Кіріспе
Бикса ореллана, сондай-ақ ахиот деп аталады, Орталық Америкаға тән бұта немесе кішкентай ағаш. Бикса ореллана бүкіл әлемнің көптеген елдерінде өсіріледі. "Ахиот" атауы науатль тіліндегі бұтаның "āchiotl" деген сөзінен шыққан. Оны "аплопас" деп те атайды, немесе түпнұсқа тупи тіліндегі "uruку", "urucu" немесе "urucum" ("қызыл түс") деп те атайды, бұл атау оның тұқымдарынан жасалған дене бояуына да қолданылады. Оның жарқыраған ақ немесе қызғылт гүлдері бар, олар тармақтардың ұштарында дала гүлдеріне ұқсайды. Аннато майы токотриенолдар, бета-каротин, эфир майлары, қаныққан және қанықпаған май қышқылдары, флавоноидтар және С витаминін қамтиды.
Bixa orellana, also known as achiote, is a shrub or small tree native to Central America. Bixa orellana is grown in many countries worldwide. The name achiote derives from the Nahuatl word for the shrub, āchiotl It may also be referred to as aploppas, or by its original Tupi name uruku, urucu or urucum ("red color"), which is also used for the body paint prepared from its seeds. It bears clusters of bright white or pink flowers, resembling single wild roses, that appear at the tips of the branches. Annatto oil contains tocotrienols, beta carotene, essential oils, saturated and unsaturated fatty acids, flavonoids, and vitamin C.
Тарату
Бикса ореллананың нақты шығу тегі белгісіз болса да, ол Оңтүстік Американың солтүстігінде және Орталық Америка тропиктерінде өседі: "Мексика мен Панаманың солтүстік-батыс жағалауында Симан, Жаңа Гранадада Триана, Голландиялық Гвианада Мейер, ал Бразилияда Писо мен Клауссен оның өсетінін айтады". B. orellana-ның негізгі коммерциялық өндірушілері Латын Америкасы елдері (әсіресе Перу, Бразилия және Мексика) болып табылады, олар әлемдік өнімнің 60% құрайды. Одан кейін Африка (әлемдік өнімнің 27%) және Азия (12%) келеді. Өндіріс статистикасы көбінесе қолжетімсіз, сондықтан ол халықаралық саудаға сенімді бағдар бере алмайды, себебі көптеген өндіруші елдер өнімнің көп бөлігін ішкі тұтынуға жұмсайды (мысалы, Бразилия ірі өндіруші де, тұтынушы да, сондықтан қосымша импортқа мұқтаж). 21-ші ғасырдың басында кептірілген анатто тұқымының жылдық әлемдік өндірісі шамамен 10 000 тоннаға бағаланды, оның 7 000 тоннасы халықаралық саудаға түседі. Перу анатто тұқымын экспорттауда көш бастап, жылына шамамен 4 000 тонна экспорттайды, ал Бразилия шамамен 5 000 тонна тұқым өндіретін ең ірі ел. Кения жыл сайын 1 500 тоннаға жуық анатто тұқымы мен оның экстракттерін экспорттап, Перудан кейін екінші орында тұрады. Кот-д'Ивуар мен Ангола да экспорттаушы елдер болып табылады.
Өнеркәсіптік пайдалану
Синтетикалық бояулар өнеркәсіпке революция жасағанға дейін, Бикса ореллана (биксин пигментін өндіретін жалғыз өсімдік) коммерциялық мақсатта өсірілген. Пигмент тұқымның перикарпынан сілтілі су, өсімдік майы немесе органикалық еріткіштерді пайдалану арқылы алынады. Анатто пигменті әлемдік экономикалық маңызы бар, себебі ол тағам, косметика және фармацевтикалық өнімдерді бояу үшін қолданылатын ең көп таралған табиғи бояулардың бірі болып табылады. Ол тағамдарда жиі қолданылады, өйткені түсі дәмді өзгерте алмайды және улы емес. Испан тілінде сөйлейтін Кариб теңізі аралдарында анатто пигментін сары күріш дайындау үшін де пайдаланады және кейде софритоға қосады. Никарагуада ахиотты ас дайындауда және тағамдарда көбінесе паста түрінде қолданады. Ол шанчо кон юка, накатамал және фританга сияқты көптеген ұлттық тағамдарда қолданылады. Юкатек кондитері рекадо рохо, яғни "ахиот пастасы" – ұнтақталған Бикса ореллана тұқымдарын басқа дәмдеуіштермен араластыру арқылы жасалады және мексикалық және Белиз асүйлерінде маңызды орынға ие.
Дәстүрлі қолданыстар
Бикса ореллана өсімдігінің маңызды дәстүрлі қолданысы – әртүрлі тайпалар мен ежелгі цивилизацияларда дене, бет және шашты бояу үшін қолданылуы. Бұл мақсаттар декоративтік болуы мүмкін, немесе зұлым рухтар мен аурулардан сақтану үшін белгі ретінде пайдаланылған. Бразилияның туа біткен тайпалары, Пуэрто-Риконың туа біткен таино халқы, Эквадордың цачила тайпасы және Амазонияның әртүрлі тайпалары оны қолданғандығы хабарланады. Испан жаулап алуының нәтижесінде бикса ореллана ацтектер, инкалар және мочикалар сияқты халықтарға таныстырылды, олар кейінірек оны қолданғандығының дәлелдерін көрсетті. Өсімдік сабақтарының талшықтары арқан мен кілем жасауға, ал жабысқақ шырыны – желім ретінде бағалы.