Кіріспе

Итальян тілінің орфографиясы (итальян тілінде жазу үшін қолданылатын ережелер) итальян тілін жазу үшін 26 әріпті латын әліпбиінен 21 әріпті пайдаланады. Бұл мақалада тарихи тұрғыдан флоренциялық диалектіге негізделген стандартты итальян тілінің жазуына назар аударылады, басқа итальян диалектілеріне емес. Жазбаша итальян тілі өте тұрақты және дерлік толығымен фонемалық – әріптердің (немесе әріптер тізбегінің) мен дыбыстардың (немесе дыбыстар тізбегінің) арасында дерлік бірден-бір сәйкес келеді. Басты ерекшеліктер: сөздің буындығын белгілеу және дауыстылардың сапасы («e» және «o» үшін) жазылмайды, «g» және «b» әріптері дыбысталған немесе дыбысталмаған болуы мүмкін, «i» және «u» әріптері дауысты немесе жартылай дауысты дыбыстарды білдіруі мүмкін, ал «h» әріпсіз әрпі тек «ch» және «gh» екі әріпті тіркесінен басқа өте сирек жағдайларда қолданылады (қатты «c» және «g» дыбыстарын «e» және «i» әріптері алдында білдіру үшін).

Әуелі дауыстылар

Итальян алфавиті бес дауысты әріптен тұрады, олардың тек біреуі бір дыбыс мәнін көрсетеді, ал қалғандары екі мәнге ие. Сонымен қатар, «i» және «e» алдыңғы «a» немесе «o» әрпінің әртүрлі айтылуын көрсетеді (төменде қараңыз). Созылған буындарда «a» әрпі ашық және жақын «a» дыбыстарын көрсетеді. Сол сияқты, «e» әрпі де ашық және жақын «e» дыбыстарын көрсетеді (толық мәліметтер үшін итальян фонетикасына қараңыз). Ашық және жақын дыбыстарды ажырату үшін әдетте орфографиялық ерекшеліктер қолданылмайды, бірақ кейбір жағдайларда акцент белгілері қолданылады (төменде қараңыз). Бірдей жазу арқылы бірін-бірінен өзгешеленетін, әртүрлі дауысты дыбыстары бар сөздер – гетеронимдер деп аталады. Созылмаған буындарда тек жақын дыбыстар ғана кездеседі. «i» және «e» әріптері дауысты «i» және «e» дыбыстарын көрсететінмен қатар, сонымен бірге, баса айтылмаған кезде және басқа дауысты әрпінің алдында жартылай дауысты «j» және «w» дыбыстарын да көрсетеді. Көптеген ерекшеліктер бар (мысалы, «auto», «idea», «poesia», «radio», «museo», «eroe», «guerra», «fiore», «paese», «città»). «h» әрпі алдыңғы «c» немесе «g» әрпінің «жұмсақ» екенін көрсете алады.

C және Q

Көбінесе әрпімен белгіленеді, бірақ кейбір сөздерде, мысалы, , , , , және сөздерінде әрпімен белгіленеді. Бұл сөздердің барлығында бастапқы әрпі екі дауыстыға айналған тізбегі бар. Тізбегі әрқашан әрпімен жазылады (мысалы, ), ерекше жағдайларда, , оның туындысы және , және сөздерінде әрпімен жазылады, бұл немесе екі баламалы түрі болып табылады.

Үндемейтін H

Қатты немесе алдыңғы дауыстыларды көрсетуден басқа (жоғарыда қараңыз), әріптері , , , ( "болу" етістігінің қазіргі жақ шағылы) сөздерін, ("немесе"), ("қа", көпше жақ), ("дейін"), ("жыл") сөздерінен ажырату үшін қолданылады. себебі әрқашан үнсіз болады, сондықтан мұндай сөздердің айтылуында ешқандай айырмашылық жоқ. Әріп кейбір шақыру сөздерінде де қолданылады, онда ол әрқашан сөздің бірінші дауыстысынан кейін келеді (мысалы, , , ). Толықтыру сөздерінде h және оның алдындағы дауысты екеуі де үнсіз. h кейбір алынған сөздерде қолданылады, олардың ең көп таралғаны - , сондай-ақ мүгедектік, тіршілік ортасы, аппараттық құралдар, зал "лобби, вестибюль", гамбургер, қорқыныш, хобби. Үнсіз кейбір итальяндық жер-су атауларында да кездеседі: Хорио, Дхо, Хано, Мати, Ноха, Про, Ро, Рогуди, Сантиа, Таррос, Тиен, Тиеси, Тюрио, Вхо; және фамилияларда: Дахо, Дехо, Де Бартоломейс, Де Томас, Матти, Рахо, Родио, Та, Теи, Теодоли, Тиги, Тиелла, Тиглия, Толосано, Томатис, Торелл, Товез.

J, K, W, X және Y

I lunga ("ұзын I" немесе gei) әрпі стандартты итальян алфавитіне кірмейді, бірақ кейбір латын сөздерінде, есімдерде (мысалы, Jesi, Letojanni, Juventus және т.б.), шетел тілдерінен алынған сөздерде (көбінесе джинс, сондай-ақ джаз, джет, джип, банджо) және итальян тілінің ескіше жазылуында қолданылады. 19-ғасырға дейін итальян тілінде сөз басындағы көтеріңкі дифтонгтардың орнына, соңғы дауыстылардың орнына және дауысты әріптердің арасында (мысалы, Savoia сияқты) қолданылған; бұл ереже ресми жазуда қатаң сақталған. Бұл әріп латын және итальян тілдерінде, сондай-ақ роман диалектісінде ajo ("сарымсақ"; итальян тіліндегі aglio-мен салыстырыңыз) сөздерінде қолданылады; ағылшын тілінен алынған сөздерде (оның ішінде дзюдо, жапон тілінен ағылшын арқылы алынған); және француз тілінен алынған сөздерде (julienne, bijou). (Cappa), (V doppia немесе doppia V, "қос V"), (ics) және (ipsilon немесе I greca "грек I") әріптері стандартты итальян алфавитіне кірмейді және тек толық сіңбеген немесе жартылай сіңген қарыз сөздерде қолданылады. Бұл әріп карма, каяк, киви, камикадзе және т.б. сөздерінде қолданылады; ол әрқашан оқылады. Жастар арасында бейресми түрде , ағылшын тіліндегі сияқты (мысалы, che орнына ke) қолданылады. Бұл әріп веб, виски, су ("дәретхана"), вестерн ("вестерн фильмі"), ватт және т.б. сөздерінде қолданылады; ол кезекпен (веб, виски, вестерн) немесе (су, ватт) деп айтылады. Үлкен әріп viva немесе evviva ("ұзақ өмір сүрсін") сөздерінің аббревиатурасы ретінде қолданылады. V doppia немесе doppia V деп аталғанымен, B. M. W., T. W. A., W. W. F., W. C., www сияқты аббревиатураларда ол әдетте vu деп оқылады. Бұл әріп , extra, uxorio, xilofono сияқты сөздерде немесе оның алдында және артынан дауысты әріптер келгенде, мысалы, exoterico сөздерінде қолданылады. Көптеген сөздерде оны немесе (әртүрлі айтылумен: xilofono / silofono, taxi / tassì) немесе сирек кездеседі (бірдей айтылумен: claxon / clacson) деп алмастыруға болады. Италияның басқа тілдерінде ол (венециялық), (сицилиялық) немесе (сардиниялық және лигуриялық) дыбыстарын білдіреді. Бұл әріп йога, йогурт, яхта, Уругвай және т.б. сөздерінде қолданылады. Кейбір сөздерде, мысалы, йога / ioga және йогурт / iogurt сөздерінде бұл әріп кейде алмастырылады, бірақ әрпі бар нұсқалары көбірек таралған.

Диакритикалық белгілер

Жетікті белгісі (´) ортаңғы жабық дауысты дыбыстарды көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай белгілерді қолдану, әдетте, сөздің соңғы дауыстысына басымды белгілеу үшін ғана міндетті; басқа жағдайларда, мұндай белгілер көбінесе сөздіктерде кездеседі. Сөз соңындағы дауысты ешқашан ортаңғы жабық болмайтындықтан, итальян тілінде сирек кездеседі (мысалы, "метро", француз тіліндегі түпнұсқа айтылуында соңғы буынға басым түседі). Бұл белгілер итальян тілінде мағынасы жақын сөздерді ажырату үшін де қолданылуы мүмкін (мысалы, "шабдалы" мен "балық аулау"), бірақ практикада мұндай қолдану оқулықтармен шектеледі. Сөз соңындағы және жағдайларында екі түрлі белгі де кездесуі мүмкін. Көбінесе қолданылатыны – қабырға белгісі, және , мұның себебі, жетікті белгісінің басымды белгілеу үшін сирек қолданылуы болуы мүмкін; жетікті белгісін қолданудың баламасы, және , практикада ғалымдық мәтіндермен шектеледі, бірақ екі дауысты да биік болғандықтан (каталон тіліндегідей) негізделуі мүмкін. Дегенмен, итальян тілінде олармен салыстыруға болатын төмен (немесе жұмсақ) дауыстылар болмағандықтан, екі таңдау да бірдей қабылданады. Сыртқы қисық белгісі (ˆ) екі басылмаған дауысты дыбыстың (/ii/) сөз соңындағы жиырылуын көрсету үшін қолданылуы мүмкін, олар әдетте [i] деп айтылады, сондықтан "оқу, кабинет" сөзінің көпше түрі мынадай жазылуы мүмкін. Сыртқы қисық белгісі көбінесе ескі мәтіндерде кездеседі, бірақ гомографиядан туындаған түсініксіздік болған жағдайларда да қолданылуы мүмкін. Мысалы, оны "гендер" (жендер) және "генийлер" (даналар) сияқты сөздерді ажырату үшін қолдануға болады. Жалпы, қазіргі қолданыста бір дауысты әрпі екі немесе сыртқы қисық белгісімен жазылғаннан гөрі артық таралған. Бір буынды сөздерде көбінесе белгі болмайды (мысалы, ). Бірақ, егер басқа дауыстыдан кейін және келсе, белгі жазылады (, ). Бұл тіпті егер дауысты әрпі "үнсіз" болса да, яғни /tʃ/ және /dʒ/ дыбыстарын білдіретін диграфтардың бөлігі болса да қолданылады (, ). Алайда, егер сөз басталар болса, бұл ереже қолданылмайды (, ). Көптеген бір буынды сөздер басқа сөздермен шатасуды болдырмау үшін белгімен жазылады (мысалы, қарсы ). Бұл – айырмашылық белгісі (accento distintivo) деп аталады және басқа роман тілдерінде де кездеседі (мысалы, испан тіліндегі tilde diacrítica).