Кіріспе

Жануарлардың ішуге жарамды сұйықтықтарға деген құштарлығы – сусау. Сусау – жануарлардың су ішуге деген негізгі инстинктін тудыратын, ішуге жарамды сұйықтықтарға деген құштарлық. Бұл – организмдегі сұйықтық тепе-теңдігін қамтамасыз ететін маңызды механизм. Ол организмдегі сұйықтықтың жетіспеуінен немесе натрий сияқты белгілі бір осмолиттердің концентрациясының артуынан туындайды. Егер организмдегі су көлемі белгілі бір шектен төмен түсіп кетсе немесе осмолиттердің концентрациясы тым жоғары болса, мидағы құрылымдар қанның құрамындағы өзгерістерді анықтап, сусау туралы сигнал береді. Ұзаққа созылған сусыздану жедел және созылмалы ауруларға алып келуі мүмкін, бірақ көбінесе бүйрек және неврологиялық аурулармен байланысты.

Ренин- ангиотензин жүйесі

Гиповолемия ренин-ангиотензин жүйесін (РАЖ) белсендіреді және бүйрек жасушаларымен анықталады. Бұл жасушалар қан ағынының төмендеуін байқағанда, ренин деп аталатын фермент бөліп шығарады. Ренин қанға өтеді, онда ол ангиотензиноген атындағы белокты ангиотензин I-ге айналдырады. Ангиотензин I, одан кейін қанда бар фермент арқылы дерлік бірден белоктың белсенді түріне – ангиотензин II-ге айналады. Ангиотензин II қанмен қозғалып, мидың артқы гипофизіне және бүйрек үсті безіне жетеді, онда бүйректерде су мен натрийді сақтап, қан қысымын арттыратын гормондардың тізбектей әсерін тудырады. Сонымен қатар, мидың postrema аймағы мен nucleus tractus solitarii-іне проекция жасайтын висцеральды осморецепторлар бар. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, егде жастағы адамдар жас адамдарға қарағанда аз су ішеді, ал әйелдер су жетіспеушілігіне көбірек бейім. 2009 жылы Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі (EFSA) суды алғаш рет диеталық қажеттіліктерге макроэлемент ретінде қосты. Егде жастағы адамдарға ұсынылатын су көлемі жас адамдарға ұсынылатын көлеммен бірдей (әйелдер үшін күніне 2,0 л, ал ерлер үшін күніне 2,5 л), себебі энергия тұтыну төмен болғанымен, бұл топтағы су қажеттілігі бүйректің концентрациялау қабілетінің төмендеуіне байланысты артады.

Құсқышты құтқару

Алдын ала зерттеулерге сәйкес, шөлін басу – су ішуді тоқтатудың гомеостаздық механизмі – екі нейрондық фаза арқылы жүзеге асады: "алдын ала сіңіру" фазасы, ол сұйықтық асқазаннан сіңіріліп, қан айналымы арқылы денеге тарағанға дейін бірнеше минут бұрын шөлін басу туралы сигналдар береді, және "сіңіруден кейінгі" фазасы, сұйықтық қабылдауды тоқтату үшін ми құрылымдарымен реттеледі. Алдын ала сіңіру фазасы ауыз, жұтқыншақ, өңеш және жоғарғы асқазан-ішек жолындағы сезімталдық деректеріне сүйенеді, олар қажетті сұйықтық мөлшерін болжайды және бағаланған мөлшер ішілген кезде ішуді тоқтату үшін миға жылдам сигнал береді. Сіңіруден кейінгі фаза қандағы осмолалық қысымды, сұйықтық көлемін және натрий тепе-теңдігін бақылау арқылы жүзеге асырылады, олар мидың циркумвентрикулярлық органдарында бірлесіп сезіледі және жүйке желілері арқылы байланысып, сұйықтық тепе-теңдігі орнатылғанда шөлін тоқтатуға көмектеседі. Шөлін басу жануарлар түрлеріне қарай өзгеше болады, мысалы, иттер, түйелер, қойлар, ешкілер және бұғылар су қолжетімді болғанда сұйықтық тапшылығын жылдам толықтайды, ал адамдар мен жылқыларға сұйықтық тепе-теңдігін қалпына келтіру үшін бірнеше сағат қажет болуы мүмкін.

Нейрофизиология

Ауыздық сезімге қатысатын ми аймақтары негізінен мидың ортаңғы және артқы бөліктерінде орналасқан. Атап айтқанда, гипоталамус шөлуді реттеуде маңызды рөл атқарады. Area postrema және nucleus tractus solitarii субфорниктік мүшеге және бүйірлік парабрахиальдық ядроға сигнал жібереді. Бұл сигнал беру серотонин нейротрансмиттеріне негізделген. Бүйірлік парабрахиальдық ядродан келетін сигнал медиандық преоптикалық ядроға беріледі. Медиандық преоптикалық ядро мен субфорниктік мүше көлемнің азаюы және осмолит концентрациясының артуы туралы сигналдарды қабылдайды. Соңында, сигналдар алдыңғы ми қабығының аймақтарында қабылданады, осы жерде шөлу пайда болады. Субфорниктік мүше және ламина терминалының органум васкулосумы гипоталамусқа сигнал беру арқылы организмдегі жалпы сұйықтық тепе-теңдігін реттеуге көмектеседі, бұл кейін гипофиз безі арқылы босатылатын вазопрессин құрамына кіреді.