгі және орман нимфалары сияқты жер бетіндегі күштер; жолдар мен малдарды күзетін жабайы құдай".
Көктегі Әке
Прото-индоевропалық пантеонның басты құдайы *Dyḗws Ph₂tḗr, оның есімі сөзбе-сөз "Аспан Әкесі" дегенді білдіреді. Аспан немесе Күнді құдайлық тұлға ретінде қарастырылып, сол арқылы құдайлардың мекені, Көк ретінде танылған Диеус, барлық прото-индоевропалық құдайлардың ішіндегі ең жақсы куәландырылған құдай. Құдайларға ашылатын қақпа және құдайлық егіздердің де, таңның құдайының (Хаусос) да әкесі ретінде Диеус пантеондағы маңызды құдай болды. Дегенмен, ол олардың билеушісі болмаған, немесе Зевс пен Юпитер сияқты жоғары биліктің иесі емес. Аспан табиғатына байланысты, Диеус үнді-еуропалық мифтерде көбінесе "барлығын көретін" немесе "көріпкел" деп сипатталады. Алайда, Зевс немесе Индо-Иран Митра-Варуна жұбы сияқты әділдік пен туралықты қадағалаумен айналысқан деп есептелмейді; бірақ ол анттар мен келісімдерге куәгер ретінде қызмет етуге лайықты болды. Грек құдайы Зевс және рим құдайы Юпитер өздерінің пантеондарының басты құдайлары ретінде танылады. *Dyḗws Ph₂tḗr Ригведада Диаус Пита ретінде де, тек бірнеше гимндерде еске алынатын кішігірім ата-баба тұлғасы ретінде, сондай-ақ Александриялық Гесихий бір рет атаған Ильрий құдайы Деи Патрус ретінде де куәландырылған. Латыш тіліндегі Debess tēvs және хетт тіліндегі attas Isanus сияқты ритуалдық тіркестер *Dyḗws Ph₂tḗr формуласының тікелей ұрпақтары емес, бірақ олар оның бастапқы құрылымын сақтайды.
Таң құдайы
*H₂éusōs таңның прото-индоеуропалық құдайы ретінде қайта құрастырылды. Үш дәстүрде (үнді, грек, балтық) таң – "көк әкесінің қызы", *Dyḗws. Осы үш тармақта және төртіншісінде (италиялықта) таңғы құдай кешігіп қалғандықтан қудаланады немесе сахнадан қуылды. Таңды белгілейтін ежелгі эпитет *Dʰuǵh₂tḗr Diwós, "Аспан қызы" болған. Күннің басында пайда бола отырып, көктің қақпаларын ашатын Хаусос әдетте қартаймайтын және әр таңда қайта туылатын сияқты көрінеді. Қызыл немесе алтын маталармен байланысты, ол көбінесе билеп тұрғандай бейнеленеді. Ригведада Ушас таң құдайына арналған жиырма бір гимн, ал Авестадан бір үзінді Уша таң құдайына арналған. Ерте грек поэзиясы мен мифологиясында Эос таң құдайы маңызды орын алады. Римдік таң құдайы Аврора грек Эосының көрінісі, бірақ түпнұсқа римдік таң құдайы Матер Матута атауымен де құлшылыққа ие болған болуы мүмкін. Аңгло-саксондықтар Эостра құдайына табынып, оны көктемгі фестивальмен байланыстырды, кейіннен ол өз атын айға берді, ол ағылшын тіліндегі христиандық Пасха мерекесіне ат қойды. Ескі жоғары неміс тіліндегі Ôstarmânôth оңтүстік Германияда да осыған ұқсас құдайға табыну болғанын көрсетеді. Литваның таң құдайы Аушра XVI ғасырға дейін танылған.
Тәңірлік егіздер
Жылқы егіздері – дерлік барлық Индоевропалық пантеондарда кездесетін егіз ағайындылардың тобы, олардың атты білдіретін есімдері көбінесе *h₁éḱwos болып табылады, алайда есімдері әрқашан туыс емес, және олардың прото-индоевропалық атауын қайта құру мүмкін емес. Көптеген дәстүрлерде Жылқы егіздері Күн қызының немесе Таң құдайының ағалары, ал аспан құдайы *Dyḗws Ph₂tḗr-дің ұлдары болып есептеледі. Грек Диоскурлары (Кастор мен Поллукс) – «Зевстің ұлдары», Ведалық Диво напата (Ашвин) – «Дьяустың ұлдары», аспан құдайы; Литвалық Диево сūнелияй (Ашвиенай) – «Құдайдың ұлдары» (Диевас); ал латыш Диева дели де солай – «Құдайдың ұлдары» (Диевас). Жас шағындағы жігіттер түрінде бейнеленген және аспанда күнді тартқан жылқылар, Құдайлық егіздер жылқыға мініп (кейде олардың өзі жылқы ретінде бейнеленген), соғыста немесе теңізде адамдарды өлім қаупінен құтқарып қалады. Құдайлық егіздер көбінесе ерекшеленеді: біреуі жас жауынгер, ал екіншісі емші немесе үй шаруашылығымен айналысатын болып көрсетіледі. Олар туралы көптеген әңгімелерде Құдайлық егіздер Таңды судан құтқарады, бұл олардың күн атқыштары рөлінен туындаған тақырып. Түнде күннің жылқылары алтын қайықпен шығысқа қайтып, таңертең күнді теңізден әкеледі. Күндіз олар аспанды кезіп, таңғы жұлдызды қуалайды. Басқа да белгілері англосаксондық Хенгист пен Хорсада (олардың есімдері «теке» және «ат» дегенді білдіреді), Тимейдің айтуынша, атлантикалық кельттер ат егіздері ретінде құрметтейтін кельт «Диоскуройларында», германдық Алкисінде, Нахарвали құдайында немесе Уэльстің Бран мен Манауидан екі бауырларында кездеседі. Жылқы егіздері таңғы және кешкі жұлдызға (Венера планетасына) негізделген болуы мүмкін, сондықтан олар туралы көптеген әңгімелерде олар Күн құдайымен бірге жүреді, себебі Венера планетасы Күнге өте жақын орбитада орналасқан.
Митра-Варуна
Этимологиялық байланыс көбінесе негізсіз деп есептелсе де, кейбір ғалымдар (мысалы, Жорж Дюмезил және С. К. Сен) *Ворунос немесе *Веруносты (сонымен қатар, қайта құрастырылған «Патша мен құдай» диалогындағы есімді құдай) түнгі аспан және Dyēws-тің игілікті серігі ретінде қарастырды, грек тіліндегі Оуранос пен Ведалық Варунадағы мүмкін туыстастармен, PIE түбірінен *woru ("қоршау, жабу"). Ворунос аспанды бейнелеген немесе түнгі аспанда мекендеген болуы мүмкін. Грек және Веда поэзиясында Оуранос пен Варуна «көрікті, кең қараушы» ретінде бейнеленеді, олар өздерінің құрбандарын қоршап ұстайды немесе тұтқынға алады, және көктегі «орынға» ие болады немесе оның өзі болады. Үш аспан космологиялық моделінде түнгі және күндізгі аспанды байланыстыратын аспан құбылыстарын «Байлаушы құдай» бейнелейді: грек Кроносы, Гесиодтың «Теогониясында» Уран мен Зевс арасындағы аралық құдай, Индиялық Савитр, Ведаларда күннің шығуы мен батуымен байланысты, және римдік Сатурн, оның мерекесі қысқы күн тоғысының алдындағы кезеңді белгілейді.
Басқа ұсыныстар
Кейбір ғалымдар *Diwōnā немесе *Diuōneh₂ деп аталатын құдайдың жұбайы, грек құдайы Дионаның ықтимал ұрпағы болған Dyēws-тің жұбайы деп санайды. Бұл тақырыптық эхо Ведалық Үндістанда да кездесуі мүмкін, себебі Индраның әйелі Индрани мен Зевстің жұбайы Диона да ынталандырылғанда қызғаныш пен дауға бейім. Екінші ұрпақ грек мифологиясында Зевспен біріккен Дия тұлғасында табылуы мүмкін. Бұл оқиға Дияның күйеуі Иксионның Зевстің жұбайы Гераның көрінісімен (арманымен) қосылуынан кейін кентаврлардың дүниеге келуіне әкеледі. Дегенмен, бұл реконструкция тек осы екі дәстүрде ғана кездеседі, сондықтан оның дұрыстығы толық қамтамасыз етілмеген. Грек Герасы, римдік Юнона, германдық Фригг және индийлік Шакти жиі неке мен өнімділікті қорғаушы немесе болашақты болжу сыйының иесі ретінде бейнеленеді. Бірақ Джеймс П. Маллори мен Дуглас К. Адамс "бұл функциялар тым жалпы, сондықтан ПИЕ-дегі ерекше "консорт құдайы" болды деген пікірді қолдамайды, және көптеген "консорттар" бұрынғы құдайлардың сіңірілуін көрсетеді, олардың некеге қатысы болуы мүмкін емес" деп атап көрсетеді.
Табиғат құдайлары
Прото-индоевропалық мифологияның негізі анимизм болып табылады. Бұл түпкілікті анимизм әлі де үнді-еуропалық ұрпақ мәдениеттерінде көрініс тапқан. Мысалы, скандинавия мифологиясындағы Веттирлер – бұл түпкілікті анимистік табиғат рухтары мен құдайларының көрінісі. Ағаштар үнді-еуропалық мәдениеттерде орталық орын алады және олар ағаш рухтарының мекені деп есептеледі. Индоевропалық дәстүрде дауыл өте белсенді, күшті және кейде агрессивті элемент ретінде қасиетті саналады; от пен су – үй шаруашылығының жұмыс істеуі үшін қажетті ғарыштық элементтер ретінде қасиетті саналады; ал қасиетті жер бір жағынан құнарлылық пен өсіммен, екінші жағынан өлім мен әлем астымен байланысты.
Жер ана
Жер анасы *Dʰéǵʰōm, өлшеусіз және қараңғы, адамдардың мекені ретінде бейнеленеді, бұл Dyēws-тен өзгеше, жарқын аспан және өлмейтін құдайлардың тақтысы. Ол құнарлылық пен өсумен байланысты, бірақ сонымен қатар қайтыс болғандардың соңғы панасы ретінде өліммен де байланысты. Ол, әдетте, Аспан әкесі *Dyḗws Ph₂tḗr-дің жұбайы болған. Бұл екілік құнарлылықпен байланысты, себебі дақыл оның ылғалды топырағынан өседі, Dyēws-тің жаңбырымен қоректенеді. Сондықтан Жер жақсылықтың сыйлаушысы ретінде бейнеленеді: оған көне ағылшын тілінде жүкті болуға шақырылады; ал славян шаруалары Жер-ананы, Zemlja matushka-ны, қоғамға мол өнім сыйлайтын болжаушы ретінде сипаттаған. Зевстің Семеле және Деметрмен одағы грек мифологиясында да құнарлылық пен өсумен байланысты. Бұл жұптасу Ведалық Диаус Пита және Притхви Матер, грек Оуран және Гайя, римдік Юпитер және Телл Матер (Макробийдің "Сатурналиясынан"), сондай-ақ скандинавиялық Один және Йорд жұптасуларында да кездеседі. Один *Dyḗws Ph₂tḗr-дің тікелей көрінісі болмаса да, оның культы бұрынғы бас құдайдың кейбір аспектілерін сіңірген болуы мүмкін. Дегенмен, Жер мен Көк жұбы басқа құдайлардың шығуында емес, себебі Құдай-Егіздер мен Хаусос, мүмкін, тек Диевтің өзінен туған. Сонымен қатар, албандық Dheu және Zonja e Dheut (Ұлы Жер Ана және Жер құдайы), литвалық Žemyna (гүлдердің келбетін сыйлайтын жер құдайы), авесталық Zām ("жер" ұғымы, зороастризмде), латыш мифологиясындағы Zemes Māte ("Ана Жер", өлім құдайы), хеттік Dagan zipas ("Жердің руы"), славяндық Mati Syra Zemlya ("Тың Жер Ана"), грек Chthôn (Χθών, Эсхилдің "Данаидтеріндегі" Оуранның серігі және жер асты құдайлары) сияқты сәйкес атаулар бар. Грек Семеле және Деметрдің шығуындағы фракиялық Zemelā (gʰem elā) және мессапиялық Damatura (dʰǵʰem māter) құдайларының болу мүмкіндігі одан да аз дәлелденген. Жер анасына ең көп таралған эпитеттер – Pleth₂ wih₁ ("Кең"), Ведалық Pṛthvī, грек Plataia және галл Litavis-те кездеседі, сондай-ақ Pleth₂ wih₁ Méh₂tēr ("Ана Кең"), Ведалық және көне ағылшын формулаларында Pṛthvī Mātā және Fīra Mōdor ретінде айтылады. Басқа жиі қолданылатын эпитеттерге "барлық нәрсені көтеретін", "қоректендіретін топырақ" немесе "мол жайылым" жатады.
Ауа райы құдайы
Перкунос – бұл прото-үнді-еуропалық найзағай және дауыл құдайы ретінде қайта құрастырылды. Ол «Соққы беруші» немесе «Емендердің Иесі» деген мағынаны білдірген болуы мүмкін, және оны әдетте балға немесе осыған ұқсас қару ұстаған күйінде бейнелеген. Күн күркірі мен найзағайдың құрылысқа бұзу және жаңарту сипаттары болған: найзағай тас немесе ағашты жарып жіберуі мүмкін, бірақ көбінесе жеміс беретін жаңбырмен бірге келеді. Бұл кейбір дәстүрлерде күн күркірі құдайы мен еменнің арасындағы тығыз байланысты түсіндіреді (емен – ең тығыз ағаштардың бірі болғандықтан, найзағайдың соғуына ең көп бейім). Ол көбінесе тас және (орманды) таулармен байланысты суреттеледі, мүмкін, таулы ормандар оның билігі болғандықтан. Перкунос шайтандарға, демонға немесе зұлымдық жасаушыларға соққы беруі – литвалық Перкунас және ведалық Парджаня айналасындағы мифтерде кездесетін мотив, сондай-ақ германдық Торда, Перкунос тақырыбының қайталанылуы. Құдайлардың көпшілігі *Перкуностан шыққан туыс екеніне келіседі, олар Еуропа құрлығымен шектелген, және ол Батыс Үнді-Еуропа дәстүрлерінде кейінірек пайда болған мотив болуы мүмкін. Дәлелдерге норвег құдайы Фьергин (Тордың анасы), литвалық Перкунас, славян құдайы Перун және кельт Герциния (Геркинио) таулары немесе ормандары жатады. Перенди, албандық күн күркірі құдайы (per en түбірінен, «соққы беру», di, «аспан», *dyews) де ықтимал туыс. Дәлелді ведалық дәстүрге де кеңейтуге болады, егер жаңбыр, күн күркірі және найзағай құдайы Парьяняны қоссақ, бірақ санскрит дыбыс заңдары **паркун(y)а түрін болжайды. *(s)tenh₂ («күн күркірі») деген басқа түбірден германдық, кельт және римдік күн күркірі құдайлары Тор, Таранис, (Юпитер) Тонан және (Зевс) Кераунос туыс топтары табылды. Джексонның сөзіне сүйенсек, «олар бастапқы эпитет немесе эпиклезистің қалыптасуының нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін», өйткені ведалық Парджаняны stanayitnú («Күн күркіреуші») деп те атайды. Рим құдайы Марс Перкунос тақырыбының қайталанылуы болуы мүмкін, өйткені ол бастапқыда күн күркіреуші сипаттамаларына ие болған.
От құдайлары
Лингвистикалық деректер Веда және Балто-славян дәстүрлерімен ғана шектелгенімен, ғалымдар прото-үнді-еуропалықтар отты *h₁n̥gʷnis деп аталатын құдайлық тұлға ретінде ұғынған деп болжайды. "Алыстан көрінетін" және "жалықпайтын" үнді құдайы Агни Ригведада жердегі және аспандағы оттардың құдайы ретінде бейнеленген. Ол күн мен найзағайдың жалынын, орман өртін, үй отын және құрбандық алабын қамтыды, соның арқылы аспан мен жерді ритуалдық өлшемде байланыстырды. Балто-славян *ungnis ("от") сөзінен туындаған сәйкес сөздердің тағы бір тобы да куәландырылған. Көптеген көздер литва дін қызметкерлері Угнис (szwenta) деп аталатын "қасиетті отқа" табынғанын, оны мәңгілік өмірмен сақтауға тырысқанын, ал латыштар Угунсты (māte) "От анасы" деп құрметтегенін көрсетеді. Х ғасырға жатқан парсы деректері славяндардың отқа табынуы туралы мәлімет береді, ал Ескі шіркеу славян тіліндегі кейінгі деректер отқа табынуды (ogonĭ) куәландырады, ол Svarožič деген құдайлық есіммен белгіленген, ол Svarogтың ұлы ретінде түсіндіріледі. Албан от құдайының аты *Enji, сондай-ақ бейсенбі күнінің албан тіліндегі атауынан – enj të, қайта құрастырылды, ол ескі мәтіндерде egni немесе оған ұқсас түрінде кездеседі. Бұл от құдайына ежелгі заманда иллирийліктер табынған деп саналады, олардың арасында ол Рим дәуірінде пантеонның ең көрнекті құдайы болған. Басқа дәстүрлерде қауіпті оттың қасиетті аты тыйым сөзіне айналғандықтан, түбірі отты білдіретін қарапайым термин ретінде қолданылды, мысалы, латын тіліндегі ignis. Ғалымдардың көпшілігі ошаққа табыну прото-үнді-еуропалық дәуірге дейін барып екенін келіседі. Үй отына қамқорлықпен қарау қажет еді және оған құрбандықтар берілуі керек еді, ал үйді көшіргенде, отты ескі үйден жаңа үйге көшіріп әкелді. Авесталық Ātar қасиетті және ошақ оты болды, көбінесе бейнеленді және құдай ретінде құрметтелді. Албандық сенімдерде Nëna e Vatrës ("Ошақ анасы") үй ошағының (vatër) қорғаушы құдайы болып табылады. Геродот скифтердің Табити атты ошақ құдайы туралы хабарлаған, бұл термин сәл бұрмаланған түрде берілген болуы мүмкін, өйткені ол *Tapatī, "Жағушы" деп аталатын үнді-ирандық құдайға сәйкес келетін әйелдік қатысу формасын білдіруі мүмкін. Қасиетті немесе үй ошағы грек және рим ошақ құдайлары Гестия мен Вестада да кездеседі, бұл екі атаудың да PIE түбірінен *h₁w es ("жану") шыққан болуы мүмкін. Веста храмдарындағы және ежелгі Үндістанның үй оттарындағы ритуалдық оттар Үндістандағы және Римнің ежелгі дәуіріндегі басқа құдайларға арналған жалпы табыну үшін арналған шаршы пішінге қарағанда дөңгелек пішінде болды. Сонымен қатар, үйлену тойында келіншек ошақты үш рет айналу салты үнді, осетин, славян, балтық және неміс дәстүрлерінде кең таралған, ал гректерде жаңа туған баланы амфидромия рәсімінде әкесі ошақты айналып өту арқылы үйге қабылдады.
Су құдайлары
Географиялық кеңістікте кездесетін мотивтердің ұқсастығына сүйенсек, ежелгі үнді-еуропалық сенімдерде әдемі және кейде қауіпті су құдайлары болған, олар грек наядаларына, таза судың нимфаларына ұқсас, адамдарды азғырған. Ведалық апсаралар орман көлдері, өзендер, ағаштар мен тауларда жиі кездеседі. Олардың сұлулығы ерекше, Индра оларды еркектерді өздеріне тарту үшін жібереді. Осетия мифологиясында сулар Донбеттир ("Су Петрі") билейді, оның ерекше сұлу және алтын шашты қыздары бар. Армения фольклорында парилер табиғатта билейтін әдемі әйелдер түрінде бейнеленеді. Славян су нимфалары вили де ұзын, алтын немесе жасыл шашы бар, жас жігіттерді ұнататын және олар ренжісе, зиян келтіре алатын қыздар ретінде суреттеледі. Албандық тау нимфалары Перит пен Зана әдемі, бірақ қауіпті де жаратылыстар ретінде бейнеленеді. Балтық аймағындағы лаумес сияқты нимфалар да балаларды ұрлауға бейім. Ұзын шашты, әдемі лаумелер де жыныстық қатынасқа түсіп, ер адамдармен қысқа ғұмырлы некелерін өткізеді. Бретондық корригандар алтын шашы бар, қарсы тұруға мүмкін емес жаратылыстар, олар сүйіспеншілік үшін адамдарды өлімге жетеді. Скандинавиялық Хулдра, ирандық Ахурайни және ликиялық Элиана да су нимфаларының көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Көптеген тілдік және мәдени деректер жер бетіндегі сулардың қасиетті мәртебесін растайды – *h₂ep, олар бірлесіп "Сулар" деп құрметтеледі немесе "Өзендер мен бұлақтар" деп бөлінеді. Олардың дәстүрінде бұлақтар мен өзендерге табынушылық болған, бұл он мыңдаған жылдар бұрын ежелгі үнді-еуропалық сенімдерінен бұрын пайда болған болуы мүмкін. Кейбір авторлар *Нептонос немесе *H₂epom Nepōts судың ежелгі үнді-еуропалық құдайы ретінде ұсынған. Бұл есімнің мағынасы "Судың немересі [немесе жүрегі]". Тіл білімі мамандары оның есімін Веданың Апам Напат құдайынан, римдік құдай Нептуннан және көне ирланд құдайы Нехтаннан шыққан деп есептейді. Мұндай құдай ежелгі иран-үнді дінінде қайта құрылғанмен, Мэллори мен Адамс лингвистикалық негіздермен оны ежелгі үнді-еуропалық құдай ретінде қабылдамайды. Алайда, Мэллори мен Адамс лексикалық сәйкестік мүмкін болғанымен, "үнді дәстүріндегі" өзен "тұғырының қасиеттендірілуінен" басқа, ежелгі үнді-еуропалық мифологиясында "нақты өзен құдайының дәлелі жоқ" деп атап көрсетеді. Кейбіреулер грек құдайы Тритон мен көне ирланд сөзі trïath, яғни "теңіз" мағынасында *Trih₂tōn деп аталатын теңіз құдайының қайта құрылуын ұсынған. Мэллори мен Адамс бұл реконструкцияны негізсіз деп санайды, "лексикалық сәйкестік тек мүмкін және ирланд тілінде туысқан теңіз құдайының дәлелі жоқ" деп мәлімдейді.
Жел құдайлары
Біз көптеген Үнді-Еуропалық дәстүрлерде желдің қасиеттендірілуіне дәлелдер табамыз. *h₂weh₁ ("соғу") түбірі желді білдіретін екі сөздің бастауында жатыр: *H₂weh₁ yú және *H₂w(e)h₁ nt. Индо-иран дәстүрінде бұл құдай көбінесе жұп ретінде бейнеленеді. Ваю-Вата Авестадағы екі құдай, Вата – дауылды желдермен байланысты және ол барлық жерден келеді деп сипатталады ("төменнен, жоғарыдан, алдынан, артынан"). Сол сияқты, Ведалардағы желдің иесі Ваю, Svarga Loka (сонымен қатар Индралока деп аталады) патшасы Индрамен байланысты, ал екінші құдай Вата – желдің күшті түрін көрсетеді және оның орнына жаңбыр мен нұрсыздай құдайы Парджанямен байланысты. Басқа туыс сөздерге хетт. huwant, лит. vėjas, тохар. B yente, лат. ventus, герм. *windaz немесе уэльс тіліндегі gwynt жатады. Славян Viy де осыған ұқсас бір құрылым болуы мүмкін. Осы әр түрлі дәстүрлерге сүйене отырып, Ярослав Васильков "әдетте екіұштылықпен сипатталатын және өзінде оң және теріс қасиеттерді біріктірген" прото-үнді-еуропалық жел құдайын болжады. Бұл құдай адамдарға тыныс беру және алу арқылы өмір мен өлімге байланысты болған деп есептеледі.
Қорғаушы құдай
Грек құдайы Пан мен Веда құдайы Пушан арасындағы байланысты алғаш рет 1924 жылы неміс тіл білімі маманы Герман Коллиц анықтады. Екеуі де малшылардың құдайы ретінде құлшылыққа алынған, бұл ғалымдарды *Péh₂usōn ("Қорғаушы") деген атауды мал мен жолдарды қорғайтын малшылар құдайы ретінде қайта құруға әкелді. Оның сыртқы келбеті ұнамайтын болуы мүмкін, қалың сақалы мен өткір көзі болған. Ол сондай-ақ ешкілермен немесе бұқалармен тығыз байланысты болды: Панның ешкі аяқтары бар, ал Пушанның көлігін ешкілер тартады (кейде оған жануарлар құрбандыққа шалынған).
Мал құдайы
Жаан Пухвел *Welnos деп аталатын мал құдайының бар екенін айтты, оны славян құдайы Велес, литва құдайы Вельниас және шамалы дәрежеде ескі норвег құдайы Улльмен байланыстырады.
Басқа ұсыныстар
1855 жылы Адалберт Кун прото-индоевропалықтардың көмекші құдайлар жиынтығына сенеген болуы мүмкін деп болжады, оны ол германдық эльфтер мен индуистік рибхустар негізінде қайта құруға тырысты. Бұл ұсыныс академиялық жазбаларда жиі айтылса да, өте аз ғалымдар оны қабылдады, себебі туысқандық қатынасты тілдік тұрғыдан негіздеу қиын. Эльфтер, сатирлер, гоблиндер және алыптар туралы әңгімелер үнді-еуропалық дәстүрлерде қайталанатын белгілерді көрсетсе де, Уэст «нимфалар сияқты тұтас үлгіні көру қиын» деп атап өтті. Индоевропалықтардың мұндай жаратылыстар туралы түсінігі болмағаны екіталай, бірақ олардың қандай түсініктерге ие болғанын нақты анықтау мүмкін емес. Ведалық Рудра мен көне орыс Рŭглŭ негізінде *Рудлос есімді жабайы құдай да ұсынылды. Атаудың *rewd («жарып жіберу, бөліп жіберу»; лат. rullus, «ауылдық») немесе *rew («ұлығу») сөзінен шыққандығы мәселелі. Құдайлардың аттары туыс болмаса да, егіздерді көтеріп жүрген ат құдайы және құнарлылық пен некеге байланысты галлик Эпона, ирландтық Маха және уэльстік Рианнон негізінде грек және үнді дәстүрлеріндегі басқа да тақырыптық эхолар ұсынылды. Деметра Посейдон асыл тұяқ түрінде пайда болғанда, өзін биеге айналдырды және қыз бен Арейонды дүниеге әкелді. Сол сияқты, үнді дәстүрі Саранью күйеуі Вивасваттан қашып, бие түріне енгенін айтады. Вивасват айғырға айналып, олардың қосылуынан егіз жылқылар – Ашвиндер дүниеге келді. Ирландияның Маха құдайы егіздерді – биені және ұлды дүниеге әкелді, ал Уэльстің Рианнон бейнесі атпен бірге өсірілген баланы туды.
Тағдыр құдайлары
Proto Индоевропалықтар үш тағдыр құдайына сенгені мүмкін, олар адамзаттың тағдырын тоқыған. Мұндай тағдыр құдайлары Үнді-Арий дәстүрінде тікелей кездеспесе де, Атхарваведада тағдырды тілмеге (warp) теңеп айтуға сілтеме бар. Сонымен қатар, үш тағдыр дерлік барлық басқа Үнді-Еуропа мифологиясында кездеседі. Тағдыр құдайларының ең ерте белгілі жиынтығы – Хетт мифологиясындағы Гулселер, олар адамдардың жеке тағдырларын басқарған делінеді. Олар мифтік әңгімелерде Папая және Истустая құдайларымен бірге жиі кездеседі. Жаңа храмның негізін салу ритуалында олар патшаның өмірлік жібін тоқып, айна мен тарақты ұстап отырғандары сипатталған. Грек дәстүрінде Мойралар ("Бөлісушілер") "Илиада" мен "Одиссея" еңбектерінде тағдырды бөліп беруші ретінде айтылады, оларға Κλῶθες (Клотес, "Тоқымашылар" деген мағынада) деген лақап аттары берілген. Гесиодтың "Теогониясында" Мойралар "өлімді адамдарға жақсылық пен жамандық екеуін де сыйлайды" делінеді және олардың есімдері Клото ("Тоқымашы"), Лахесис ("Бөлісуші") және Атропос ("Талмайтын") деп тізімделеді. Платон "Мемлекет" еңбегінде Клотоның өткенді, Лахесистің қазіргіні, ал Атропостың болашақты жырлайтынын жазады. Римдік аңыздарда Паркалар – балалардың дүниеге келуіне қадағалау жасайтын үш құдай. Олардың есімдері Нона ("Тоғызыншы"), Децима ("Оныншы") және Морта ("Өлім") болған. Олар да тағдырды тоқыған делінеді, бірақ бұл грек әдебиетінің ықпалынан болуы мүмкін. Ежелгі норвегиялық "Вёлуспа" мен "Гилфагиннинг" шығармаларында Норндар – Үрд құдығының жанында, Ягдрасил әлем ағашының түбінде отырған үш ғаламдық тағдыр құдайы. Ежелгі норн мәтіндерінде Норндар жиі Валькириялармен шатастырылады, олар да кейде тоқымашылықпен айналысады деп сипатталады. Ежелгі ағылшын мәтіндері, мысалы, Rhyme Poem 70 және Guthlac 1350 f., Wyrd-ді тағдырды "тоқитын" жалғыз күш ретінде көрсетеді. Кейінгі мәтіндерде Вырдтар топ ретінде айтылады, Джеффри Чосер "Жақсы әйелдер туралы аңызда" оларды "біздің тағдырымыз" деп атаған. Германияның оңтүстік-батысынан табылған брақтеатта тоқумен айналысатын әйел бейнесі, ал Трирден алынған рельефте үш ана құдай бейнеленген, олардың екеуі қолдарында тарақ ұстап тұр. Х ғасырға жататын неміс шіркеу жазбалары адамның өмірін оның туған күнінен бастап анықтайтын үш әйелдің бауырластығына қатысты халық сенімін айыптайды. Ежелгі ирланд гимнінде жеті құдайдың тағдыр жібін тоқитыны айтылады, бұл осы тоқымашы тағдыр құдайлары келт мифологиясында да болғандығын көрсетеді. 1839 жылы жазылған литвалық халық аңызында адамның тағдыры жеті құдай, деивес вальдитохос (deivės valdytojos) тоқып береді, одан аспанда жұлдыз ілінеді; ол өлген кезде жібі үзіліп, жұлдызы метеор ретінде құлайды. Латыш халық әндерінде Лайма деп аталатын құдай бала туған кезде оның тағдырын тоқиды делінеді. Әдетте ол жалғыз құдай болғанымен, Лайма кейде үш рет көрінеді. Үш тағдыр құдайы славян дәстүрінде орыс Рожаницалары, чех және словак Судичкилері, болгар Наренчицелері немесе Урисницелері, поляк Роджаницалары, хорват Родженицелері, серб Судженицелері және словен Роженицелері түрінде кездеседі. Албан халық аңыздарында Фатит туралы айтылады, олар бала туылғаннан кейін үш күн өткен соң пайда болып, оның тағдырын анықтайтын үш қарт әйел, олар тоқуға ұқсайтын тіл қолданады.
Қауіпсіздік құдайы
*h₂eryo men құдайы әлеуметтік әл-ауқат пен қоғамдық бірлікке жауапты құдай ретінде жаңартылды, ол жолдар мен жолдарды салу және күтіп ұстаумен, сондай-ақ емдеу және неке институтымен байланысты. Ол *h₂eryos сөзінен (өз тобының мүшесі, "қоғамға жататын адам", сырттан келген адамға қарама-қарсы) шыққан, сонымен қатар индоирандық *árya, "асыл, меймандос" және кельт *aryo, "еркін адам" (Ежелгі ирланд тілінде: aire, "асыл, басшы"; Галлия тілінде: arios, "еркін адам, ие") сөздерінің бастауында тұр. Ведаларда жиі еске алынатын Арияман құдайы әлеуметтік және некелік байланыстармен байланысты. Гаталардағы Иран құдайы Арийман кең ауқымды тайпалық желі немесе одақты білдіреді және ауру, сиқыр және зұлымдыққа қарсы дұғаларда шақырылады. Ирландия ұлтының құрылу мифтеріндегі батыр Эримон, Туатха Де Дананнан аралды жаулап алуға көмектескеннен кейін Милесиялықтардың (ирландтардың мифтік атауы) алғашқы патшасы атанды. Ол сондай-ақ Круитнигтерге (мифтік кельттер – бритар немесе пиктер) әйелдер берді, бұл *h₂eryo men құдайының некелік функцияларының көрінісі. Галлиялық Ариоман есімін де атап өткен жөн, оны "рухты ие" деп аударуға болады, және көбінесе германдық басшылары қолданған.
Смит құдай
Белгілі бір ұста құдайының атын тіл білімі тұрғысынан қайта құру мүмкін болмаса да, түрлі атаулары бар ұста құдайлары прото-үнді-еуропа тілдерінің көптеген нұсқаларында кездеседі. Бір ғана мифтік түпнұсқаға нақты дәлел жоқ. Маллори: «Әлеуметтік күрделіліктің тиісті деңгейіне жеткен халықтары бар кез келген идеологиялық жүйеде, нақты қолөнер салаларымен айналысатын құдайлардың болуы күтілуі мүмкін» деп атап көрсеткен. Дегенмен, үнді-еуропалық дәстүрлерде екі мотив жиі қайталанады: басты құдайдың ерекше қаруын жасау (Индра мен Зевстің алды, Луғ және Одиннің найзасы, Тордың балғасы) арнайы шебердің қолынан, сондай-ақ ұста құдайдың бейнетістердің ішуімен байланысы.
Махаббат құдайы
Махаббат құдайы *PriHyéh₂ ұсынылған, оның аты санскрит тіліндегі "priya" ("қымбат, жақын") және жалпы герман тіліндегі "Frijjō" сөздеріне туыс. Ол сондай-ақ бақшамен байланысты деп есептеледі.
Басқа ұсыныстар
Прото-индоевропалықтардың қоғамның үш функциялық ұйымына басшылық ететін қасиетті әйел құдайы болған болуы мүмкін. Ирандық Анахита және римдік Юнона қасиетті әйел құдайларының әртүрлі есімдері оның табынылғанына жеткілікті дәлел келтіреді, бірақ оның нақты атын лексикалық тұрғыдан қайта құру мүмкін емес. Осы қасиетті әйел құдайының шамалы іздері грек қасиетті әйел құдайы Афинада сақталған болуы мүмкін. Ведалық Ниррити және римдік Люа Матер негізінде шіру қасиетті әйел құдайы да ұсынылған. Оның аттары "тозу, шіру" сөздерінің түбірінен шыққан, және екеуі де адам денесінің шіруімен байланысты. Майкл Эстелл грек Орфейі мен ведалық Рибустарға сүйене отырып, *H₃r̥bʰew есімді мифтік шеберді қайта жасады. Екеуі де – найзагер немесе садақшының ұлы, және екеуі де "жасаушылар" (*tetḱ) деп танылған. Грек батыры Прометей ("ұрлайтын") және ведалық Матаришван – көктегі отты құдайлардан ұрлап, оны адамзатқа жеткізген *Promāth₂ew есімді мифтік батыр да ұсынылған, ал ведалық Матаришван мифтік құс, ол жасырын отты "ұрлаған" (мифте пра мат ретінде кездеседі, "ұрлау үшін") және оны Бхригустарға берген. Индиялық құдай Рудра мен грек құдайы Аполлонды тақырыптық салыстыру арқында медицина құдайы да қайта құрылды. Екеуі де садақтары арқылы алыстан ауру жұқтырады, екеуі де емші ретінде танымал, және екеуі де кеміргіштермен тығыз байланысты: Рудраның жануары – "тышқан теріші", ал Аполлон – "тышқан құдайы" ретінде белгілі. Кейбір ғалымдар римдік құдай Марс пен ведалық Марутастарға, соғыс құдайы Индраның серіктеріне негізделген *Māwort есімді соғыс құдайы болғанын ұсынды. Мэллори мен Адамс лингвистикалық негіздерге сүйене отырып, бұл реконструкцияны қабылдамайды. Сол сияқты, кейбір зерттеушілер Марс бастапқыда дауыл құдайы болғанын, ал Арес туралы мұндай айтуға болмайды деп санайды.
Жылан өлтіру туралы аңыз
Индоевропалық мифологиялардың көбінде кездесетін бір ортақ аңыз – батыр немесе құдайдың жылан немесе айдаһарды өлтіруі туралы шайқас. Әңгімелердің мәліметтері әртүрлі болғанымен, бірнеше ерекшеліктер барлық нұсқаларында сақталады. Оқиғаның басты кейіпкері көбінесе күн күркіреу құдайы немесе осымен байланысты батыр болады. Оның қарсыласы – жылан, әдетте сумен байланысты және көп басты немесе басқаша «көп» ретінде бейнеленеді. Индоевропалық аңыздарда бұл жаратылыс «сулардың кедергісін келтіруші» деп сипатталады, ал оның көптеген басқандарын ақырында күн күркіреу құдайы эпикалық шайқаста қиратып, бұрын тоқтатылған судың күшті ағынын босатады. Алғашқы аңыз тәртіп пен хаос арасындағы күресті білдіретін Хаоскампфтың символы болуы мүмкін. Айдаһар немесе жылан оқиғаның барлық нұсқаларында жеңіледі, бірақ кейбір мифологияларда, мысалы, скандинавиялық Рагнарёк аңызында, батыр немесе құдай қарсыласымен бірге қаза табады. Тарихшы Брюс Линкольн айдаһарды өлтіру туралы аңыз бен *Тритоның жыланды өлтіруі* туралы мифтің бір түпнұсқалық оқиғаның бөлігі болуы мүмкін деген болжам айтады. Прото-индоевропалық айдаһарды өлтіру мифінің іздері көптеген индоевропалық поэзиялық дәстүрлерде кездеседі, онда миф «[ол] жыланды өлтірді» деген мағына беретін *(h₁e) gʷʰent h₁ógʷʰim* формулалық сөйлемнің іздерін қалдырды. Хетт мифологиясында дауыл құдайы Тархунт алып жылан Иллуянканы, ал Веда құдайы Индра көп басты жылан Вритраны өлтіреді, ол суды тау ішінде тұтқындап, құрғақшылыққа себеп болады. Грек мифологиясында да осы оқиғаның бірнеше нұсқасы бар. Бастапқы мотив Гесиодтың «Теогониясында» айтылғандай, Зевстің жүз басты Тифонды өлтіруі туралы аңызда, сондай-ақ Гераклдың тоғыз басты Лерней гидрасын және Аполлонның жер айдаһарын өлтіруі туралы мифтерде сақталған сияқты. Гераклдың Герионның малын ұрлағаны туралы оқиға да осымен байланысты болуы мүмкін. Көбінесе ол дауыл құдайы ретінде қарастырылмаса да, Геракл басқа индоевропалық дауыл құдайларына тән көптеген қасиеттерге ие, соның ішінде физикалық күш, зорлық-зомбылыққа және шексіз ашкөздікке бейімділік. Бастапқы мотив герман мифологиясында да көрінеді. Скандинавиялық күн күркіреу құдайы Тор Мидгард әлемін қоршаған суларда өмір сүрген алып жылан Йормунгандрды өлтіреді. «Вөлсунга сагасында» Сигурд Фафнир айдаһарын өлтіреді, ал «Беовульфте» аттас батыр басқа айдаһарды өлтіреді. Герман аңыздарында қазынаны (қоғамның байлығын бейнелейтін) сақтаған айдаһарлардың бейнесі де суды ұстаған жылан туралы бастапқы мифтің көрінісі болуы мүмкін. Зороастризм мен парсы мифологиясында Ферейдун (кейінірек Гаршасп) жылан Захакты өлтіреді. Албания мифологиясында, күн күркіреуімен байланысты жартылай адам, жартылай құдайлық тұлғалар, су мен дауылмен байланысты отты түкіретін көп басты жыландар – кульшедраларды өлтіреді. Славян дауыл құдайы Перун өзінің жауы – аждаһа құдайы Велесті өлтіреді, ал богатырь батыр Добрыня Никитич үш басты аждаһа Змейді өлтіреді. Арменияның күн күркіреу құдайы Ваагн да осыған ұқсас жазаны алып, Аждаһа Вишапқа, румындық батыр Фат Фрумос отты түкіретін жәндік Змеуге, келт емдеу құдайы Диан Чехт жылан Мэйчиге орындайды. Шинтода, индуевропалық әсер Веда діні арқылы мифологияда көрінеді, дауыл құдайы Сусаноу сегіз басты жылан Ямата но Орочиді өлтіреді. Яһудилік пен христиандықтың «Жаратылыс» кітабындағы оқиғаларды жыланды өлтіру аңызының әлдеқандай аллегориялық қайта баяндалуы ретінде қарастыруға болады. Құдай әлемді жасаған деп айтылатын Тереңдік немесе Аяз Киелі кітаптағы еврейше Техом (ивритше: תְּהוֹם) деп аударылады. Техом аккад тіліндегі «тамту» және угарит тіліндегі «t h m» сөздерімен туыс. Сондықтан ол ежелгі Вавилон жыланы Тиаматқа теңестірілді. Фольклоршы Эндрю Ланг жыланды өлтіру мифінің халық аңызында су ағынын тоқтатып тұрған бақа немесе жабайы туралы мотивке айналғанын айтады.
Судағы от
Тағы бір қайта құрылған миф – судағы от туралы әңгіме. Ол суларда мекендейтін, *H₂epom Nepōts ('Сулардың ұрпағы') деп аталатын отты құдайды көрсетеді, ал оның күшін тек оған жақындаса алатын батыр ғана рәсімдер арқылы иеленуі немесе бақылауға алуы керек. Ригведада Апам Напат құдайы судың ішінде тұратын оттың бір түрі ретінде суреттелген. Кельт мифологиясында Нехтен құдайына тиесілі құдыққа қарағандардың барлығы соқыр болады. Ескі армян поэмасында теңіздің ортасындағы кішкентай қамыс өзінен-өзі тұтанады, ал одан отты шашы мен отты сақалы бар, күндей жарқыраған көздерімен Ваган батыры пайда болады. Тоғызыншы ғасыр норвегиялық ақыны Тьодольфтың поэмасында "sǣvar niþr" деген сөздік тіркесі "теңіздің немересі" деген мағынаны білдіреді және ол отты білдіретін метафора ретінде қолданылады. Грек дәстүрінде де теңіздің түбінде мекендейтін от құдайы туралы ықпалды әңгімелер кездеседі. "νέποδες καλῆς Ἁλοσύδνης" фразасы, яғни "әдемі теңіздердің ұрпақтары", "Одиссея 4.404" шығармасында Протейдің мөрлерін сипаттау үшін қолданылады.
Патша мен пәк қыз
Патша мен қыз туралы аңыз бойынша, билеуші өзінің болашағына бүлікші ұлдары немесе ер азаматтарынан қауіп төндіргенін көрген соң, оның бойжеткен қызының ұрпағы оны құтқарады. Аңыздағы бойжеткен қыз әкесінен басқа ешкімге адал болмайды, ал бала да әкесінің патшалық дәрежесіне ғана адал болады. Индия патшасы Яятиді оның бойжеткен қызы Мадхави құтқарып қалған, Рим патшасы Нумиторды оның пәк қызы Рея Сильвия құтқарып қалған, Ирландия патшасы Эохайд, аңызға толы патшайым Медбтің әкесі, ұлдары Findemna арқылы қауіпке ұшыраған, сондай-ақ Одинге жер сыйлаған норвегиялық бойжеткен құдай Гефюн мифы – бәрі де прото-индоевропалық мотивтің мұрагерлік рефлексі болуы мүмкін деп саналады. Ирландия патшайымы Медб пен индиялық Мадхави (оның аты көктемгі гүлді, балға толы немесе мас сусынды білдіреді) бір түбірден тараған болуы мүмкін, екеуі де *medʰ ("бал, мас сусын") түбірінен шыққан.
Қордың соғысы
Негізгі соғыстың мифы да ұсынылған, ол алғашқы екі функция – дін қызметкерлері мен жауынгерлер – мен үшінші функция – өнімділік арасындағы қақтығысты қамтиды. Олар ақырында толыққанды біртұтас қоғам құру үшін бейбітшілікке келеді. Скандинавиялық «Инглинга сагасында» Асирлер (Оддин мен Тордың басшылығымен) мен Ванирлер (Фрейр, Фрейя және Ньордтың басшылығымен) арасындағы соғыс баяндалады, ол Ванирлердің Асирлердің арасында қоныстануымен аяқталады. Римнің мифтік құрылуынан кейін Ромул бай көршілері – сабин тайпасымен – шайқасады, римдіктер олардың әйелдерін алып қашып, сабин тайпасын Римнің негізін қалаушы тайпалардың құрамына енгізеді. Веда мифологиясында Ашвин ұстаздары (үшінші функцияны құдай егіздер ретінде бейнелейді) Индраның (екінші функция) көктегі билік шеңберіне кіруіне кедергі келтіреді, бірақ ақырында оны кіргізуге мәжбүр етеді. Троя соғысы да мифтің көрінісі ретінде қарастырылады, онда бай Троя үшінші функцияны, ал оны жаулап алған гректер алғашқы екі функцияны білдіреді.
Жамандықты байлау
Яан Пухвел Тыр құдайының қасқыр Фенрирдің аузына қолын салған, ал басқа құдайлар оны Глейпнирмен байлаған, бірақ Фенрир байланыстың өзіне бұра алмағанын сезгенде, Тырдың қолын шауып алады. Осыған ұқсас, иран мифінде Жәмшид ағайынының денесін Әһриманның ішегінен құтқару үшін қолын Әһриманның тікемесіне салып, ағайынының денесін шығарып алады, бірақ қолы дертіге шалдығып, мәңгілікке мүгедек болады. Екі оқиғада да билік иесі зұлым күшті бағындыру үшін қолын оның тесігіне (Фенрирде ауыз, Әһриманде тікеме) салып, осы арқылы қолын жоғалтады немесе қауырсыздатады. Фенрир мен Әһриман өздерінің мифологиялық дәстүрлерінде әртүрлі рөлдер атқарады және олар ежелгі үнді-еуропалық "жаман құдайдың" қалдықтары болуы екіталай; алайда, "байлау мифінің" ежелгі үнді-еуропалық текті екені анық.
Басқа ұсыныстар
"Ұлының өлімі" мотиві, әкесінің өз туыстығын білмей өлтіруі, куәландырылған дәстүрлерде кең таралған, сондықтан кейбір ғалымдар оны прото-индоеуропалық дәуірге жатқызады. Ольстер циклында, Шотландияда тәрбиеленген ирланд батыры Кухулиннің ұлы Конла әкесімен бетпе-бет келіп, шайқаста қаза табады; орыс эпостарында Илья Муромец өз ұлын, сондай-ақ бөлек тәрбиеленгенін, өлтіруге мәжбүр болады; германдық батыр Хилдебрандт "Хилдебрандт жырларында" өз ұлы Хадубрантты қателесіп өлтіреді; ирандық Ростам "Шахнамедегі" эпоста ұлы Сохрабпен кездесіп, оны білмей өлтіреді. Артюр патшасы алыстағы Оркней аралдарында өскен ұлы Мордредті шайқаста өлтіруге мәжбүр болады; ал грек мифологиясында интрига батыр Тесейді ұлы Ипполитті өлтіруге итермелейді, ал шындық ашылғанда Ипполит бұрыннан-ақ қайтыс болады. Мэллори мен Адамс пікірінше, бұл аңыз "жауынгерлік шеберліктің жетістігіне шектеулер қояды, батырды ұрпақтар тізбегін үзу арқылы уақыттан оқшаулайды, сондай-ақ ересектер әлеміндегі (әке ретінде) рөлінен айырып, батырдың әдеттегі жасөспірімдік кезеңін қайта жаңартады". Мас сусынның көтерілуі туралы түсінік дерлік барлық мәдениеттерде кездесетін мотив болғанымен, Жорж Дюмезил бастап ұсынған және Жарих Г. Остен (1985) одан әрі дамытқан "бал циклының" прото-индоеуропалық мифы, үнді және норвеж мифологияларын салыстыруға негізделген. Екі дәстүрде де, құдайлар мен демон-перілер өлмейтін өмір сыйлайтын қасиетті сусынды табу үшін бірігіп жұмыс істеуі керек. Бұл су теңізден дайындалады, ал іздеуге жылан (Васуки немесе Йормунгандр) қатысады. Құдайлар мен демон-перілер ақырында сиқырлы эликсир үшін күреседі, ал соңында жеңіске жеткендер жауларын өмірлік нәрден айырады.
Әдет-ғұрыптар
Индоевропалық діннің ортасы – мал мен жылқыны құрбандыққа шалу рәсімдері болған, оларды дін қызметкерлері немесе баяндар басқарған болуы мүмкін. Жануарлар құдайлардың қанағаттануын алу үмітімен сойылып, оларға арналған. Архаикалық Индоевропа тілімен байланысты Хвалинск мәдениеті үй жануарларын құрбандыққа шалудың археологиялық куәліктерін көрсеткен болатын.
Діни қызмет
Патша бас діни қызметкер ретінде басқа әлеммен ыңғайлы қарым-қатынас орнатудың орталық тұлғасы болған. Жорж Дюмезил діни функция екі тұрғыдан көрінетінін айтты: бірі – діни қызметкерліктің мистикалық-діни сипатын көрсетеді, ал екіншісі – адам қоғамына, әсіресе келісімдерге діни бекіт беруге қатысады. Бұл теория иран, рим, скандинавия және кельт дәстүрлеріндегі ортақ ерекшеліктермен қолдалады.
Құрбандықтар
Индоевропалықтардың қайта құрылған космологиясы малдың, әсіресе сиырдың ырымдық құрбандығы олардың сенімдерінің негізінде жатқандығын, әлемдік тәртіптің бастапқы жағдайы ретінде болғандығын көрсетеді. *Трито, алғашқы жауынгер туралы миф *Ngʷʰi деп аталатын үш басты бірлік ұрлаған малдарды босатуды қамтиды. Халықтың байлығын қайтарғаннан кейін, Трито ақырында малдарды дін қызметкеріне сыйлайды, құдайлар мен адамдар арасындағы сый беру циклінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін. "Ант" сөзі *h₁óitos, *h₁ey ("бару") етістігінен туындайды, ант беру рәсімінің бір бөлігі ретінде сойылған жануарлардың арасымен жүру салтынан кейін пайда болған. Прото-индоевропалықтардың патшалық билікті жаңарту үшін жылқы құрбандығын жасаудың қасиетті дәстүрі болған, онда патша немесе патшайым жылқымен ритуалдық түрде бірігіп, содан кейін құрбандыққа шалынып, басқа қатысушыларға бөліп таратылған. Римдік Equus October және индийлік Aśvamedhá-да жылқы құрбандығы жауынгерлер класының атынан немесе жауынгер құдайына шалынады, ал жануардың бөлінген бөліктері ақырында түрлі орындарға немесе құдайларға жіберіледі. Ортағасырлық ирланд дәстүрінде де осының іздерін табуға болады, онда Донегал графтығынан тағайындалған патша құрбандыққа шалынған малдың бөліктерімен шомылу алдында бикешпен жыныстық қатынасқа түседі. Индийлік ритуалда патшайымның өлген бикешпен символдық некесі де болған. Бұған қоса, хеттік заңдар жануарлармен жыныстық қатынасқа тыйым салса, жылқылар мен есектің арасында ерекшелік жасалған. Кельт және индийлік дәстүрлерінде де ритуалдың бір бөлігі ретінде мас сусын қолданылған, ал aśva medhá сөзінің жұрнағы ескі индийлік сөзбен ("қайнату, қуанту, мас болу") байланысты болуы мүмкін. Жан Пухвел бұл дәстүрдің Ведалық атауын "аттардың қожайыны" деп аталатын галл құдайы Эпомедуоспен де салыстырған.
Діндер
Ғалымдар қару-жараққа, әсіресе түрлі дәстүрлер мен мифтерде орталық орын алатын қылышқа қатысты ежелгі үнді-еуропалық культтін қайта құруда. Осетиялық "Нарт" дастанында Батрадждың қылышы оның қайтысынан кейін теңізге тартылып кетеді, ал британдық король Артур өзінің аңызға толы Экскалибур қылышын бастапқыда алынған көлге қайта тастайды. Үнді Арджунаға мансабының соңында оның садағы Гандиваны теңізге лақтыру туралы бұйрық беріледі, ал қола және темір дәуіріндегі Еуропада қару-жарақтар көбінесе көлдерге, өзендерге немесе батпақтарға құрмет көрсету үшін тасталатын. Экскалибур және Дурандал (Роланның қаруы, мифтік Уэйланд ұстасы жасаған делінеді) туралы аңыздарда сиқырлы қылышқа табынудың ежелгі дәстүрінің іздері кездеседі. Солтүстік ирандықтардың арасында Геродот б.з.д. V ғасырда скифтердің қылыштарға "Арес" нысаны ретінде табынуын сипаттады, ал Аммиан Марцеллин б.з. IV ғасырында аландардың қылыштарды жерге шаншып, оларды "Марс" деп табынуын баяндады.