Кіріспе

Оттегімен емдеу – оттегіні медициналық ем ретінде қолдану. Қосымша оттегі – биіктікте оттегіге тоғындырылған ауаны пайдалануды да білдіреді. Емдеудің жедел көрсеткіштеріне гипоксимия (қандағы оттегі деңгейінің төмендеуі), көміртек моноксидінің уыттануы және кластерлік бас ауруы жатады. Сонымен қатар, анестезия кезінде қандағы оттегі деңгейін сақтау үшін профилактикалық түрде де қолданылуы мүмкін. Оттегі терапиясы көбінесе ауыр ХОББ немесе кілегейлі фиброз сияқты жағдайлардың салдарынан туындайтын созылмалы гипоксимияда тиімді. Тыныс жолдарынан тыс жолмен, мысалы, ЭКМО терапиясында беруге болады. Жасұнғылдардың қалыпты метаболизмі үшін оттегі қажет. Дегенмен, тым жоғары концентрациясы оттегінің уыттануына алып келуі мүмкін, бұл өкпе зақымдануына және тыныс жетіспеушілігіне әкеледі. Әдетте ауаның құрамында 21% оттегі болса, оттегімен емдеу ауадағы O2 мөлшерін 100%-ға дейін арттыра алады. Оттегіні медициналық мақсатта қолдану 1917 жылдар шамасында кеңінен таралды және дамыған елдердегі ауруханаларда ең көп қолданылатын емдеудің бірі болып табылады. Қазіргі таңда ол Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қажетті медициналық препараттар тізіміне енген.

Жедел жағдайлар

Жедел гипоксимия жағдайында, оттегімен емдеу импульстік оксиметрияға сүйене отырып, белгілі бір мақсатты деңгейге дейін түзетілуі керек (көптеген науқастар үшін 94–96%, ал ХОББ-мен ауыратын адамдар үшін 88–92%). Бұл, ауырған науқастарда шамадан тыс оттегі беру мен өлім-жітімнің артуымен байланысты болуы мүмкін. Декомпрессиялық аурудың стандартты емделуі – гипербариялық камерада 100% оттегімен қысым жасау. Рекомпрессиялық терапияның сәттілігі, су бетіне шыққаннан кейін төрт сағат ішінде жүргізілсе, жоғарырақ болады, ал ертерек емдеу рекомпрессиялық емдеулердің қажетті санының азаюымен байланысты. Әдебиеттерде гелиокс оттегімен емдеуге қарағанда тиімдірек балама болуы мүмкін екендігі айтылған. Инсультке келгенде, гипероксиялық ортадан аулақ болған жағдайда оттегімен емдеу пайдалы болуы мүмкін. Жедел аурудан немесе ауруханаға жатқызылғаннан кейін гипоксияға байланысты амбулаториялық оттегімен емделуді қабылдаған адамдар, рецепті жаңартпастан бұрын дәрігерден қайта тексерілуі керек. Егер бастапқы гипоксия жойылған болса, қосымша емдеу ресурстарды тиімсіз жұмсауы мүмкін. Көмірқышқыл газын жинақтауға бейімділігі бар созылмалы аурулары бар науқастарда (мысалы, ХОББ, эмфизема) оттегімен емдеуді мұқият түзетуді қарастыру керек. Мұндай жағдайларда оттегімен емдеу тыныс алу жиырылуын азайтуы мүмкін, бұл көмірқышқыл газының жиналуына (гиперкапния), ацидемияға және тыныс жетіспеуіне байланысты өлім-жітімнің артуына әкелуі мүмкін. Тыныс алу жиырылуын жоғалтумен байланысты қауіптер, шұғыл оттегі беруден бас тарту қаупінен әлдеқайда жоғары, сондықтан шұғыл жағдайда оттегі беруге ешқандай қарсы көрсетімдер жоқ. Титрленген оттегімен тұрақты емдеуге ауысу, әдетте, тыныс алу жиырылуының айтарлықтай төмендеуі байқалғанға дейін, алдын ала емдеуден ұзақ соң өтеді.

Қарсы көрсетілімдер

Кейбір жағдайларда оттегімен емдеу адамның жағдайына кері әсер ететіні дәлелденген. Оттегімен емдеу паракват улануының әсерін күшейтеді және ауыр тыныс алу қиындығы немесе тыныс алу тоқтаған жағдайда ғана қолданылуы керек. Паракватпен улану сирек кездеседі, 1958 жылдан 1978 жылға дейін әлемде шамамен 200 адам қайтыс болды. Өкпе фиброзы немесе блеомицинге байланысты өкпе зақымдануы бар адамдарға оттегімен емдеу ұсынылмайды. Қышқыл аспирациясынан туындаған ARDS кейбір жануарлар зерттеулерінде оттегімен емдеу кезінде күшеюі мүмкін. Сепсис кезінде гипертоксикалық ортадан қашу керек. Ұзақ мерзімді гипероксиялық оттегімен емдеу катарактаның дамуын жеделдетуі мүмкін деген деректер бар.

Альтернативтік медицина

Кейбір балама медицинаны қолданушылар "оттегі терапиясын" адам ағзасының көптеген ауруларын, соның ішінде ЖИТС, Альцгеймер ауруы және қатерлі ісіктерді емдеу құралы ретінде насипаттаған. Американдық Қатерлі Ісік Қоғамының мәлімдемесіне сәйкес, "қазіргі ғылыми дәлелдер организмге оттегі бөлетін химиялық заттарды енгізудің қатерлі ісікті емдеуде тиімді екенін растамайды", және осы емдеулердің кейбіреуі қауіпті болуы мүмкін.

Физиологиялық әсерлері

Оттегімен толықтыру адам организміне әртүрлі физиологиялық әсерлер етеді. Бұл әсерлердің пациент үшін зиянды болуы клиникалық жағдайға байланысты. Органдарға артық мөлшерде оттегі түсу жағдайы гиперксия деп аталады. Жоғары дозадағы инвазивті емес (яғни, ЭКМО емес) оттегі терапиясында мынадай әсерлер байқалуы мүмкін, бірақ оттегіні жоғары қысымда беру келесі әсерлердің күшеюіне себеп болуы мүмкін.

Абсорбция ателектазы

Оттегімен емдеу ателектазаның (өкпенің ішінара немесе толық құлдырауы) үдемелі дамуына, сондай-ақ газ қуыстарының азоттан тазаруына (мысалы, пневмоторакс, пневмоцефалия) себеп болуы мүмкін деген гипотеза бар. Бұл идея денеде азотқа қарағанда оттегінің тезірек сіңірілуіне негізделген, нәтижесінде нашар желдетілетін, оттегіге қаныққан аймақтар тез сіңіріліп, ателектазға алып келеді. Клиникалық жағдайда сау ересектерде сіңіру арқылы туындаған ателектаз, тиісті басқарылса, әдетте маңызды салдарларға ұшыратпайды деп саналады.

Тыныс алу жолдарының қабынуы

Тыныс жолдарына қатысты, трахеобронхит және мукозит жоғары деңгейдегі оттегі беру кезінде (әдетте >40% O2) байқалған. Өкпедегі оттегінің осы жоғары концентрациясы альвеолалық токсикалық әсердің күшеюімен байланысты (Лоррен Смит эффектісі деп аталады).

Орталық жүйке жүйесіне әсер ету

Гипероксия жағдайында миға қан ағынының төмендеуі және ішкі ми қысымының (ICP) төмендеуі байқалған, бірақ танымдық қабілетке тигізетін әсері туралы мәліметтер әртүрлі. Гипероксия сонымен қатар ұстамаларға, катаракта дамуына және қайтымды миопияға да байланысты.

Гиперкапнеа

Ретейнерлер арасында, Холдане эффектісіне байланысты оттегінің артық мөлшерде қолданылуы дезоксигемоглобиннің қандағы байланысуын азайтуға әкеледі. Бұл заттың шығарылуы PaCO2-нің жоғарылауына байланысты қышқылдық-негіздік теңгерімсіздіктердің дамуына себеп болуы мүмкін (гиперкапнея). Өкпе аурулары бар, мысалы, ҚОБТ-сы бар пациенттер бұл эффектінің нәтижесінде пайда болатын қосымша затты тиімді түрде шығара алмай, жағдайларын нашарлата алады. Сонымен қатар, оттегімен емдеу тыныс алу стимулын төмендетуі де дәлелденген, бұл гиперкапнеяға қосымша ықпал етеді. Анаэробты инфекцияларға қатысты, некротизациялық фасциит жағдайларында гипербариялық оттегімен емделген пациенттерде азырақ дебридмент операциялары қажет болғандығы және өлім-жітім көрсеткіштерінің жақсарғаны байқалды. Бұл анаэробты микроорганизмдердің оттегіге төзбеушілігінен туындауы мүмкін.

Окистенуші стресс

Оттегіге ұзақ уақыт бойы тоқтаусыз әсер ету организмнің тотығу стресімен күресу мүмкіндігін басып тастауы мүмкін. Тотығу стресінің қарқыны оттегінің концентрациясына және әсер ету мерзіміне байланысты болады, ал кейбір жоғары оттегілік жағдайларда жалпы уыттану бірнеше сағаттың ішінде байқалады.

Эритропоэздің төмендеуі

Гипероксия эритропоэтиннің сарысудағы деңгейінің төмендеуіне алып келеді, осының салдарынан эритропоэздік стимуляция азаяды. Нормобарикалық жағдайдағы гипероксия эритропоэзді толығымен тоқтатуға шамасы келмейді. Дегенмен, өкпе гипертензиясы бар пациенттерде жүргізілген аз ғана зерттеулерге сүйенсек, гипероксияның қан тамырларын кеңейтуге күшті әсері байқалмайды. Соның нәтижесінде, әсер бар, бірақ оның күші шамалы. Гипероксия жағдайындағы еріген оттегі де газдың жалпы тасымалына маңызды үлес қосуы мүмкін.

Сақтау және көздер

Қысқылды бірнеше әдістермен (мысалы, химиялық реакция, фракциялық дистилляция) бөліп алуға болады, бұл оны дереу немесе болашақта пайдалануға мүмкіндік береді. Оттегі терапиясы үшін қолданылатын негізгі әдістер: Сұйық сақтау – Сұйық оттегі төмен температурада жылу оқшауланған резервуарларда сақталады және пайдалану кезінде қайнауға (90.188 К (−182.96 °C) температурада) рұқсат етіледі, нәтижесінде газ тәрізді оттегі шығарылады. Бұл әдіс ауруханаларда оттегіге жоғары талаптар болғандықтан кеңінен қолданылады. Сақтау әдісі туралы толық ақпарат алу үшін вакуумдық жылу оқшаулағыш буландырғышқа қараңыз. Газ баллонындағы қысылған газ – Оттегі газы газ баллонында қысылып сақталады, бұл ыңғайлы сақтау әдісін ұсынады (салқындату қажет емес). Үлкен оттегі баллондары шамамен белгілі бір көлемге дейін сыйып, 2 литр/минут (LPM) ағын жылдамдығымен шамамен екі күнге жетеді. Кішкентай портативті M6 (B) баллонының сыйымдылығы белгілі бір көлемді құрайды және салмағы шамамен белгілі бір салмаққа тең. Бұл баллондар консервативті реттегішпен 4–6 сағатқа дейін жетеді, ол адамның тыныс алу жиілігіне қарай ағынды реттейді. Консервативті реттегіштер ауыздан тыныс алатын науқастар үшін тиімді болмауы мүмкін. Жедел пайдалану – Электр қуатымен жұмыс істейтін оттегі концентраторын немесе химиялық реакцияға негіделген құрылмын пайдалану арқылы жеке пайдалану үшін жеткілікті оттегі алуға болады. Бұл құрылғылар (әсіресе электрмен жұмыс істейтін түрлері) үйде оттегі терапиясында портативті жеке оттегі ретінде кеңінен қолданылады. Бір ерекше артықшылығы – үлкен оттегі баллондарының қажеті болмай, үздіріссіз оттегімен қамтамасыз ету.

Қауіптер мен тәуекелдер

Жоғары концентрацияланған оттегі көздері тез жану қаупін де арттырады. Оттегінің өзі жанбайды, бірақ отқа концентрацияланған оттегі қосылғанда оның қарқындылығы күрт өседі және қалыпты жағдайда салыстырмалы түрде жануға төзімді материалдардың жануына көмектеседі. Концентрацияланған тотықтырғыштар мен отын жақын маңайда болғанда өрт және жарылыс қаупі туындайды, бірақ жануды бастау үшін тұтандыру оқиғасы (мысалы, жылу немесе ұшқын) қажет. Концентрацияланған оттегі жану процесінің жылдам және қарқынды жүруін қамтамасыз етеді. Тұтандырудың басқа да мүмкін көздері – шамдар, ароматерапия, медициналық жабдықтар, тамақ дайындау және қасақана зақымдау.

Жеткізу

Оттегі беру үшін әртүрлі құрылғылар қолданылады. Көбінесе оттегі алдымен қысым реттегіштен өтеді, ол баллондан (немесе басқа көзден) берілетін оттегінің жоғары қысымын төмендетуге арналған. Бұл төмен қысымды ағын өлшегішпен (алдын ала баптаулы немесе таңдаулы) басқаруға болады, ол ағынды белгілі бір жылдамдықпен (мысалы, минутына литр [LPM]) реттейді. Медициналық оттегі үшін ағын өлшегіштің қалыпты диапазоны 0 мен 15 LPM аралығында, ал кейбір құрылғылар 25 LPM-ге дейін жете алады. Көптеген қабырғалық ағын өлшегіштер Торп түтігінің конструкциясын пайдаланып, оттегіні "шаю" режиміне қоюға мүмкіндік береді, бұл шұғыл жағдайларда тиімді.

Аз мөлшердегі оттегі

Көптеген адамдар таза немесе таза оттегіге жақын емес, тек аз мөлшердегі қосымша дем алынатын оттегіді қажет етеді. Бұл қажеттіліктер жағдайға, қажетті ағынға және жеке талғамға байланысты түрлі құрылғылар арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін. Мұрындық канюла (МК) – адамның екі мұрын тесігіне енгізілетін жұқа түтік және екі кішкентай түймешікпен жабдықталған. Ол минутына 1–6 литр (LPM) ағынмен оттегі беруге қабілетті, бұл 24–40% оттегі концентрациясын құрайды. Бетке арналған масканың да бірнеше түрі бар, мысалы, қарапайым бет маскасы, ол көбінесе минутына 5–10 литр (LPM) ағынмен қолданылады және 35–55% оттегі концентрациясын жеткізе алады. Бұл жүйелер тұрақты ағынды маскаларға қарағанда оттегіні үнемдеуге мүмкіндік береді және оттегінің шектеулі қоры болғанда және адамды жоғары деңгейдегі күтімге жеткізу кешіктірілгендегі шұғыл жағдайларда пайдалы. Олар жүрек-өкпелік реанимация кезінде өте тиімді, себебі күтім көрсететін адам бір түймемен 100% оттегінен тұратын жасанды тыныс беруге болады. Өкпенің тым толуына жол бермеу қажет, сондықтан кейбір жүйелерде қауіпсіздік клапандары орнатылған. Адамның есі жоқ немесе тыныс алуы қиын болса, бұл жүйелер тиімсіз болуы мүмкін, себебі тыныс алуға күш салу қажет.

Жоғары ағыстағы оттегін жеткізу

Жоғары концентрациядағы оттегі қажет болатын науқастар үшін бірнеше құрылғылар бар. Ең көп қолданылатын құрылғы – қайта дем шығармайтын маска (немесе резервуарлы маска). Қайта дем шығармайтын маскалар, бір бағытты клапандары бар резервуарлық қаптардан оттегі тартады, бұл клапандар шығарылған ауаны маскадан сыртқа шығарады. Егер ағын жеткіліксіз болса (~10 л/мин), қап дем алғанда қысылып қалуы мүмкін. Тағы бір құрылғы түрі – ылғалдандырылған жоғары ағынды мұрындық канюла, ол адамның ең жоғары дем алу қажеттілігінен асып түсетін ағынды мұрындық канюла арқылы жеткізуге мүмкіндік береді, соның салдарынан FIO2 100%-ға дейін жетеді, себебі бөлме ауасы араласпайды. Бұл емделушіге сөйлеу, тамақтану және ішуді жалғастыруға мүмкіндік береді. Бұл жеткізу әдісі жалпы сезімді жақсартуға, оттегімен толық қамтамасыз етуге, тыныс алу жиілігінің жақсаруына және бетке жабылатын маскамен салыстырғанда, қақырықтың азаюына ықпал етеді. Авиация сияқты мамандандырылған жағдайларда, тығыз жабысатын маскалар қолданылуы мүмкін. Бұл маскалар сондай-ақ анестезияда, көміртек моноксидімен улануды емдеуде және гипербариялық оттегімен терапияда қолданылады.

Оң қысымды жеткізу

Өз бетінше тыныс ала алмайтын науқастарға газ алмасу процесі жүзеге асуы үшін өкпелеріне оттегі жеткізу үшін оң қысым қажет болады. Оттегі жеткізу жүйелерінің күрделілігі мен құны әртүрлі, ең қарапайымы – қалталық маска, оны қолмен жасанды тыныс беру үшін пайдалануға болады, ал қосымша оттегі маска арқылы беріледі. Көптеген жедел медициналық қызметкерлер, алғашқы медициналық көмек көрсетушілер және аурухана персоналы бет маскасына (немесе эндотрахеальдық түтік немесе көмекейлік маска сияқты инвазивті тыныс жолдарына) бекітілген иілгіш қапты (BVM) қолданады, көбінесе оған қосымша резервуарлық қап қосылады, ол денсаулық сақтау маманымен қолмен басқарылып, өкпеге оттегі (немесе ауа) жіберіледі. Ұлыбританиядағы жұмыс орындарында цианидпен уланудың алғашқы емдеуі үшін рұқсат етілген жалғыз процедура осы болып табылады. BVM жүйесінің автоматтандырылған түрлері, реаниматор немесе пневмопак деп аталады, сондай-ақ бет маскасы немесе тыныс жолдары арқылы өлшенген және уақыты белгіленген оттегі дозасын тікелей жеткізе алады. Бұл жүйелер жалпы анестезия кезінде қолданылатын анестезиялық аппараттармен байланысты, олар ауа, азот оксиді және ингаляциялық анестетиктер сияқты басқа газдармен қатар, әртүрлі мөлшерде оттегі беруге мүмкіндік береді.

Дәрілік заттар жеткізу

Дәрі-дәрмектерді жоғарғы және/немесе төменгі тыныс жолдарына жеткізу үшін оттегі және басқа да сығылған газдар небулайзермен бірге қолданылады. Небулайзерлер сығылған газды пайдаланып, сұйық дәріні ауа жолының тиісті бөлігіне орналасу үшін терапиялық өлшемдегі аэрозоль тамшыларына айналдырады. Дәрі-дәрмектерді, физиологиялық тұз ерітіндісін, стерильді суды немесе осы емдеулердің комбинациясын ингаляция үшін терапиялық аэрозольге түрлендіру үшін әдетте 8–10 л/мин сығылған газ ағыны қолданылады. Клиникалық жағдайда, бөлме ауасы (бірнеше газдың қоспасы), молекулалық оттегі және Гелиокс – бұл емдік дозаны немесе терапиялық аэрозольдің үздіксіз көлемін тұмандыту үшін ең көп қолданылатын газдар.

Оттегі маскалары үшін ауадан шығару сүзгілері

Сүзгіленген оттегі маскалары дем шығарылған бөлшектердің қоршаған ортаға таралуын болдырмайды. Бұл маскалар әдетте жабық конструкциялы болып келеді, сондықтан ауаның сыртқа шығуы барынша азайтылады және бөлме ауасының тыныс алуға қатысуы бір бағытты клапандар арқылы реттеледі. Дем шығарылған ауаны сүзгілеу немесе дем шығару тесігіне сүзгі орнату арқылы, немесе масканың құрамындағы интегралды сүзгі арқылы жүзеге асырылады. Бұл маскалар алғаш рет 2003 жылғы SARS дағдарысы кезінде Торонто (Канада) қаласының денсаулық сақтау ортасында кеңінен қолданыла бастады. SARS тыныс алу арқылы жұғады деген анықтама берілді және дәстүрлі оттегі терапиясы құрылғыларының дем шығарылған бөлшектерді тоқтатуға арналмағаны белгілі болды. 2003 жылы HiOx80 оттегі маскасы сатылымға түсті. HiOx80 маскасы – жабық конструкциялы маска, ол дем шығару тесігіне сүзгі орнатуға мүмкіндік береді. Жұқпалы бөлшектерді тоқтату және сүзу үшін әлемдік денсаулық сақтау саласында бірнеше жаңа үлгілер пайда болды. Басқа үлгілерге ISO оттегі маскасы, Flo2Max оттегі маскасы және O маскасы жатады. Кәдімгі оттегі маскалары адамға бөлме ауасы мен емдік оттегінің қоспасын дем алуға мүмкіндік береді. Дегенмен, сүзгіленген оттегі маскалары жабық конструкцияны қолданатындықтан, ол адамның бөлме ауасымен байланысын азайтады немесе толықтай жояды, сондықтан мұндай құрылғыларда берілетін оттегінің концентрациясы жоғарылайды және жеткілікті оттегі ағыны қолданылғанда 99%-ға жуықтайды. Масканың ішінде барлық дем шығарылған бөлшектер тоқтатылғандықтан, ингаляциялық дәрі-дәрмектердің де қоршаған ортаға таралуының алдын алады, бұл денсаулық сақтау қызметкерлері және басқа адамдардың кәсіби денсаулығына тигізетін әсерді азайтады.

Ұшақ

АҚШ-та көптеген әуе компаниялары ұшақ бортында рұқсат етілген құрылғыларды шектеуде. Осының салдарынан жолаушылар қолдана алатын құрылғылар да шектеледі. Кейбір әуе компаниялары жолаушыларға цилиндрлерді белгілі бір ақы төлеп ұсынады. Ал басқа әуе компаниялары мақұлданған портативті концентраторларды алып жүруге рұқсат береді. Дегенмен, әр әуе компаниясының мақұлданған құрылғылар тізімі әртүрлі болғандықтан, жолаушылар ұшуды жоспарлаған әрбір әуе компаниясынан бұл мәліметті тексеруі қажет. Жеке цилиндрлерді алып жүруге жолаушыларға әдетте рұқсат берілмейді. Қай жағдайда болсын, жолаушылар өз жабдықтары туралы әуе компаниясына алдын ала хабар беруі керек. 2009 жылдың 13 мамырынан бастап, Көлік және Авиация басқармасы (FAA) барлық коммерциялық рейстерде қолдануға рұқсат етілген бірнеше портативті оттегі концентраторларын бекітті. FAA ережелеріне сәйкес, ірі ұшақтар төтенше жағдайларда пайдалану үшін D цилиндрлі оттегі тасымалдауы тиіс.

Қысқылтегін үнемдейтін құрылғылар

1980 жылдан бері сақталған оттегіні үнемдеу үшін, оны тыныс алу циклының тиімдірек пайдаланылатын кезеңінде жеткізуге мүмкіндік беретін құрылғылар қолжетімді болды. Бұл сақталған оттегінің ұзаққа созуына немесе кішкентай, демек жеңіл, тасымалданатын оттегі жеткізу жүйесін пайдалануға әкеледі. Осындай құрылғылар портативті оттегі концентраторларымен де қолданылуы мүмкін, осылайша олардың тиімділігі артады. Қосымша оттегіні жеткізу, егер ол тыныс алу циклының газ алмасуы жүзеге асатын альвеолаларға жетуі мүмкін нүктесінде жасалса, ең тиімді болады. Циклдің соңында жеткізілген оттегі физиологиялық өлі кеңістікке түседі, онда ол қанға сіңіп, пайдалы емес. Тыныс алу циклының жұтылмаған кезеңдерінде берілген оттегі де босқа кетеді.