Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аския Мұхаммед I (1443–1538), туған аты Мұхаммед ибн Әби Бакр әл-Тури немесе Мұхаммед Туре, 1493–1528 жылдары билік еткен Сонгхай империясының Аския әулетінің алғашқы билеушісі. Ол сондай-ақ Ұлы Аскиа деп белгілі, ал қазіргі Сонгхай тілінде оның аты Мамар Касси. Аския Мұхаммед өзінің империясын нығайтып, Батыс Африка тарихындағы ең ірі империяға айналдырды. Оның билігінің шарықталу кезеңінде Сонгхай империясы Каноға (қазіргі Солтүстік Нигерия) дейінгі Хауса мемлекеттерін және бұрын Сонгхай империясына тиесілі болған аумақтың көп бөлігін қамтыды. Оның саясаты Еуропа және Азиямен сауданың қарқынды дамуына, көптеген мектептердің ашылуына және исламның империяның негізгі бөлігі ретінде орнауына әкелді. Мұхаммед Сонгхай билеушісі Сунни Алидің ірі қолбасшысы болған. 1492 жылы Сунни Алидің орнына ұлы Сунни Бару келгенде, Мұхаммед жаңа билеушінің шын мұсылман емес екеніне қатысты мұрагерлікке наразылық білдірді. Ол Баруды жеңіп, 1493 жылы таққа отырды. Тур империяны кеңейту және консолидациялау бағдарламасын ұйымдастырды, ол солтүстіктегі Тагазадан оңтүстіктегі Ятенга шекарасына дейін; және солтүстік-шығыстағы Аирден Гвинеядағы Фута Джалонға дейін созылды. Империяны исламдық үлгіде ұйымдастырудың орнына, ол дәстүрлі үлгіні жетілдіріп, Батыс Африкада теңдесі жоқ бюрократиялық үкімет жүйесін құрды. Бұған қоса, Аския сауданың стандартталған өлшемдері мен ережелерін енгізіп, сауда жолдарының қадағалауын ұйымдастырды және реттелген салық жүйесін құрды. Ол 1528 жылы ұлы Аския Мусамен құлатылды.
Askia Muhammad I (1443–1538), born Muhammad ibn Abi Bakr al Turi or Muhammad Ture, was the first ruler of the Askia dynasty of the Songhai Empire, reigning from 1493 to 1528. He is also known as Askia the Great, and his name in modern Songhai is Mamar Kassey. Askia Muhammad strengthened his empire and made it the largest empire in West Africa's history. At its peak under his reign, the Songhai Empire encompassed the Hausa states as far as Kano (in present day Northern Nigeria) and much of the territory that had belonged to the Songhai empire in the east. His policies resulted in a rapid expansion of trade with Europe and Asia, the creation of many schools, and the establishment of Islam as an integral part of the empire. Muhammad was a prominent general under the Songhai ruler Sunni Ali. When Sunni Ali was succeeded by his son, Sunni Baru, in 1492, Muhammad challenged the succession on the grounds that the new ruler was not a faithful Muslim. He defeated Baru and ascended to the throne in 1493. Ture subsequently orchestrated a program of expansion and consolidation which extended the empire from Taghaza in the North to the borders of Yatenga in the South; and from Air in the Northeast to Futa Djallon in Guinea. Instead of organizing the empire along Islamic lines, he tempered and improved on the traditional model by instituting a system of bureaucratic government unparalleled in Western Africa. In addition, Askia established standardized trade measures and regulations, initiated the policing of trade routes and also established an organized tax system. He was overthrown by his son, Askia Musa, in 1528.
Атауы мен шығу тегі
Тарих әл-Судан Аския Мұхаммедтің есімін Мұхаммед ибн Әби Бакр әл-Түри немесе әл-Силланки деп көрсетеді. Тарих әл-Фаттахта оның есімі Әбу Абдалла Мұхаммед ибн Әби Бакр деп берілген. Көптеген тарихшылар әл-Түри мен әл-Силланкиді сонинке руларының атаулары – Туре мен Сила деп түсіндірді. Дегенмен, Стефан Бюхнен оларды Сенегал аңғарындағы Фута Торо немесе Силладан шыққан тегін білдіретін *нисба* деп қарастыру керек екенін айтады және оның ата-бабалары бастапқыда Фута Тородан келген болуы мүмкін деген пікірді қолдайды. 1497–1498 жылдары қажылық сапарынан оралғаннан кейін ол Аския әл-Хажж Мұхаммед деп те аталды. Қазіргі заманғы соңғайларда оны Мамар Касси деп біледі. Мамар – Мұхаммед есімінің бір түрі, ал Касси – аналық тегін көрсететін атау. Аския Мұхаммедтің отбасы Фута Тородан шыққан деген теория даулы және соңғай халқы, әсіресе Мұхаммедтің қазіргі ұрпақтары оны этникалық тегіне қатысты сынға ұшыратып, көбінесе жоққа шығарады. Оның нақты тегі анықталмаған және тукулер немесе сонинке ауызша дәстүрлері оны өздерінен бірі деп есептемейді. Тарих әл-Фаттах оны «майға» деп атап, бұл атақ тек суннит әулетінің әке шежіресі бойынша туысқандарына ғана тән. Аскияның сонинке тегін меңзейтін «сонхинкей» термині сонымен қатар исламға дейінгі культпен айналысқан және таққа құқығы жоқ патшалық суннит руының кіші тармағын құрайтын соңғай бақсыларының руының аты. Соңғай ауызша дәстүрлері Аския Мұхаммедтің әкесі осы рудан шыққан деседі. Аскияның інісі Омар Комажаго ешқашан Туре немесе Силла деп сипатталған емес. «Әт-Түри» термині адамның географиялық шығу тегін көрсетеді, бұл Аскияның әкесінің ауылының аты болуы мүмкін. Нигердегі Тиллабери аймағының Тера округінде Тюрех деген соңғай ауылы бар. Аския Мұхаммедті әдетте сунит Әли Бердің қарындасы, ханшайым Кассидің ұлы деп есептесе де, оның өзі Фута Тородан шыққан болуы мүмкін емес, себебі генерал лауазымына тек патша отбасының мүшесі және этникалық соңғайлар ғана тағайындалған. Оның әкесі мен анасы арқылы соңғай тегіне жататындығы туралы теория Тимбуктудағы Ахмет Баба орталығында зерттелуде.
The Tarikh al Sudan gives Askia Muhammad's name as Muhammad ibn Abi Bakr al Turi or al Sillanki. The Tarikh al Fattash gives his name as Abu Abdallah Muhammad ibn Abi Bakr. Al Turi and al Sillanki have been interpreted as the Soninke clan names Ture and Sila by many historians. However, Stephan Bühnen has argued that they should be interpreted as nisbas referring to ancestry from Futa Toro or Silla in the Senegal valley, and favors the possibility that his ancestors originally came from Futa Toro. After going on the hajj in 1497–1498, he also became known as Askia al Hajj Muhammad. In modern Songhai, he is known as Mamar Kassey. Mamar is a form of the name Muhammad, and Kassey is a matronymic. The theory that Askia Muhammad's family originated in Futa Toro is controversial and has been generally rejected by the Songhai people themselves, especially by Muhammad's modern descendants who see in it a challenge to their ethnicity. His exact surname has not been definitively determined and no Toucouleur or Soninke oral source claim him as one of their own. The Tarikh al Fattash uses the title 'maiga' for him, which is only used for the patrilineal kin of the Sunni dynasty. The term 'sonhinkey,' which suggests a Soninke ethnic origin for Askia, is also the name of a clan of Songhai magicians responsible for the pre Islamic cult and forming a younger branch of the royal Sunni clan without rights to the throne. Songhai oral traditions claim the father of Askia Mohammed originated from this clan. Omar Komajago, Askia's brother, is never described as a Touré or a Sylla. The term at Turi, which designates the geographical origin of a person, could be the name of Askia's father's village. There is a Songhai village call Tureh in Niger in the Tillabéri Region in the Tera Department. Although Askia Mohamed is generally seen as the son of princess Kassey, sister of Sunni Ali Ber, it is impossible that he himself came from Fouta Toro because the post of general was only given to a member of the royal family and ethnic Songhai patrilineally. The theory that he is an ethnic Songhai through both his father and mother is being studied at the Ahmed Baba center in Timbuktu.
Атау
Аския (اسكيا) атауының шығу тегі белгісіз, бірақ XIII ғасырдың басынан, тіпті одан ертерек кездерден бері қолданылып келген. Ол араб тіліндегі «генерал» деген сөзден туындаған болуы мүмкін. «Тарих әл-Судан» атауға қатысты халықтық этимологияны келтіреді, Аския Мұхаммедтің өзі бұл атауды Сони Алидің қыздары билікті басып алғанын естігендегі арыз-шағымдарынан шығарғанын айтады: «а си Кия», яғни «ол оның емес» немесе «ол оған лайық емес». Атаудың түпкілікті айтылуы белгісіз; қазіргі соңхай тілінде ол siciya деп айтылады. Марокколық дереккөздерде Sukyā немесе Sikyā деп, Лео Африкан Ischia деп, ал замандас португалдық дереккөз Azquya деп жазған.
The title Askia (اسكيا) is of unknown origin, but had been in use since the early 13th century, if not earlier. It may derive from an arabic word for 'general.' The Tarikh al Sudan provides a folk etymology for the title, claiming that Askia Muhammad invented the title himself based on the lament of Sonni Ali's daughters when they had learned he had seized power: "a si Kiya", meaning "it is not his" or "he shall not be it". The original pronunciation of the title is not known; in modern Songhai, it is pronounced siciya. Moroccan sources spelled the title Sukyā or Sikyā, Leo Africanus spelled it Ischia, and a contemporary Portuguese source spelled it Azquya.
Ерте өмір
Аскья Мұхаммед Гао қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Бару Лум тукулер немесе сонинке тегінен, ал оның ата-бабалары Сенегал өзені аңғарынан шыққан. Оның анасы Касси есімді болған, және ауызша дәстүрде ол Сонни Алидің қарындасы деп айтылады.
Askia Muhammad was born in Gao. His father, Baru Lum, was of Toucouleur or Soninke ancestry, with ancestors hailing from the Senegal River valley. His mother was named Kassey and is said in oral tradition to have been the sister of Sonni Ali.
Көтеріліс
Сони Али тұсында Мұхаммед Тюре күшті генерал болды, бірақ патшамен жиі қақтығысты. "Тарих әл-Фатташ" оны Алидің Тимбукту уламаларына қатыгездікпен қарауына қарсы шыққан, адал мұсылман ретінде көрсетеді. 1492 жылы, Сони Али қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, сол кездегі генерал Мұхаммед Тюре, Сони Алидің ұлы Сони Баруға қарсы көтеріліп, ол адал мұсылман емес деп мәлімдеді. Ол Али тұсында қатысты қудаланған Тимбукту уламаларынан және Бараның мұсылман басшысы Манса Курадан қолдау алды. Сони Бару өз қолдауын соңғайлардың дәстүрлі діни басшыларынан және шығыс провинциясының қолбасшысы Денди-фарадан алды. Тюре 1493 жылғы сәуір айында Гаодан тыс жерде өткен Анфао шайқасында Баруды жеңіп, билікке ие болып, "Аскиа" атағын алды.
Under Sonni Ali, Muhammad Ture was a powerful general but frequently clashed with the king. The Tarikh al Fattash paints him as a faithful Muslim opposed to Ali's harsh treatment of the ulama of Timbuktu. In 1492, shortly after the death of Sonni Ali, Muhammad Ture, then a general, rose up against Ali's son Sonni Baru, claiming he was not a faithful Muslim. He drew his support from the ulama of Timbuktu, harshly persecuted under Ali, and Mansa Kura, the Muslim chief of Bara. Sonni Baru drew his from the traditional religious leaders of the Songhay and the Dendi fara, commander of an eastern province. Ture defeated Baru at the Battle of Anfao in April 1493 outside of Gao and took power and the title 'Askia'.
Билік
1496 жылы ол 500 атты және 1000 жаяу әскерімен Меккеге хаж жасады. Қажылығы барысында ол көптеген қайырымдылықтар жасады, соның ішінде Батыс Африкадан келген қажылар үшін Мединеде тұруға орын салды, бірақ Гаоға 50 000 дукат қарызбен оралды. Шамамен екі жыл болғанына қарамастан, ол «әл-хаж» және «халифа» атақтарымен беделін арттырып қайтып келді, ал ислам оның билігінің маңызды тірегіне айналды. Оралғаннан кейін ол Мосси, Агадез сұлтандығы және Канем-Борно империясына қарсы бірнеше жорықтар ұйымдастырды. 1504 жылы Боргуға жасаған шабуыл сәтсіз аяқталды. Валатаға жасалған жорық қаланы басып алды, бірақ туарегтердің қарсылығына тойтарыс бере алмады, сонда Аскиа Мұхаммед қаладан бас тарту үшін үстемақы алды. Бұл туарегтермен жасалған одақ Соңғай билігінің маңызды тірегі болды, әсіресе Тағаза тұз кендерін бақылауда. 1512 жылы оның інісі Омар Комажаго Фута Кингиді талқандап, Тенгуэлланы өлтіріп, Диарра патшалығын империяның ықпалына енгізді. 1515 жылы Агадезге қарсы тағы бір жорық жасалып, Соңғайдың ондағы беделі нығайтылды. Бұл оның билігінің шыңы болды. Аскиа Мұхаммед бұрын Кацина, Зария және Гобирді жаулап алып, құлға алу және жоғары салық салу арқылы қалаларды қиратқан еді. Агадезге жасалған жорықтан кейін Кебби әмірі өзінің үлесінен алданып қалғанын сезініп, көтеріліс ұйымдастырды, осылайша Хаусаландтағы Соңғайдың үстемдігі аяқталды.
In 1496 he made the hajj to Mecca, accompanied by 500 horsemen and 1000 infantry. Although he made many charitable donations during his pilgrimage, including setting up a place for West Africa pilgrims to stay in Medina, he returned to Gao having accumulated 50,000 ducats in debt. Despite being away for nearly two years, his return buttressed his position with the prestige of the titles of al hajj and khalifa, and Islam became a pillar of his rule. Upon his return, he embarked on a series of campaigns against the Mossi, the Sultanate of Agadez, and the Kanem Borno empire. In 1504 an invasion of Borgu ended in disaster. An expedition to Walata captured the town, but was unable to hold it against Tuareg pressure, and Askia Muhammad accepted tribute in exchange for his abandoning the town. This alliance with the Tuareg was a key pillar of Songhai power, particularly in their control over the salt mines of Taghaza. In 1512, his brother Omar Komajago led an army that destroyed Futa Kingi, killed Tenguella, and brought the Kingdom of Diarra under the empire's sway. 1515 saw another campaign against Agadez, reinforcing the Songhai position there. This was the peak of his power. Askia Muhammad had earlier conquered Katsina, Zaria and Gobir, devastating the cities with slave taking and heavy taxation. The expedition against Agadez caused dissession when the Emir of Kebbi felt he had been cheated of his share of the spoils and rebelled, ending Songhai hegemony in Hausaland.
Реформалар
Аскья Мухаммад Сонгхай империясын түбегейлі қайта ұйымдастырды. Сони Али тартыншақты мұсылман болған еді, ал Аскья – шын ниетті діншіл. Ол заң жүйесін шариғат заңына негіздеді, Солтүстік Африкадан ислам ғалымдарын шақырды және исламды ақсүйектердің ресми діні етіп бекітті. Сонымен қатар, ол империяны орталықтан тағайындалған әкімдері бар провинцияларға бөлді және бірқатар министрліктер құрды (қаржы, әділет, ішкі істер, хаттама, ауыл шаруашылығы, су және орман шаруашылығы, сондай-ақ туарегтер мен берберлер сияқты «ақ нәсілді тайпалар» мәселелері), барлық маңызды лауазымдарға туыстары тағайындалды.
Askia Muhammad profoundly reorganized the Songhai empire. Where Sonni Ali had been a diffident Muslim, Askia was devout. He based the legal system on sharia law, invited Islamic scholars from North Africa, and established Islam as the official religion of the noble class. He also divided the empire into provinces with centrally appointed governors and created a series of ministries (including finance, justice, interior, protocol, agriculture, waters and forests, and matters pertaining to “tribes of the white race” e. g. Tuaregs and Berbers), with all important positions filled by relatives.
Басқалар
Марокконың испандық сарбаздары мен Сонгхай әйелдерінің арасындағы некеден туған Армалар да көбінесе аналық желі бойынша Аскиядан тараған. Орталық Сахель аймағында Аскияның әкелік немесе аналық желідегі ұрпақтары этникалық Сонгхай халқынан шамамен миллионға жуық, бұл шамамен 11 миллион адамды құрайды, сондай-ақ Хауса, Фула тайпаларында және патшалық үйлермен байланысты болуы мүмкін ұрпақтар да бар. Гаода орналасқан Аскияның пирамидалық қабірі оның қалдықтарын зерттеп, генетикалық сараптама жүргізу мақсатымен қазба жұмыстарынан өткен жоқ, ал осы белгілі ұрпақтар енді зерттеу нысаны болмайды, тек генетикалық зерттеу ғана тарихи байланысты растай алады. Тарих әл-Судан бойынша Аския Даудтың барлығы 333 баласы болған, ал Тарих әл-Фатташ бойынша 61 баласы болған, олардың 30-ы жас кезінде қайтыс болған. Көптеген ханзадалар көбінесе императорлық таққа талас кезінде болған қастандықтардың салдарынан жасөс шақта қайтыс болды, әсіресе Аския Мұсаның, Аскияның Дагомеялық тоқалдан туған ең үлкен ұлының кезінде, ол төңкеріс жасап, осы ағайындыларының көпшілігін және 25-35 туыстарын өлтірді. Императорлық Сонгхай тағына таласу әдетте ханзадалар арасындағы шайқаспен басталады, көбінесе ең күштісі жеңіске жетеді. Осы тұрақсыздық Марокконың басып кіруіне және Тондиби шайқасындағы жеңіліске әкелді, себебі император Ишақ II мен Курмина баламасы арасындағы салқын қарым-қатынас салдарынан әскерлердің жеткіліксіз қолдауы болды.
The Arma who come from the marriage between the Spanish soldiers of Morocco and the Songhai women are also in matrilineal line descending from the Askiya for the most part. Throughout the Central Sahel, the descendants in patrilineal or matrilineal line of the askia can be around Million drawn from the ethnic Songhai which amounts to nearly 11 million people and possible descendants among the Hausa, The Fula and there are generally only than associated with royal houses. The pyramidal Tomb of Askia located in Gao has not been the subject of any excavation to examine his remains in order to carry out genetic examinations and these known descendants have no longer been the subject of study, only a genetic study can confirm the historical connection. Are sons the Askia Dawud also had Total 333 children according to the Tarikh al Sudan while the Tarikh al Fattash has 61 children, 30 of whom died at a young age. the many princes died for the most part young because of the assassinations that occurred during the successions to the imperial throne, especially with the emperors Askia Musa the eldest of the sons of the askia born of his Dahomean concubine who carried out a coup and murdered a good number of these brothers and 25 to 35 of these cousins. The successions on the imperial Songhai throne are generally preceded by a battle between the princes, the strongest generally takes power, it is this instability which favored the Moroccan invasion and the defeat of Tondibi due to a weak contribution of troops resulting from the cold between the emperor Ishaq II and the balama of the kurmina.
Мұра
Аскиа білім мен сауат ашуға ынталанды, Сонгхай университеттерінің ең көрнекті ғалымдарды даярлағанын қамтамасыз етті, олардың көптегені маңызды кітаптар жазды, соның ішінде оның немере інісі және досы Махмуд Кати де болды. Сонни әулетін биліктен ығыстырудың заңдылығын бекіту үшін Аскиа Мұхаммед Тимбукту ғалымдарымен одақтасып, қалада ғылыми және ислами білімнің алтын ғасырын бастады. Мысалы, көрнекті ғалым Ахмет Баба ислам құқығы бойынша кітаптар жазды, олар бүгінге дейін қолданылып келеді. Мұхаммед Кати «Тарих әл-Фаташ» ал эми Абдул Рахман әс-Сади «Тарих әл-Судан» (Қара жердің тарихы) атты екі тарихи еңбек жариялады, бұл еңбектер орта ғасырлардағы Африка тарихын зерттеуші қазіргі ғалымдар үшін таптырмас көздер саналады. Патшаның бейіті саналатын Аскиа бейіті бүгінде ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген.
Askia encouraged learning and literacy, ensuring that Songhai's universities produced the most distinguished scholars, many of whom published significant books and one of which was his nephew and friend Mahmud Kati. To secure the legitimacy of his usurpation of the Sonni dynasty, Askia Muhammad allied himself with the scholars of Timbuktu, ushering in a golden age in the city for scientific and Muslim scholarship. The eminent scholar Ahmed Baba, for example, produced books on Islamic law which are still in use today. Muhammad Kati published Tarikh al fattash and Abdul Rahman as Sadi published Tarikh al Sudan (Chronicle of The Black Land), two history books which are indispensable to present day scholars reconstructing African history in the Middle Ages. The king's supposed tomb, the Tomb of Askia, is now a UNESCO World Heritage Site.
Танымал мәдениетте
Нигердің "Мамар Касси" музыкалық тобы Аскиа Мұхаммедтің құрметіне аталған. Сид Мейердің "Цивилизация V" кезекпен ойналатын стратегиялық ойынында Аскиа Мұхаммед Сонгхай өркениетінің басшысы ретінде, ойнауға болатын фракциялардың бірі болып көрсетілген.
The Nigerien musical group Mamar Kassey is named after Askia Muhammad. In the turn based strategy game Sid Meier's Civilization V, Askia Muhammad is depicted as the leader of the Songhai civilization, one of the playable factions.