Кіріспе

АҚШ аумақтары – АҚШ федералды үкіметінің бақылауындағы мемлекеттік әкімшілік бөлімшелер. Американың әртүрлі аумақтары АҚШ штаттары мен индейлер резервацияларынан өзгеше, себебі олар тәуелсіз мемлекеттер емес. Бес аумақ (Америкалық Самоа, Гуам, Солтүстік Мариан аралдары, Пуэрто-Рико және АҚШ Виргин аралдары) тұрақты түрде қоныстанған, инкорпорацияланбаған аумақтар; ал қалған тоғызы – жергілікті халқы жоқ (немесе тұрақты қоныстанушылары жоқ) шағын аралдар, атоллдар және рифтер. Олардың ішінде тек біреуі ғана (Пальмира атолы) инкорпорацияланған аумақ деп саналады. Тағы екі аумаққа (Бахо-Нуэво Банкі және Серранилла Банкі) АҚШ талап қояды, бірақ оларды Колумбия басқарады. Тарихи тұрғыдан алғанда, аумақтар жаңадан иеленген жерлерді басқару үшін құрылған, және көптеген аумақтар ақырында штат мәртебесіне ие болды. АҚШ штаттарына айналған соңғы аумақтар – 1959 жылдың 3 қаңтарында Аляска және 1959 жылдың 21 тамызында Гавайи болды. Саяси және экономикалық тұрғыдан алғанда, аумақтар жетілмеген. АҚШ аумақтарының тұрғындары АҚШ президенттік сайлауында дауыс бере алмайды және АҚШ Конгресінде тек дауыс беру құқығы жоқ өкілдері бар. Аумақтардағы кедейлік деңгейі штаттарға қарағанда жоғары.

Анықтама

Ұйымдастырылған аумақтар – федералдық билікке бағынысты, бірақ ешқандай штаттың немесе федералдық округтің құрамына кірмейтін жерлер. Оларға Конгресс Конституцияның төртінші бабының 3-тарауына сәйкес, өздерін-өз басқаруға белгілі бір деңгейде құқық берген, бірақ Конгрестің осы аумақтарға қатысты толық билігі сақталған органикалық акт арқылы иелік етеді.

Бұрынғы

Ұйымдастырылмаған термині тарихи тұрғыдан жаңадан иеленген, әлі ұйымдастырылған инкорпорированная территория ретінде құрылмаған аймаққа (мысалы, Луизиананы сатып алу Орлеан территориясы мен Луизиана округі құрылғанға дейін) немесе бұрын ұйымдастырылған инкорпорированная территорияның бөлігі болған, бірақ оның бір бөлігі ұйымдастырылып, штат болу талаптарына жеткеннен кейін "ұйымдастырылмаған" қалған аймаққа қолданылды (мысалы, Миссури территориясының үлкен бөлігі оның оңтүстік-шығыс бөлігі Миссури штаты болғаннан кейін бірнеше жыл бойы ұйымдастырылмаған аумақ болып қалды). АҚШ Конституциясына сәйкес штаттар ретінде қабылданған аймақтар, көбінесе қабылдауға дейін, осы сияқты территориялардың немесе территориялардың бөліктері болды. АҚШ кеңейген сайын, ұйымдастырылған территорияның ең көп халқы бар бөліктері штат мәртебесіне ие болды. Кейбір территориялар штаттарға айналуға дейін аз ғана уақыт өтті, ал басқалары ондаған жылдар бойы территория болып қалды. Ең аз уақыт болған Алабама территориясы – екі жыл, ал Нью-Мексико және Гавай территориялары 50 жылдан астам уақытқа созылды. Қазіргі 50 штаттың 31-і бір кезде АҚШ-тың ұйымдастырылған, инкорпорированная территориясының бөлігі болды. Бастапқы 13 штаттан басқа, алты штат ешқашан территория болған емес: Кентукки, Мэн және Батыс Виргиния әрқайсысы бұрыннан бар штаттардан бөлінді; Техас пен Вермонт екеуі де тәуелді мемлекеттер болды (Вермонтта тек де-факто тәуелділік болды, өйткені аймаққа Нью-Йорк талап етті) Одаққа кірген кезде; ал Калифорния 1848 жылы Мексика-Америка соғысының соңында Мексика АҚШ-қа берген ұйымдастырылмаған жерлерден бөлінді. Бір бұрынғы территория ұлттық емес штатқа айналмады. Филиппин Республикасы, бір кезде органикалық заң қабылдану арқылы ұйымдастырылған территория болған, үлкен автономия сұрады, бұл 1946 жылы тәуелсіздікке әкелді.

Ағымдағы жағдай

АҚШ-тың бес ірі аумағының барлығы тұрақты түрде қоныстанған және жергілікті сайланған аумақтық заң шығарушы және атқарушы органдарына, сондай-ақ белгілі бір деңгейде саяси тәуелсіздікке ие. Бесінің төртеуі "ұйымдастырылған", ал Америка Самоасы техникалық тұрғыдан "ұйымдастырылмаған". Тұрақты әскери емес халқы жоқ АҚШ-тың барлық аумақтары ұйымдастырылмаған болып саналады.

Федералды әкімшілік

Аралдық істер басқармасы Пуэрто-Рикодан басқа АҚШ аумақтары мен еркін қауымдасқан мемлекеттердің федералдық басқаруын үйлестіреді. 1849 жылдың 3 наурызында, 30-шы Конгрестің соңғы күні, АҚШ Ішкі істер департаментін құру туралы заң қабылданды, ол АҚШ территориясының ішкі істерін басқаруға жауапты болды. Ішкі істер департаментінің өте кең міндеттері бар (оларға аумақтық үкіметтерді реттеу, мемлекеттік жерлерге қатысты негізгі міндеттер және басқа да түрлі функциялар кіреді). Басқа елдердегі ұқсас атаулары бар департаменттерден өзгеше, АҚШ Ішкі істер департаменті жергілікті басқаруға немесе азаматтық әкімшілікке жауапты емес, тек Үнді істер бюросы (BIA) арқылы Үнді резервациялары және Аралдық істер басқармасы басқаратын аралдық тәуелділіктерді басқарумен байланысты жағдайларда ғана жауапты.

Жоғарғы соттың қазіргі аумақтар туралы шешімдері

2016 жылы Жоғарғы Соттың «Пуэрто-Рико Санчес Валле» ісі аумақтардың өздік құқығы жоқ екенін анықтады. 2022 жылы Жоғарғы Сот «АҚШ-тың Ваэлло Мадероға қарсы» ісінде Конгресс Пуэрто-Рико тұрғындарына барлық әлеуметтік төлемдерді беруге міндетті емес екенін, ал Пуэрто-Рико тұрғындарын қосымша әлеуметтік қамтамасыздандыру бағдарламасынан шығару конституциялық екенін мәлімдеді.

Жоғарғы соттың бұрынғы аумақтар туралы шешімдері

Расмуссенге қарсы АҚШ ісінде Жоғарғы Сот Алясканы сатып алу туралы 1867 жылғы келісімнің III бабынан цитата келтірді:

Құрастыру актісі Конституцияның Артықшылықтар мен Иммунитеттер туралы ережесін оларға кеңейту арқылы территорияның өзінен гөрі территорияның халқына көбірек әсер етеді, мысалы, 1947 жылы Пуэрто-Рикоға осы ереженің қолданылуы; алайда, Пуэрто-Рико құрастырылмаған статусын сақтайды.

Аляска аумағы

Расмуссен Аляскада федералды заң бойынша алты адамдық қазылар алқасының қылмыстық ісінен туындады. Сот Алясканың Ресеймен жасалған шарт бойынша АҚШ-қа қосылғанын анықтады, ал Конгресс берген түсінік кез келген басқа пікірді жоққа шығаруға жеткілікті болды:

Даунс пен Бидуэлл ісінде сот былай деді: "Флориданы сатып алу туралы Испаниямен жасалған шартта да осыған ұқсас түсінік сақталды, оның 6-бабында тұрғындар «федералды Конституция қағидаларына сай болғанда АҚШ Одағына қосылуға тиіс» делінген".

Оңтүстік-Батыс аумағы

Сотшы Браун алғаш рет Даунс ісінде инкорпорацияны атап өтті: 2008 жылдың қарашасында округтік сот судьясы Конгрестің бұрынғы шараларының жиынтық әсері Пуэрто-Риконың мәртебесін инкорпорацияланғанға өзгертіп жіберді деп шешті. 2022 жылы АҚШ Жоғарғы Соты конституцияның аумақтық ережесі Пуэрто-Рико және штаттардан өзгеше аумақтардағы «қанағаттанарлық» салық және әлеуметтік жәрдемақы жүйелерін белгілеуде Конгреске кең өкілеттік берді, бірақ инкорпорацияланған/инкорпорацияланбаған аражігін қарастырмады. Бірлескен пікірде судьялардың бірі бұрыс шешім қабылданғандықтан, Аралдық істерді және инкорпорация доктринасын қайта қарау уақыты келді деп мәлімдеді. Гавай Республикасы (1898–1900): 1900 жылдың 30 сәуірінде Гавай аралдық заңымен инкорпорацияланғаннан кейін Гавай территориясы болды. Филиппин: әскери үкімет, 1899–1902; аралдық үкімет, 1902–1935; одақтастық үкіметі, 1935–1942 және 1945–1946 (жапондық оккупациядағы аралдар, 1942–1945 және марионеттік мемлекет, 1943–1945); 1946 жылдың 4 шілдесінде тәуелсіздік алды. Пуэрто-Рико: әскери үкімет, 1899–1900; аралдық үкімет, 1900–1952; 1952 жылдың 25 шілдесінде одақтастық мәртебесіне ие болды.

Флора мен фауна

Құрама Штаттар аумақтарында басқа еш жерде кездеспейтін көптеген өсімдік және жануар түрлері бар. АҚШ-тың барлық аумақтары тропикалық климатқа және экожүйелерге ие. АҚШ аумақтарындағы ормандар инвазивті түрлер мен жаңа тұрғын үйлер салуға осал. Америка Самоасының орманды ауданы 80,84%-ды құрайды, ал Солтүстік Мариана аралдарында – 80,37% орманды ауданмен жабылған. Бұл көрсеткіш АҚШ бойынша ең жоғары деңгейде (тек Мэн және Нью-Гэмпшир штаттары одан да жоғары).

Құстар

АҚШ аумақтарында басқа еш жерде кездеспейтін эндемик құстардың көптеген түрлері бар. Солтүстік Мариана аралдарында Мариана шашағы, Мариана қарғасы, Тиниан монархы және алтын ақкөз (барлығы эндемик) кездеседі. Америка Самоасында көп түсті жеміс көгершіндері, көк тәжді лорикет және Самоа жылқышысы таралған. Уэйк аралының темір жолы (қазір құрып кеткен) Уэйк аралына ғана тән болса, Лейсан үйрек Мидуэй атолы мен Солтүстік-Батыс Гавай аралдарында кездеседі. Пальмира атолы әлемдегі екінші ірі қызыл аяқты бауби колониясына ие, ал Мидуэй атолында әлемдегі ең ірі Лейсан альбатросының көбею ошағы орналасқан. Америка құс сақтау қауымдастығы қазіргі таңда АҚШ аумақтарын өздерінің "ABA аймағы" тізіміне қоспайды.

Басқа жануарлар

Америка Самоасында бірнеше бауырымен жорғалаушы жануарлар түрлері бар, мысалы Тынық мұхиты боасы (Тау аралында) және Тынық мұхиты жұқа аяқты геккосы. Америка Самоасында тек бірнеше сүтқоректілер түрі бар, мысалы Тынық мұхиты (Полинезия) қабықшалы жарғанаты, сондай-ақ кеуекті кит сияқты мұхиттық сүтқоректілер. Гуам мен Солтүстік Мариан аралдарында Мариан жеміс-жидек жарғанаты сияқты сүтқоректілердің аз саны бар; мұхиттық сүтқоректілерге Фрейзер дельфині мен кашалот кіреді. Пуэрто-Риконың фаунасына әдеттегі коки (бақа) кіреді, ал АҚШ Виргин аралдарының фаунасына Виргин аралдары ұлттық паркінде кездесетін түрлер кіреді (оның ішінде 302 балық түрі). Америка Самоасында Самоа мәдениеті мен мифологиясында маңызды орын алатын "Тасбақа және акула" деп аталатын жер бар.

Қорғалатын аумақтар

АҚШ территориясында екі ұлттық парк бар: Америка Самоасының ұлттық паркі және Виргин аралдарының ұлттық паркі. Ұлттық парктер қызметі Гуамдағы Тынық мұхитындағы соғыс ұлттық тарихи паркін де басқарады. Сонымен қатар, ұлттық табиғи ескерткіштер, ұлттық жабайы табиғат қорықтары (мысалы, Гуам ұлттық жабайы табиғат қорығы), Пуэрто-Рикодағы Эль-Юнке ұлттық орман және Тынық мұхитының алыс аралдары теңіз ұлттық ескерткіші (оның ішінде АҚШ-тың шағын шеткі аралдары) бар.

Қоғамдық имидж

АҚШ аумақтары туралы "Американың толық емес штаттары" атты кітабында эссеші Дуг Мак былай деді: Флорида штатының өкілі Стефани Мерфи Пуэрто-Риконы 51-ші штат ету туралы 2018 жылғы заң жобасы туралы былай деді: "Шындық сонда, Пуэрто-Риконың саяси күшінің жетіспеуі Вашингтонға Пуэрто-Риконы екінші дәрежелі деп қарауға мүмкіндік береді". Пуэрто-Риконың губернаторы Рикардо Росселлоның айтуынша, "Бізде саяси күш болмағандықтан, өкілдеріміз, сенаторларымыз, президент сайлауда дауыс беру құқығымыз болмағандықтан, бізді екінші дәрежелі деп қарастырады". Росселло Пуэрто-Риконы "дүниедегі ең көне және ең көп халқы бар колония" деп атады. Росселло және басқалар АҚШ аумақтарын американдық "колониялар" деп атады. "Гардиан" газетінің авторы Дэниел Иммервар "АҚШ өзінің империясын қалай жасырды" деген мақаласында былай деп жазады: "Пёрл-Харбор кезінде материктің тұрғындары [аумақтарға] көрсеткен шатасу мен немқұрайлылық көп өзгерген жоқ. [ ] [Құрама Штаттардың карталары] [материктің тұрғындарына] өз тарихы туралы толық емес көзқарас береді, ол өз елінің бір бөлігін жоққа шығарады".