Кіріспе

Аския Мұхаммед I (1443–1538), туған аты Мұхаммед ибн Әби Бакр әл-Тури немесе Мұхаммед Туре, 1493–1528 жылдары билік еткен Сонгхай империясының Аския әулетінің алғашқы билеушісі. Ол сондай-ақ Ұлы Аскиа деп белгілі, ал қазіргі Сонгхай тілінде оның аты Мамар Касси. Аския Мұхаммед өзінің империясын нығайтып, Батыс Африка тарихындағы ең ірі империяға айналдырды. Оның билігінің шарықталу кезеңінде Сонгхай империясы Каноға (қазіргі Солтүстік Нигерия) дейінгі Хауса мемлекеттерін және бұрын Сонгхай империясына тиесілі болған аумақтың көп бөлігін қамтыды. Оның саясаты Еуропа және Азиямен сауданың қарқынды дамуына, көптеген мектептердің ашылуына және исламның империяның негізгі бөлігі ретінде орнауына әкелді. Мұхаммед Сонгхай билеушісі Сунни Алидің ірі қолбасшысы болған. 1492 жылы Сунни Алидің орнына ұлы Сунни Бару келгенде, Мұхаммед жаңа билеушінің шын мұсылман емес екеніне қатысты мұрагерлікке наразылық білдірді. Ол Баруды жеңіп, 1493 жылы таққа отырды. Тур империяны кеңейту және консолидациялау бағдарламасын ұйымдастырды, ол солтүстіктегі Тагазадан оңтүстіктегі Ятенга шекарасына дейін; және солтүстік-шығыстағы Аирден Гвинеядағы Фута Джалонға дейін созылды. Империяны исламдық үлгіде ұйымдастырудың орнына, ол дәстүрлі үлгіні жетілдіріп, Батыс Африкада теңдесі жоқ бюрократиялық үкімет жүйесін құрды. Бұған қоса, Аския сауданың стандартталған өлшемдері мен ережелерін енгізіп, сауда жолдарының қадағалауын ұйымдастырды және реттелген салық жүйесін құрды. Ол 1528 жылы ұлы Аския Мусамен құлатылды.

Атауы мен шығу тегі

Тарих әл-Судан Аския Мұхаммедтің есімін Мұхаммед ибн Әби Бакр әл-Түри немесе әл-Силланки деп көрсетеді. Тарих әл-Фаттахта оның есімі Әбу Абдалла Мұхаммед ибн Әби Бакр деп берілген. Көптеген тарихшылар әл-Түри мен әл-Силланкиді сонинке руларының атаулары – Туре мен Сила деп түсіндірді. Дегенмен, Стефан Бюхнен оларды Сенегал аңғарындағы Фута Торо немесе Силладан шыққан тегін білдіретін *нисба* деп қарастыру керек екенін айтады және оның ата-бабалары бастапқыда Фута Тородан келген болуы мүмкін деген пікірді қолдайды. 1497–1498 жылдары қажылық сапарынан оралғаннан кейін ол Аския әл-Хажж Мұхаммед деп те аталды. Қазіргі заманғы соңғайларда оны Мамар Касси деп біледі. Мамар – Мұхаммед есімінің бір түрі, ал Касси – аналық тегін көрсететін атау. Аския Мұхаммедтің отбасы Фута Тородан шыққан деген теория даулы және соңғай халқы, әсіресе Мұхаммедтің қазіргі ұрпақтары оны этникалық тегіне қатысты сынға ұшыратып, көбінесе жоққа шығарады. Оның нақты тегі анықталмаған және тукулер немесе сонинке ауызша дәстүрлері оны өздерінен бірі деп есептемейді. Тарих әл-Фаттах оны «майға» деп атап, бұл атақ тек суннит әулетінің әке шежіресі бойынша туысқандарына ғана тән. Аскияның сонинке тегін меңзейтін «сонхинкей» термині сонымен қатар исламға дейінгі культпен айналысқан және таққа құқығы жоқ патшалық суннит руының кіші тармағын құрайтын соңғай бақсыларының руының аты. Соңғай ауызша дәстүрлері Аския Мұхаммедтің әкесі осы рудан шыққан деседі. Аскияның інісі Омар Комажаго ешқашан Туре немесе Силла деп сипатталған емес. «Әт-Түри» термині адамның географиялық шығу тегін көрсетеді, бұл Аскияның әкесінің ауылының аты болуы мүмкін. Нигердегі Тиллабери аймағының Тера округінде Тюрех деген соңғай ауылы бар. Аския Мұхаммедті әдетте сунит Әли Бердің қарындасы, ханшайым Кассидің ұлы деп есептесе де, оның өзі Фута Тородан шыққан болуы мүмкін емес, себебі генерал лауазымына тек патша отбасының мүшесі және этникалық соңғайлар ғана тағайындалған. Оның әкесі мен анасы арқылы соңғай тегіне жататындығы туралы теория Тимбуктудағы Ахмет Баба орталығында зерттелуде.

Атау

Аския (اسكيا) атауының шығу тегі белгісіз, бірақ XIII ғасырдың басынан, тіпті одан ертерек кездерден бері қолданылып келген. Ол араб тіліндегі «генерал» деген сөзден туындаған болуы мүмкін. «Тарих әл-Судан» атауға қатысты халықтық этимологияны келтіреді, Аския Мұхаммедтің өзі бұл атауды Сони Алидің қыздары билікті басып алғанын естігендегі арыз-шағымдарынан шығарғанын айтады: «а си Кия», яғни «ол оның емес» немесе «ол оған лайық емес». Атаудың түпкілікті айтылуы белгісіз; қазіргі соңхай тілінде ол siciya деп айтылады. Марокколық дереккөздерде Sukyā немесе Sikyā деп, Лео Африкан Ischia деп, ал замандас португалдық дереккөз Azquya деп жазған.

Ерте өмір

Аскья Мұхаммед Гао қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Бару Лум тукулер немесе сонинке тегінен, ал оның ата-бабалары Сенегал өзені аңғарынан шыққан. Оның анасы Касси есімді болған, және ауызша дәстүрде ол Сонни Алидің қарындасы деп айтылады.

Көтеріліс

Сони Али тұсында Мұхаммед Тюре күшті генерал болды, бірақ патшамен жиі қақтығысты. "Тарих әл-Фатташ" оны Алидің Тимбукту уламаларына қатыгездікпен қарауына қарсы шыққан, адал мұсылман ретінде көрсетеді. 1492 жылы, Сони Али қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, сол кездегі генерал Мұхаммед Тюре, Сони Алидің ұлы Сони Баруға қарсы көтеріліп, ол адал мұсылман емес деп мәлімдеді. Ол Али тұсында қатысты қудаланған Тимбукту уламаларынан және Бараның мұсылман басшысы Манса Курадан қолдау алды. Сони Бару өз қолдауын соңғайлардың дәстүрлі діни басшыларынан және шығыс провинциясының қолбасшысы Денди-фарадан алды. Тюре 1493 жылғы сәуір айында Гаодан тыс жерде өткен Анфао шайқасында Баруды жеңіп, билікке ие болып, "Аскиа" атағын алды.

Билік

1496 жылы ол 500 атты және 1000 жаяу әскерімен Меккеге хаж жасады. Қажылығы барысында ол көптеген қайырымдылықтар жасады, соның ішінде Батыс Африкадан келген қажылар үшін Мединеде тұруға орын салды, бірақ Гаоға 50 000 дукат қарызбен оралды. Шамамен екі жыл болғанына қарамастан, ол «әл-хаж» және «халифа» атақтарымен беделін арттырып қайтып келді, ал ислам оның билігінің маңызды тірегіне айналды. Оралғаннан кейін ол Мосси, Агадез сұлтандығы және Канем-Борно империясына қарсы бірнеше жорықтар ұйымдастырды. 1504 жылы Боргуға жасаған шабуыл сәтсіз аяқталды. Валатаға жасалған жорық қаланы басып алды, бірақ туарегтердің қарсылығына тойтарыс бере алмады, сонда Аскиа Мұхаммед қаладан бас тарту үшін үстемақы алды. Бұл туарегтермен жасалған одақ Соңғай билігінің маңызды тірегі болды, әсіресе Тағаза тұз кендерін бақылауда. 1512 жылы оның інісі Омар Комажаго Фута Кингиді талқандап, Тенгуэлланы өлтіріп, Диарра патшалығын империяның ықпалына енгізді. 1515 жылы Агадезге қарсы тағы бір жорық жасалып, Соңғайдың ондағы беделі нығайтылды. Бұл оның билігінің шыңы болды. Аскиа Мұхаммед бұрын Кацина, Зария және Гобирді жаулап алып, құлға алу және жоғары салық салу арқылы қалаларды қиратқан еді. Агадезге жасалған жорықтан кейін Кебби әмірі өзінің үлесінен алданып қалғанын сезініп, көтеріліс ұйымдастырды, осылайша Хаусаландтағы Соңғайдың үстемдігі аяқталды.

Реформалар

Аскья Мухаммад Сонгхай империясын түбегейлі қайта ұйымдастырды. Сони Али тартыншақты мұсылман болған еді, ал Аскья – шын ниетті діншіл. Ол заң жүйесін шариғат заңына негіздеді, Солтүстік Африкадан ислам ғалымдарын шақырды және исламды ақсүйектердің ресми діні етіп бекітті. Сонымен қатар, ол империяны орталықтан тағайындалған әкімдері бар провинцияларға бөлді және бірқатар министрліктер құрды (қаржы, әділет, ішкі істер, хаттама, ауыл шаруашылығы, су және орман шаруашылығы, сондай-ақ туарегтер мен берберлер сияқты «ақ нәсілді тайпалар» мәселелері), барлық маңызды лауазымдарға туыстары тағайындалды.

Басқалар

Марокконың испандық сарбаздары мен Сонгхай әйелдерінің арасындағы некеден туған Армалар да көбінесе аналық желі бойынша Аскиядан тараған. Орталық Сахель аймағында Аскияның әкелік немесе аналық желідегі ұрпақтары этникалық Сонгхай халқынан шамамен миллионға жуық, бұл шамамен 11 миллион адамды құрайды, сондай-ақ Хауса, Фула тайпаларында және патшалық үйлермен байланысты болуы мүмкін ұрпақтар да бар. Гаода орналасқан Аскияның пирамидалық қабірі оның қалдықтарын зерттеп, генетикалық сараптама жүргізу мақсатымен қазба жұмыстарынан өткен жоқ, ал осы белгілі ұрпақтар енді зерттеу нысаны болмайды, тек генетикалық зерттеу ғана тарихи байланысты растай алады. Тарих әл-Судан бойынша Аския Даудтың барлығы 333 баласы болған, ал Тарих әл-Фатташ бойынша 61 баласы болған, олардың 30-ы жас кезінде қайтыс болған. Көптеген ханзадалар көбінесе императорлық таққа талас кезінде болған қастандықтардың салдарынан жасөс шақта қайтыс болды, әсіресе Аския Мұсаның, Аскияның Дагомеялық тоқалдан туған ең үлкен ұлының кезінде, ол төңкеріс жасап, осы ағайындыларының көпшілігін және 25-35 туыстарын өлтірді. Императорлық Сонгхай тағына таласу әдетте ханзадалар арасындағы шайқаспен басталады, көбінесе ең күштісі жеңіске жетеді. Осы тұрақсыздық Марокконың басып кіруіне және Тондиби шайқасындағы жеңіліске әкелді, себебі император Ишақ II мен Курмина баламасы арасындағы салқын қарым-қатынас салдарынан әскерлердің жеткіліксіз қолдауы болды.

Мұра

Аскиа білім мен сауат ашуға ынталанды, Сонгхай университеттерінің ең көрнекті ғалымдарды даярлағанын қамтамасыз етті, олардың көптегені маңызды кітаптар жазды, соның ішінде оның немере інісі және досы Махмуд Кати де болды. Сонни әулетін биліктен ығыстырудың заңдылығын бекіту үшін Аскиа Мұхаммед Тимбукту ғалымдарымен одақтасып, қалада ғылыми және ислами білімнің алтын ғасырын бастады. Мысалы, көрнекті ғалым Ахмет Баба ислам құқығы бойынша кітаптар жазды, олар бүгінге дейін қолданылып келеді. Мұхаммед Кати «Тарих әл-Фаташ» ал эми Абдул Рахман әс-Сади «Тарих әл-Судан» (Қара жердің тарихы) атты екі тарихи еңбек жариялады, бұл еңбектер орта ғасырлардағы Африка тарихын зерттеуші қазіргі ғалымдар үшін таптырмас көздер саналады. Патшаның бейіті саналатын Аскиа бейіті бүгінде ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген.

Танымал мәдениетте

Нигердің "Мамар Касси" музыкалық тобы Аскиа Мұхаммедтің құрметіне аталған. Сид Мейердің "Цивилизация V" кезекпен ойналатын стратегиялық ойынында Аскиа Мұхаммед Сонгхай өркениетінің басшысы ретінде, ойнауға болатын фракциялардың бірі болып көрсетілген.