Кіріспе

Будда термині, Будданы трансценденттік ретінде көрсетеді.

Татхагата – пали және санскрит сөзі; Гаутама Будда оны өзіне немесе Пали канонында басқа Буддаларға сілтеме жасағанда қолданған. Сондай-ақ, Махаяна корпусында бұл Шакьямуни Будданың және басқа аспан Буддаларының атауы болып табылады. Бұл термин көбінесе «осылай кеткен» (tathā gata), «осылай келген» (tathā āgata) немесе кейде «осылай кетпеген» (tathā agata) дегенді білдіреді деп есептеледі. Бұл Татхагатаның барлық келу мен кетуден – барлық уақытша құбылыстардан тыс екенін көрсетеді. Дегенмен, басқа да түсіндірулер бар және сөздің нақты бастапқы мағынасы белгісіз. Будда Пали канонында өзіне «мен», «маған» немесе «өзім» деген есімдіктердің орнына көптеген реттерде «Татхагата» деп сілтеме жасайды. Бұл оқу адамдық жағдайдан асқан, қайта туу мен өлімнің аяқсыз циклынан, яғни дуккхадан тыс тұрған біреудің айтқан сөзі екенін меңзеу арқылы көрсетуі мүмкін.

Татагатаның табиғаты

Бірнеше мәтіндерде Татагатаның «өлшеусіз», «ұғымға келмейтін», «тебілуге қиын» және «ұғылмайтын» екені айтылған. Татагата циттаның (ақылдың) шектеулі, өлшенетін бірлікке айналуына себеп болатын скандхаларға (жекелік факторларға) байланысудан бас тартады, және оның орнына тірі кезінде де олардың барлығынан немесе кез келгенінен «есептелуден босатылады». Жеке тұлғаны құрайтын форма, сезім, қабылдау, саналық құрылымдар және тану жиынтығы дуккха (ауырлық) деп есептеледі, ал ағартылған адам – «ауырлықтан құтылған» адам. Бұл мәтіндер араханттың паринирванаға дейін де, одан кейін де, қарапайым тілдің сипаттау мүмкіндіктерінің шегінен тыс жатқанын көрсетеді; яғни скандхалар әлемі және нирванамен «жойылған» ашкөздік, жек көру және жаңылыс. Агги Ваччаготта суттасында Вачча есімді аскет Буддадан түрлі метафизикалық мәселелер бойынша сұрақтар қояды. Вачча таттагатаның өлімнен кейінгі жағдайы туралы сұрағанда, Будда одан от сөнгеннен кейін қай бағытта кететінін сұрайды. Вачча: «Бұл сұрақ отқа лайық емес, себебі от отынға тәуелді болған, ал отынның бәрі бітіп, басқасын таба алмаса, қорегінен айырылып, сөндірілген деп есептеледі» деп жауап береді. Будда содан кейін былай түсіндіреді: «Дәл осылай, қасиетті адамның бар болғанын көрсететін барлық форма, сол формалар тасталып, тамырынан алынып, пальмира ағашы сияқты жерден тартылып шығарылып, болашақта қайтадан өркендемейтіндей болып жойылды. Өзін-өзі танудан босаған қасиетті адам – терең, өлшеусіз, тебілуге қиын, құдіретті мұхит сияқты». Агги Ваччаготта суттасының өзінде Будда метафораның мәні екені анық, және Будда бес жиынтықты «тамырынан алып тастады» немесе «жойды».