Кіріспе

Жаңазеландиялықтардың демонимі "Киви" (/k//iː//w//i/ KEEwee) – жаңазеландиялықтардың өзін-өзі атауы ретінде кеңінен қолданылады, сонымен қатар халықаралық деңгейде де танымал. Бұл атау Жаңазеландияның ұлттық символы – ұшпайтын киви құсынан шыққан. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін киви елді бейнелейтін, ал халықты емес; алайда 1917 жылға қарай жаңазеландиялықтарды да "Киви" деп атай бастады, бұл "Энзеддер" сияқты басқа лақаптарды ығыстырды. Бұл құс еуропалықтардың назарына 1811 жылы Британ мұражайының зоологы Джордж Шоуға құс терісі жеткен кезде алғаш рет түсті, ол оны пингвиннің бір түрі деп жіктеді және тік тұрған күйде бейнеледі. Еуропалықтар кивиді алғаш көргеннен кейін, оны ерекшелік ретінде қарастырды. 1835 жылы миссионер Уильям Йейт оны "Жаңазеландиядағы ең таңғажайып және қызықты құс" деп сипаттады.

Ел атынан

1900 жылдардың басында карикатурашылар кивиді Жаңа Зеландияның символы ретінде қолдана бастады. Мысалы, 1904 жылы «Жаңа Зеландия Свободный копье» журналындағы бір карикатурада британдық команданы 9:3 есебімен жеңгеннен кейін батыл киви моаға айналған күйде бейнеленген. Келесі жылы «The Westminster Gazette» газеті колониялық конференцияға бара жатқан киви мен кенгурудың (Австралияны бейнелейтін) карикатурасын жариялады. Бұл терминдер 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін қолданылып келді. Дегенмен, Жаңа Зеландия сарбаздарын көбінесе «Diggers» немесе «Pig Islanders» деп атаса да, 1917 жылға қарай оларды «Kiwis» деп те атай бастады. Киви бейнесі әскери белгілерде 1886 жылдан бері қолданылып келді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыста бірнеше полк оны қабылдады. «Kiwis» дегені – Жаңа Зеландия полкінің сарбаздары. Бұл лақап аты соңымен барлық соғыс ареналарында кеңінен танылды. Жаңа Зеландиялықтардың қатысуы Еуропада бұл лақаптың танымалдығын арттырды. Австралия ұлттық сөздігінде де 1917 жылы «Киви балалар» және «Kiwis» терминдері алғаш рет қолданылған, ол кивиге ие болған Австралия армиясының жаңа сарбаздарын білдіреді; яғни, олардың аяқ киімдері жақсы сайып, жылтыраған. 1939-1945 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл термин біртіндеп барлық жаңа зеландиялықтарға қатысты болды, және бүгінде олар әлемнің түкпір-түкпірінде «Kiwis» деп аталады, сондай-ақ өздерін де осылай атайды.

Қазіргі қолданылуы

Киви сөзінің жазылуы, адамдарды сипаттағанда, көбінесе үлкен әріппен жазылады. Құстың аты кішкентай әріппен жазылады және маори тілінен шыққандықтан, көпше түрінде әдетте киви болып қалады. Ағылшын тіліндегі лақап атау әдетте Кивис (Kiwis) түрін алады. Осылайша, "екі Кивис" екі адамды, ал "екі киви" екі құсты білдіреді. Бұл тілдік ерекшелікті "Кивиді сақтау" қоры көрсетеді, олар "Киви үшін киви" деген ұранды қолданды. 2020 жылы Kiwibank адамдарды атау үшін Киви (үлкен әріппен, бірақ соңғы "s" әрпісіз) көпше түрін пайдалануға көшті, ең бастысы, өзінің ұранын "Кивилер кивилерді жақсырақ етеді" дегеннен "Киви кивиді жақсырақ етеді" деп өзгертті. Киви әдетте қарапайым емес, кемсітуші термин деп саналмайды, бірақ Жаңа Зеландиялықтардың, әсіресе маори мұрасы барлардың, кейбіреулері бұл атауды ұнатпайды және онымен теңеспейді. 2018 жылы Оңтүстік Австралиядағы еңбек трибуналы, Жаңа Зеландиялық әйел "Киви" деп аталғаны үшін нәсілдік кемсітуге ұшырағаны туралы шағымын жоққа шығарды, лақап аты кемсітуші емес деп шешті. Ресми контексте киви термині Kiwibank, KiwiSaver және KiwiRail сияқты мемлекеттік қызметтер мен мемлекеттік кәсіпорындардың атауларында қолданылады және үкімет баспасөз хабарламаларында Жаңа Зеландиядағы немесе оның азаматтарын атау үшін жиі пайдаланылады. 2022 жылдың тамызында Иммиграция министрі Майкл Вуд 85 000 жаңа бекітілген Жаңа Зеландияның 2021 жылғы тұру визасын алғандарды "жаңа кивилер" деп атады.