Кіріспе
Б.з.б. 1-ғасырдағы Рим консулы Люций Корнелий Цинна (б.з.б. 130 жылға дейін – б.з.б. 84 жылдың басында) – Рим республикасының төрт рет консулы болған. Б.з.б. 88 жылы Сулланың Римге жасаған жорығына қарсы шығып, ол б.з.б. 87 жылы консулдыққа сайланды. Осы қызметінде ол өзінің әріптесі Гней Октавиуспен қарулы қақтығысқа түсті – бұл қақтығыс Беллұм Октавианум деп аталды. Жеңіске жеткеннен кейін Цинна өзінің одақтасы Гай Мариуспен бірге жеке жауларын сотсыз жазалауды бастады. Осыдан кейін ол үш жыл бойы республиканы биледі, үздіксіз консул қызметін атқарып тұрды. Оның билігі толық болмаса да, ол негізінен өзі мен жақтастары үшін консулдық лауазымын сақтап қанағаттанды. Оның саяси билігі республикадағы кейінгі күшті тұлғалар үшін "маңызды үлгі" орнатты. Б.з.б. 85 және 84 жылдары ол Бірінші Митридат соғысынан оралған Сулламен азаматтық соғысқа дайындалды. Бірақ б.з.б. 84 жылы Анкона қаласынан Адриатика теңізі арқылы әскерін жеткізуге тырысқанда, олар көтеріліс жасап, Цинна қаза тапты.
Lucius Cornelius Cinna (before 130 BC – early 84 BC) was a four time consul of the Roman republic. Opposing Sulla's march on Rome in 88 BC, he was elected to the consulship of 87 BC, during which he engaged in an armed conflict – the Bellum Octavianum – with his co consul, Gnaeus Octavius. Emerging victorious, Cinna initiated with his ally, Gaius Marius, extrajudicial killings of their personal enemies. In the aftermath, he dominated the republic for the next three years, serving continuously as consul. While his domination was not complete – he largely contented himself with securing the consulship for himself and allies – his political rule set a "crucial precedent" for later strongmen in the republic. Through 85 and 84 BC, he prepared for civil war with Sulla, who was soon to return from the First Mithridatic War. But when trying to ferry his men across the Adriatic at Ancona early in 84 BC, they mutinied and Cinna was killed.
Жас шағы мен отбасы
Цинна б.з.д. 130 жылға дейін, жақында ерекше көзге түспеген патриций отбасында дүниеге келген. Теодор Моммсен Корнелий Цинналарды плебейлер деп есептеген, бірақ қазіргі заманғы көптеген авторлар оларды патрицийлер деп санайды. Оның әкесі б.з.д. 127 жылы консул болған болуы мүмкін. Ол Анна есімді әйелге үйленді, олардан үш бала болды: екі қызы және бір ұлы, оның аты да Цинна еді. Оның үлкен қызы Гай Юлий Цезарьға (б.з.д. 59 жылғы диктатор және консул) үйленді, бұл шамамен 86 жылы Циннаның екінші консулдығы кезінде болған болуы мүмкін; ал кіші қызы Гней Домиций Аенобарбқа (б.з.д. 81 жылы қайтыс болған) үйленді. Циннаның атымен аталатын ұлы Сулланың жазасынан құтылу үшін Сулланың азамат соғысынан кейін Циннаның легаттарының бірі – Квинт Серторийге қашып кетті. Кейіннен «Lex Plautia» арқылы кешірім алып, Римге оралды. Соңынан ол б.з.д. 44 жылы претор болды. Б.з.д. 90 жылға дейін Цинна претор қызметін атқарған болуы керек. Ол сонымен қатар Әлеуметтік соғыста да қызмет еткені белгілі; Т.Р.С. Браутон Циннаның б.з.д. 89 жылы соғыс кезінде Марстарға қарсы сәтті римдік шабуылға басшылық еткен легаттардың бірі болғанын айтады. Дегенмен, Циннаның консул болып сайлануына дейінгі өмірі мен мансабы туралы көп мәлімет жоқ.
Сайлау жағдайы
88 жылғы Рим саясатында екі маңызды мәселе туындады. Біріншісі – итальяндық мәселе. Әлеуметтік соғыс кезінде Рим республикасы негізінен барлық итальяндық одақтастарына Рим азаматтығын берді. Публий Сулпиций Руф, плебей трибуны, оларды отыз бес тайпаға (дауыс беру бірліктеріне) теңдей тіркеу арқылы олардың қолдауын алуға тырысты; оған көптеген итальяндықтарды шектеулі сандағы немесе жаңадан құрылған тайпаларға біріктіруді қалаған саясаткерлер қарсы болды. Екінші мәселе – қолбасшылық мәселесі. Понт патшасы Митридат VI Евпатор Азия провинциясын жақында басып алды. Римнің жауабының қолбасшысы соғыстан түскен олжа мен даңқтан байлыққа және ықпалға ие болатын еді. Сулпиций сол кездегі консул Луций Корнелий Сулланың Митридатқа қарсы қолбасшылығын қартайған генерал Гай Мариусқа ауыстыру арқылы екі мәселені байланыстыруға тырысты, бұл үшін Мариус итальяндықтарды тіркеуді қолдауға келісетін еді. Бірақ ол Сулланың қолбасшылығын Мариусқа беру туралы заң қабылдағаннан кейін, Сулла әскерін Римге шабуыл жасап, Сулпицийдің әрекеттерін жоюға мәжбүр етті. Осыдан кейін ол Сулпицийдің заңдарын күштен шығарып, он екі адамды, соның ішінде Сулпиций мен Мариусты де қуғынға түсірді. Сулла өзінің әрекеттерін мемлекетті қауіпті демагогтардан азат ету міндеті деп негіздеді. Ол сондай-ақ 88 ж.б. Рим конституциясын плебей трибундарының өкілеттіктерін және заң шығару бастамаларын шектеу арқылы өзгерту туралы заң шығарған болуы мүмкін; алайда, кейбір ғалымдар бұл реформалар Сулланың диктатор ретіндегі кейінгі әрекеттерінің көрінісі деп санайды. Сулланың себептері мен болжамды реформаларына қарамастан, оның Римге жасаған жорығы сайлауда кеңінен наразылық тудырды. Циннаның консулдық қызмет кезіндегі мақсаттарының бірі – Сулланы Римге жасаған жорығы үшін заңды жауапкершілікке тарту еді; ол сайланса, Сулланы өкілеттігі аяқталғаннан кейін соттауға уәде берді. Сулла Циннаны қолдамай, оның орнына Публий Сервилий Ватия Исаурикусты ұсынды, ол жақында жеңіс тойын тойлаған еді. Сулланың жорығы мен Сулпиций мен Мариусқа жасаған қатысымына әлі де ашуланған сайлау комиссиясы Сулланың кандидатын қабылдамады және оның орнына Гней Октавиуспен бірге Циннаны сайлады. Екі консул тағайындалғандар сол кезде достас болған болуы мүмкін. Нәтижелер ресми түрде жарияланбастан бұрын, Сулла олардың өзіне қолайсыз болатынын түсінді; сайлауға тікелей араласпауға тырысып, ол өз әрекеттерін қорғау үшін діни жол іздеді. Жеңімпаздарды жарияламас бұрын, ол Цинна мен Октавиусты Сулланың келісімін бұзбайтынына ант беруге мәжбүр етті. Консулдар мұны жасады, өйткені Сулла президенттік консул ретінде жеңімпаздарды жариялаудан бас тартуға және нәтижелерді жарамсыз деп тануға құқылы болды. Октавиус антқа адал болған сияқты көрінді, ал Цинна оған мән бермеді.
Шақыру
Консул ретінде Циннаның алғашқы әрекеті – плебей трибунының Сулланы соттауы болды, мүмкін, Сулпицийді өлтіргені үшін, ол өлтірілген кезде қызмет етіп, қасиетті плебей трибуны болған. Бұл Сулланың Италиядан әскер басқарып кетуіне, оның билігін тартып алуға және Митридат қолбасшылығынан айыруға бағытталған шара еді. Алайда, бұл орындалуға жарамайтын: Сулла трибун шақыруын елемеді және әскерімен Грекияға аттанды. Аппианның мәліметінше, Цинна жаңа итальяндық азаматтарды отыз бес тайпаға теңдей тіркеуді қолдау үшін пара алған. Пара алған-алмаған, Цинна мұндай тіркеуді жария түрде қолдады, бұл оны бірден өзінің әріптес консулы Октавиуспен қақтығысқа түсірді. Цинна мен Октавиус жақтастары тез қаруланды. Циннаның жаңа азаматтарды тайпаларға бөлу туралы заң шығару әрекеттері Октавиус қолдаған трибундардың ветосымен тоқтатылды, бұл трибундарға қарсы бүлікке әкеп соқты. Содан кейін, бүлікшілерге қарсы сенаттың ең жоғарғы қаулысы (senatus consultum ultimum) қабылданған болуы мүмкін; Октавиус оны дереу орындап, Виа Сакра көшесімен шашырап қаруланған жақтастарын алып, бүлікшілерді өлтірді. Цинна зардап шекпеді және қаладан өзінің ірі қолдаушыларымен, соның ішінде Квинт Серторий, Гай Милоний, Марк Марий Гратидиан және он трибунның алтауымен бірге кетіп қалды. Италия қалаларына адам мен ақша жинауға кеткеннен кейін, Сенат Циннаны заңсыз және конституцияға қайшы түрде консулдықтан шеттетуге және оны халық жауы (hostis) деп жариялауға шешім қабылдады, оның орнына Луций Корнелий Меруланы (сонымен қатар flamen Dialis) сайлады. Меруланың діни міндеттері мен тыйымдарына байланысты Октавиус де-факто жалғыз консул ретінде қызмет етті.
Римге қарсы шабуыл
Ол Римнің қоршауына қарсы тұрған итальяндық Нола қаласына жетіп, консулдық киім киіп, сонда орналасқан әскердің алдына шықты. Ол оларға сенаттың халықтан сыйлықты әділетсіз түрде алып қойғанын, соның арқасында халық егемендігін қорлағанын, жамандаған консул ретінде сөйледі. Әскер оны көтеріп алып, қолдау білдірді. Содан кейін Цинна офицерлер мен сарбаздардан адалдық серт берді. Осыдан кейін ол Италия қалалары бойынша сапар шегіп, олардың қолдауына мұқтаж екенін және Италияны қолдағандығы үшін оған шабуыл жасалғанын айтты. Осы уақытта Октавиус пен Мерула қаланы нығайтуға кірісті. Сұлланнан қуылғандардың бірі Гай Мариус Италияға оралып, Циннаға адалдығын жариялады. Цинна Мариусты проконсул деп таныды, бірақ Мариус итальяндықтардың қолдауын жинап, 6000-ға жуық сарбазымен Циннаның лагеріне келгенге дейін бұл лауазымды қабылдаудан бас тартты. Сенат пен Октавиус Помпей Страбонға – әлеуметтік соғыстың солтүстік майданындағы қолбасшыға – Римге оралып, қаланы әскерімен қорғауға бұйрық берді. Ол қаланың сыртында орналасып, екі тараптың біріне де мойынсұнбай, олармен келіссөздер жүргізді. Содан кейін Циннаның әскері келіп, қаланы қоршап алды. Ол негізгі күшті Коллин қақпасының алдында орналастырды, ал Серторий мен Мариус басқаратын екі отрядты тиісінше қаланың солтүстігіне және оңтүстігіне жіберді. Ақырында Страбон Октавиус жағына қосылды; қолдау іздеген Сенат сонымен қатар Самниттерге қарсы күресте болған Квинт Цецилий Метелл Пийге дереу бейбіт келісімге келуді және қаланы қорғауға оралуды бұйырды. Метелл Самниттермен келіссөздер жүргізген кезде олар өздеріне және оларға қашқандардың барлығына азаматтық құқық беруді, барлық соғыс тұтқындарын босатуды және барлық олжаны қайтаруды талап етті. Метелл мен Сенат бас тартты; бірақ Цинна мен Мариус мүмкіндікті пайдаланып, Самниттерге қажетті барлық жеңілдіктерді ұсынды, осылайша оларды одақтас ретінде алды. Римдегі әскери трибунның бірі қарсы тарапқа өткеннен кейін Яникулум қақпасын ашты, содан кейін Цинна мен Мариус әскерлері қаланы шабуылдауға кірісті; алайда Страбон әскерінің алты когортасы оларды тоқтатты. Страбон әскери күштерін пайдаланып екінші консулдыққа ие болуға тырысып, Циннамен құпия келіссөздер жүргізді, бірақ көп ұзамай обадан қайтыс болды. Қоршауды ұзартып, Циннаның әскері ауылды аралап, Римнің азық-түлік көзін кесіп тастады. Содан соң Сенат бітімге келісу үшін Циннаға елшілер жіберді. Бастапқыда Циннаның өзін консул деп тану талабына наразы болған Сенат, Мерула консулдықтан бас тартқаннан кейін осы мәселеде келісімге келді.
Заңсыз өлтірулер
Елшілер Циннадан ешкімді өз еркімен өлтірмейтініне уәде алды, бірақ оның одақтасы Мариус үнсіз оның креслосының артында тұрды. Содан кейін Цинна қалаға кіріп, Мариус пен Сулладан қуылғандарды қайтару туралы заң шығарды. Оның Гай Марций Цензорин басқарған ат әскерінің отряды қашудан бас тартқан консул Октавиусты өлтірді. Цензорин сосын консулдың басын Циннаға ұсынды; римдік консулының басын екінші римдікке олжа ретінде көрсетудің алғашқы жағдайы осы болды. Содан кейін Цинна мен Мариус саяси қарсыластарын тазарта бастады: Гай мен Луций Юлий Цезарь, Публий Лициний Красс және Марк Антоний сотсыз өлтірілді. Жақында қызметтен кеткен суффект консулы Мерула және Мариустың ескі қарсыласы Квинт Лутаций Катул халық алдында сотқа тартылды, мүмкін консулдықты басып алу және мемлекетке опасыздық жасау айыптарымен; олар үкім шығарылар алдында өз-өзіне қол жұмсады. Бұл өлтірулер саяси элитаға кеңінен таралмады және, көбінесе, Мариустың жеке ашуының нәтижесі болды; сондай-ақ, құрбандар сол кезде Сулламен байланысты емес еді. Құрбандардың отбасыларын нысанаға алған тазалау туралы ешқандай дәлел жоқ. Кейінгі дереккөздер – Дио, Велей, Ливий, Диодор және Плутарх – Цинна мен Мариус бес күн бойы қалада қырғын жасап, қиратуға ұшырады деп мәлімдейді, бірақ бұл мәлімдемелер Сулланың естеліктері арқылы өңделген Сулланың үгіт-насихаты болуы мүмкін. Цицерон, Цинна режимі кезінде өмір сүрген адамдармен сөйлесіп, Цинна мен Мариус тек саяси жауларды нысанаға алғанын, Римнің барлық тұрғындарына қауіп төндірмегенін және қаланы тонамағанын көрсетті.
Доминация және өлім
Қалаға оралғанда ол қоғамдық істерге үстемдік етіп, Суллаға қарсы шаралар қабылдады. Сулла жау (hostis) деп жарияланып, діни лауазымынан айырылды. Оның мүлігі тәркіленді, үйі қиратылды, заңдары жойылды. Оның әйелі мен балалары Грекиядағы Сулла әскерінің қорғанына қашып кетті. 87 жылғы сайлауда Цинна өзі мен Мариус консул болып сайланды. Кейбір көне деректерге қарамастан, сайлау жиыны өткізілген болуы мүмкін, бірақ 86 жылға сайлауға тек екеуі ғана үміткер болды. Бірақ Мариус жетінші консулдығын қабылдағаннан кейін он үш күннен кейін қайтыс болды. Мариус орнына Цинна Луций Валерий Флакканы тағайындады. 86 жылы Люций Марций Филипп пен Марк Перперна халық санағын жүргізді. Цинна итальяндықтарды азамат ретінде тіркеуді қолдағанмен, сол жылы саналған 463 000 адамның саны жаңадан азаматтық алған итальяндықтардың көпшілігі тіркелмегенін көрсетті. Флакк, Циннаның әріптес консулы, барлық ескі қарыздарды үштен төрт бөлігіне дейін азайтатын заңдарды әкеліп, қабылдады. Жыл соңында Флакк Грекияға кетті, бассыз әскерге басшылық ету үшін – Сулланың лауазымы ресми түрде босатылды, өйткені ол заңсыз деп жарияланды – бірақ оның легаты Гай Флавий Фимбрия тарапынан жақын арада өлтірілді, ол содан кейін басшылықты өз қолына алды. Сулла Митридатты Азиядан ығыстырып, 85 жылға дейін Понт үшін кең жеңілдіктермен келісімге келді. Ол сондай-ақ Фимбрияның шығыстағы әскерін сатып алып, Фимбрияның өзін-өзі өлтіруіне себеп болды. 85 жылы Цинна Гней Папирий Карбоны өзінің консулдық әріптесі етіп таңдады. Сулланың Понтпен жасаған бейбіт келісімі, Суллаға Италиядағы жауларына қарсы еркін қол беруге мүмкіндік бергендіктен, кең жеңілдіктермен жасалған деп есептелді, ал Азиядағы басқа да әрекеттері оның қарулы күшпен қайта оралатындығын көрсетті. Цинна мен Карбо бірден әскери дайындықтарды және үгіт-насихат науқанын бастады. Олар бүкіл Италиядан ақша мен азық-түлік жинап, әскер жинап, егер Сулла жеңіске жетсе, итальяндықтардың азаматтығын жоятыны туралы ескертті. 88 жылы Сулпицийге қарсы әрекеттерін ескерсек, бұл ескертулер негізді болып көрінді. 85 жылы Сулла Рим Сенатына хат жолдап, Митридат соғысындағы жетістіктері туралы және Римдегі үкіметке шағымданып айтты. Содан кейін ол өлтірілген достары, жер аударылған отбасы және Рим атынан осы жаулардан кек алатынын уәделеді. Циннаның талаптарына қарсы, ол итальяндықтардың азаматтығын жоюға ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Сенат бұл хатқа жауап ретінде Суллаға елшілік жіберіп, оны саяси қарсыластарымен келісуге тырысты. Сенат сондай-ақ Цинна мен Карбоға әскери дайындықты тоқтатуды бұйырды; олар келісті, бірақ Сенатқа мойын бұрмады және әскер жинауды жалғастырды. Циннаның стратегиясы Грекияға қарай күшпен жол ашып, Сулламен сол жерде шайқасу болды. Цинна мен Карбо 84 жылға дейін консулдар болып қызмет етті. Сол жылдың басында Цинна әскерін Адриатика арқылы тасымалдауды бастады. Қазіргі деректер оның соңғы мақсаты туралы әртүрлі пікір білдіреді. Т.Р.С. Браутон Эпир деп айтады. Эрнст Бадиан сияқты басқалар Цинна Адриатиканың солтүстігіндегі Либурнияға бара жатқанын айтады, яғни Цинна Грекияда Суллаға қарсы шығуға ниеттенбеді. Адриатика арқылы өтіп бара жатқан алғашқы кемелер қауіпсіз өтті. Бірақ екінші топ дауылға тап болды. Кейбір кемелер батып, көптеген сарбаздар өз азаматтарымен соғысуға дайын емес екенін айтып, дезертирлік жасады. Анконада кетуге күтіп тұрған қалған сарбаздар одан кейін кемеге отырудан бас тартты. Аппианның айтуынша, Цинна жиналыс шақырып, тәртіп орнатуға тырысқан, бірақ оның сарбаздары көтеріліс жасап, оны өлтірді. Плутарх басқа оқиғаны баяндайды, онда Циннаның сол кездегі жас Помпейді өлтіргенінен қорқып, сарбаздар наразылық білдіргенін айтады; бірақ бұл оқиға сенімді емес. Оның өлімінен кейін оның әріптес консулы Карбо Римге қайта шақырылды, оны алмастыру үшін сайлау өткізуге шақырылды, бірақ сайлау өткізуге екі рет тырысқаннан кейін жаман белгілер пайда болғандықтан, сайлаулар белгісіз мерзімге кейінге қалдырылды және Карбо жыл бойы әріптесіз лауазымда болды. Сенаттың елшілері Циннаның өлімі туралы хабарды Суллаға жеткізді. Сулла Сенат ұсыныстарын қабылдамады, әскерін таратудан бас тартты және Сенаттан өзінің заңды мәртебесін, мүлкін және лауазымдарын қалпына келтіруді талап етті. Сулланың талаптарын қабылдамауына жағымсыз реакция болды. Ақырында, Сулла 83 жылы Италияға басып кірді, соның салдарынан азамат соғысы басталды, ол келесі жылы оның жеңісімен аяқталды.
Бағалау
Циннаның үстемдігі жақсы құжатталмаған. Робин Сигердің "Кембридж ежелгі тарихында" айтуынша, "біздің сирек көздерімізге Сулланың оқиғалардың өзінің нұсқасының жасырын әсері енгендіктен, оны бағалау өте қиын. Дегенмен, Цинна мен оның жақтастары күшті саяси үстемдікке айналдырған алғашқылар болды. Олардың әдістері республикалық қағидаларға сай келмеді, кейін Сулла, Цезарь және Октавиан осы үлгіні қабылдады. Оның үстемдігінің қысқа мерзімі және толық еместігі – Цинна жыл сайын консул болуды қалаған сияқты – оның саясатын және мінез-құлқын анық бағалауды қиындатады. Бұрынғы зерттеулер мен ежелгі әңгімелер, Циннаны Мариусқа қосымша ретінде бейнелеген, қазір көбінесе қабылданбайды. Ол популисттік стильдегі аргументацияны қолдана білді, бірақ республиканың құрылымдық кемшіліктерін анықтамады. Оның итальяндықтардың сайлау құқығын беруін және отыз бес тайпа арасында бөлуін қолдауы мүмкіндікпен пайдалану болды және ол билікке келгеннен кейін итальяндықтарға берген уәделерін толық орындамады. 86 ж. Мариуспен бірге жасалған алғашқы өлтіру толқынынан кейін, қосымша заңсыз қуғын-сүргінге ешқандай белгі жоқ. Оның үстемдігі кезеңіндегі саясаттың сипаты салыстырмалы түрде дәстүрлі болды, бірақ консул мен Сенат көбінесе тәуелсіз әрекет етті және бірін-бірін елемеуге дайын болды. Циннаның консулдықты монополиялауына наразылық болған болуы мүмкін, бірақ оның консулдықтары кезіндегі Римдегі саяси элитаның көпшілігі жеке қауіпке тап болған жоқ және өз күйінде қалды.