Календжин: Шығыс Африканың жергілікті халықтары

Кіріспе

Шығыс Африканың түпкілікті Оңтүстік Нилотиялық халықтар тобы – Каленжин тайпаларының тобы, негізгі қоныс орындары Кенияның бұрынғы Рифт Доласы провинциясы және Угандадағы Эльгон тауының шығыс беткейлері. Кенияның 2019 жылғы халық санауы бойынша олардың саны 6 358 113 адамды құрайды, ал Уганданың 2014 жылғы санауы бойынша шамамен 273 839 адам, олар негізінен Капчорва, Квин және Букво аудандарында тұрады. Каленжин тайпалары мәдени және тілдік жағынан байланысты 11 тайпаға бөлінеді: Кипсиги (1,9 миллион), Нанди (937 000), Покот (778 000), Себей (350 000), Сабаот (296 000), Кеййо (451 000), Туген (197 556), Черенгани (8 323), Маракует (119 000), Огиек (52 000), Терик (323 230), Лембус (71 600) және Сенгвер (10 800). Каленжиндер Нанди-Марквета тілдерінде сөйлейді, сонымен қатар Танзаниядағы Аки және Кенияда қолданылатын Покот тілдерін де қамтиды; барлығы бірлесіп Каленжин тілі деп жіктеледі. Танзаниядағы Датуга тілдерімен бірге бұл топ Оңтүстік Нилотика тілдері деп аталады. Б.з.д. екінші мыңжылдықта Нилотика тілінде сөйлейтін белгілі бір қауымдар қазіргі Оңтүстік Суданға қарай оңтүстікке қарай жылжуды бастады, онда көпшілігі қоныстанды. Бүгінгі Оңтүстік Нилоттар деп аталатын қоғамдар одан әрі жылжып, б.з.д. 1000 жылға дейін қазіргі Уганданың солтүстік-шығысына жетті. Олар шығыс Кушит тілінде сөйлейтін қауымдармен қатар өмір сүрді және олармен мәдени байланыс орнатты. Осы мәдени алмасудың орталық орны Судан, Уганда, Кения және Эфиопия мемлекеттерінің ортақ шекарасына жақын жерде деп есептеледі. Эрет болжамы бойынша, мәдени алмасу, сүндеттеу салтын қабылдау және жас топтарының циклдық жүйесі осы кезеңде пайда болған.

Неолит дәуірі

Оңтүстік нилоттардың Шығыс Африка археологиялық аренасына келуі, Эльментетан мәдениеті деп аталатын ежелгі тас өндірісі мен керамикалық дәстүрдің пайда болуымен байланысты. Эльментетан мәдениетінің өкілдері Шығыс Африка пасторальдық неолиті кезеңінде Кенияның батыс жазықтарында жерді пайдаланудың, аң аулаудың және мал өсірудің ерекше үлгісін дамытты. Оның ең ерте тіркелген пайда болуы б.з.д. IX ғасырына жатады. Оңтүстік нилоттардың белгілі бір ерекшеліктері, атап айтқанда, қыш ыдыс-аяқ үлгілері, тас өндірісі және жерлеу салты археологиялық деректерде анық байқалады. Эррет б.з.д. V және VI ғасырларда Оңтүстік нилот тілдерінде сөйлейтін адамдар екі негізгі тармаққа – прото-календжин және прото-датугаға бөлінгенін болжайды. Алғашқысы Мау тауларының солтүстігінде қоныстанғандардың арасында, екіншісі батыс жоталарының оңтүстігіндегі Мара және Лоита жазықтарына көшіп келген топтардың арасында қалыптасқан.

Ерте темір дәуірі

Сириква деп аталатын материалдық мәдениет жергілікті мал шаруашылығы неолитінен (яғни Эльментетан мәдениетінен) пайда болған және неолиттен темір дәуіріне жасалған шектеулі ауысу ретінде қарастырылады. Ронгай (Делорейн) аймағында жүргізілген археологиялық қазбалардың радиокөміртектік талдауы б.з. 985-1300 жылдар аралығында дауірленгенін көрсетті және бұл Сириква мәдениетінің ерте даму кезеңімен байланысты. Делорейн шаруашылығынан табылған тас құралдары адамдардың бұрынғы технологиялық тәсілдерді тастап, темірдің кеңінен қолданылуымен бірге құралдарды тиімдірек өндіруге көшкенін көрсетеді. Темір технологиясының таралуы мал шаруашылығы неолитінің материалдық мәдениеті мен салтының көптеген элементтерін ескіргенімен аяқталды. Орталық Рифттен мәдениет батысқа қарайғы таулы аймақтарға, Эльгон тауы аймағына және мүмкін Угандаға тарады. Сириква мәдениетінен кейін 18-19 ғасырларда Календжин, Маа, Батыс және Орталық Кения қауымдастықтары осы мәдениеттің ізбасарлары болды. Археологиялық мәліметтер темір дәуірінде қоғам мен малдың қауіпсіздігі үшін жабық қорғаныс жүйесіне берілгендік пен отырықшы өмір салтын көрсетеді. Отбасылық шаруашылықтарда жеке отбасылық мал қоралары, күрделі қақпалар, күзетшілердің орналасқан жерлері және үйлер шаруашылыққа қарап тұрды; бұл қорғаныс әдістері негізінен жеке ұрыларға немесе мал ұрлығымен айналысатын шағын топтарға қарсы жасалған. Хайракс төбесі археологиялық ескерткішінде осы кезеңге жататын үнді және ағылшын монеталары табылды, бұл халықаралық сауда желілерімен байланыс болғанын көрсетеді. Ең кең аумағында олардың жерлері Чепалунгу және Мау ормандарынан солтүстікке қарай Черангани таулары мен Эльгон тауына дейінгі биік жазықтарды қамтыды. Сонымен қатар, кем дегенде ерте кезеңде, Накурудың биік Рифт шөптектеріне оңтүстік-шығысқа қарай кеңейді, бірақ оны масаилер тұрақты түрде басып алды, бұл оқиға, болжам бойынша, он жетінші ғасырдан кешіктірмеді.

19 ғасырдан бұрын

Шығыс Африканың әртүрлі қауымдарының ауызша дәстүрлері 19 ғасырдан бұрын Календжин тілінде сөйлейтін кем дегенде төрт маңызды халық тобының болғанын көрсетеді. Ең ерте айтылған атау – Лумва. Меру ауызша тарихы олардың ата-бабаларының Кения тауына келгенін және осы қауыммен байланыс жасағанын сипаттайды. Лумвалар Кения тауының төменгі бөлігін мекендеген, бірақ олардың аумағының нақты көлемі қазіргі уақытта белгісіз. Бұл қауымның солтүстік-шығысында, Рифт аңғарының ар жағында, Чок (кейін Сук) деп аталатын қауым Эльгейо жарқабатын мекендеген. Покот ауызша тарихы олардың өмір салтын, елін Чемгал деп атаған Чемвалдың өмір салтымен салыстырады. Шемвал әйелдерінің сүйікті ерекшеліктері – әйелдерінің таңдырған қабықшалары болғандықтан, Каромоджон оларды Сигер деп атаған көрінеді. Шемвалдың аймағы Елгон тауынан бастап қазіргі Уасин-Гишуға дейін және оны қоршаған бірнеше округтерге дейін созылған. Ал батыста Малири деп аталатын қауым Угандадағы қазіргі Джие және Додот аймақтарын мекендеген. Қарамоджон оларды осы аймақтан ғасыр бойы ығыстырып шығарды және олардың дәстүрлері Малиримен болған кездесулерін сипаттайды. Кейбіреулер соңғы қауымның осы аймаққа шамамен алты-сегіз ғасыр бұрын келгенін санайды. Шемналдың солтүстігінде Оропом (Орупои) болды, олардың кең аумағы Түркана және оны қоршаған аймақтардан, сондай-ақ Уганда мен Суданға дейін созылған. Оропомға қатысты дәстүрлерді жинаған Уилсон (1970) ауызша әдебиеттердің жиынтығы қоғамның "ұзақ уақыт бойы дамыған мәдениеттің жемісін пайдаланғаннан кейін, әлсірегенін" көрсеткенін айтты. Угандадағы Малиримен шектес Қарамоджон болды, олар темір дәуіріндегі мал өсірумен айналысқан қауым. 18 ғасырдың соңында және 19 ғасыр бойында бірқатар құрғақшылықтар, шегірткелердің шабуылдары, індеттер және 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында субконтиненттік эпизоотиялардың жылдам кезектесуі осы қауымдарға әсер етті. 1785 жылғы Қарамоджонды қампқан үлкен Лапаранат құрғақшылығы туралы ертерек жазбалар бар. Алайда, қазіргі Кенияда тұратын қауымдар үшін апаттар туралы көптеген әңгімелер Шығыс және Оңтүстік Африканың көп бөлігін қампқан Аоятеден басталады. Нилдің жазбалары шамамен 1800 жылы басталғанын көрсетеді, ал ауызша және жазбаша мәліметтер 1830 жылдары құрғақшылықтың ең жоғары деңгейіне жеткенін, нәтижесінде 1836 жылы ауыр ашаршылыққа ұшырағанын көрсетеді. Бұл құрғақшылық кезеңі және одан кейін болған оқиғалар сериясы (бірінші) Мутай деп аталды. Мутайдың ерекшелігі – көршілес қауымдар арасындағы қақтығыстардың күшеюі, олардың ең танымалдары – Илоикоп соғыстары.

A body of oral traditions from various East African communities points to the presence of at least four significant Kalenjin speaking population groups present prior to the 19th century. The earliest mention appears to be of the Lumbwa. Meru oral history describes the arrival of their ancestors at Mount Kenya where they interacted with this community. The Lumbwa occupied the lower reaches of Mount Kenya though the extent of their territory is presently unclear. North east of this community, across the Rift Valley, a community known as the Chok (later Suk) occupied the Elgeyo escarpment. Pokot oral history describes their way of life, as that of the Chemwal whose country may have been known as Chemngal, a community that appears to have lived in association with the Chok. The Chemwal appear to have been referred to as Siger by the Karamojong on account of a distinctive cowrie shell adornment favored by the women of this community. The area occupied by the Chemwal stretched between Mount Elgon and present day Uasin Gishu as well as into a number of surrounding counties. Far west, a community known as the Maliri occupied present day Jie and Dodoth country in Uganda. The Karamojong would eject them from this region over the course of the century and their traditions describe these encounters with the Maliri. The arrival in the district of the latter community is thought by some to be in the region of six to eight centuries ago. To the north of Chemngal were the Oropom (Orupoi), a late neolithic society whose expansive territory is said to have stretched across Turkana and the surrounding region as well as into Uganda and Sudan. Wilson (1970) who collected traditions relating to the Oropom observed that the corpus of oral literature suggested that, at its tail end, the society "had become effete, after enjoying for a long period the fruits of a highly developed culture". Bordering the Maliri in Uganda were the Karamojong, an Iron Age community that practiced a pastoral way of life. Towards the end of 18th century and through the 19th century, a series of droughts, plagues of locusts, epidemics, and in the final decades of the 19th century, a rapid succession of sub continental epizootics affected these communities. There is an early record of the great Laparanat drought c.1785 that affected the Karamajong. However, for communities then resident in what is present day Kenya many disaster narratives relate the start with the Aoyate, an acute meteorological drought that affected much of East and Southern Africa. Nile records distinctly indicate a start about 1800 while oral narratives and the few written records indicate peak aridity during the 1830s resulting in a notable famine in 1836. This arid period, and the consequent series of events, have been referred to as (the first) Mutai. A feature of the Mutai was increased conflict between neighboring communities, most noted of these has been the Iloikop wars.

19 ғасыр

Мәдени өзгерістер, әсіресе Лоикоптардың арасында ауыр және өлімге әкелетін найзалардың жаңашылдығы 19-ғасырда рейдтердің әдістері мен ауқымында маңызды өзгерістерге алып келді. Лоикоптың енгізген әдістері стратегия, күресу және қорғану, сондай-ақ елді мекендер мен саяси өмірді ұйымдастырудағы түбірлі айырмашылықтарды қамтыды. Бұл кеңеюден кейін Илоикоп соғыстары болды. Түркана және Лоикоп қоғамдарының кеңеюі Календжин тілді қоғамның ішінде елеулі өзгерістерге әкелді. Кейбір қауымдар 19-ғасырғы Мутайдың күшті әсерінен құрылысқа ұшырады, ал басқалары жаңа кезеңге бейімделді. Күші жоғалған қауымдардың мүшелері көбінесе өркендеп келе жатқан топтарға сіңірілді. Маңызды мәдени өзгерістер де орын алды. Жоталарда мал күзетуде күрделі қорғаныс емес, жылдамдық пен ынтымақтастыққа көбірек мән берілді. Бұл екі жағдайдың да жайылымдарды және мал шаруашылығын басқарудың жаңа стратегияларын қажет етті. Кейінгі Календжиндердің практикасы – яғни, олар Сириква үлгісінен бас тартып, Сириква болып табынуын тоқтатқаннан кейін – бұл өзгерісті айқын көрсетеді. Олардың азайған жайылымдарында, әсіресе Уасин Гишу жотасының шекарасында, шабуылшылардың тобы жақындағанда, олар дабыл қағып, қораларды біріктіріп, ормандарға қашуға асықты. Онда, ормандарға кіреберіс жолдары жасырын садақшылармен қорғалды, ал басымдық жазық дала жауынгерлерінің найзаларына қарсы пайдаланылды. Нанди және Кипсигис, басқа топтарға қарағанда, Масаилардың кеңеюіне жауап ретінде, оларды басқа Календжиндерден ерекшелендіретін кейбір ерекшеліктерді Масаилардан алды: мал шаруашылығына үлкен экономикалық тәуелділік, әскери ұйымдастыру және мал ұрлауға құштарлық, сондай-ақ орталықтандырылған діни-саяси басшылық. 19-ғасырдың ортасына қарай, бұл екі қауым да Масаилардың есебінен өсіп жатты. Илоикоп соғыстары 1870 жылдары Лайкипиактардың жеңілісімен және тарауымен аяқталды. Алайда, Масаилар бағындырған жаңа аумақ өте кең болды және оларды тиімді иеленуге жеткіліксіз болды. Бұл оларды басқа қауымдардың шабуылына ұшыратуға мүмкіндік берді. 1880-жылдардың басында Камба, Кикую және Календжин шабуылшылары Масаи аумағына еніп, Масаилар мал мен жайылым жерлерін бақылау үшін күресті. Осы кезде Рифт аңғарында екі эпизоотиялық жағдай орын алды. 1883 жылы ірі қара малдың плевропневмониясы солтүстіктен таралып, бірнеше жыл бойы сақталды. Бұл Лоикоптардың қайтадан топтасуына және мал басын толықтыру үшін шабуылға шығуына себеп болды. Бұған 1891 жылы таралған әлдеқайда қауіпті ірі қара обасы ілесіп келді. Бұл кезең – апаттармен, соның ішінде ірі қара обасы, басқа мал аурулары, құрғақшылық, жаппай ашаршылық және шешекпен сипатталды және (екінші) Мутай деп аталды.

Cultural changes, particularly the innovation of heavier and deadlier spears amongst the Loikop are seen to have led to significant changes in methods and scale of raiding during the 19th century. The change in methods introduced by the Loikop also consisted of fundamental differences of strategy, in fighting and defense, and also in organization of settlements and of political life. This expansion was subsequently followed by the Iloikop wars. The expansion of Turkana and Loikop societies led to significant change within the Kalenjin speaking society. Some communities were annihilated by the combined effects of the Mutai of the 19th century while others adapted to the new era. Members of collapsing communities were usually assimilated into ascending identities. Significant cultural change also occurred. Guarding cattle on the plateaus depended less on elaborate defenses and more on mobility and cooperation. Both of these requiring new grazing and herd management strategies. The practice of the later Kalenjin – that is, after they had abandoned the Sirikwa pattern and had ceased in effect to be Sirikwa – illustrates this change vividly. On their reduced pastures, notably on the borders of the Uasin Gishu plateau, when bodies of raiders approached they would relay the alarm from ridge to ridge, so that the herds could be combined and rushed to the cover of the forests. There, the approaches to the glades would be defended by concealed archers, and the advantage would be turned against the spears of the plains warriors. More than any of the other sections, the Nandi and Kipsigis, in response to Maasai expansion, borrowed from the Maasai some of the traits that would distinguish them from other Kalenjin: large scale economic dependence on herding, military organization and aggressive cattle raiding, as well as centralized religious political leadership. By the mid nineteenth century, both these communities were expanding at the expense of the Maasai. The Iloikop wars ended in the 1870s with the defeat and dispersal of the Laikipiak. However, the new territory acquired by the Maasai was vast and left them overextended thus unable to occupy it effectively. This left them open to encroachment by other communities. By the early 1880s, Kamba, Kikuyu and Kalenjin raiders were making inroads into Maasai territory, and the Maasai were struggling to control their resources of cattle and grazing land. Around this time, two instances of epizootics broke out in the Rift Valley region. In 1883, bovine Pleuro Pneumonia spread from the north and lingered for several years. The effect of this was to cause the Loikop to regroup and to go out raiding more aggressively to replenish their herds. This was followed by a far more serious outbreak of Rinderpest which occurred in 1891. This period – characterized by disasters, including a rinderpest epidemic, other stock diseases, drought, mass starvation, and smallpox was referred to as (a second) Mutai.

Дәстүрлі өмір салты

Тоғызыншы ғасырда Сириква қоғамдарында зор дүрбелең болды, Малири және Чок сияқты ежелгі топтар жойылды немесе ассимиляцияланып, Покот сияқты жаңа топтардың пайда болуына жол берді. Сенгвер және Лумва сияқты басқалары жаңа жағдайға бейімделіп, ескі өзіндік ерекшеліктерін біріктіріп, Нанди және Кипсигиске айналды. Бұл жаңа қоғамдар өмір салтының көптеген ескі элементтерін сақтап қалды – Темір ғасырындағы Сириква қоғамдары сияқты, олар негізінен жартылай көшпелі мал өсірушілер болды. Олардың экономикасы мал шаруашылығымен және Кенияның батыс жоталарында сорғы мен жүгері егумен байланысты болды, бұл кем дегенде б.з.д. соңғы мың жылдан бері жалғасып келеді.

Әртүрлі аймақтарда маманданудың белгілері болған сияқты, мысалы, Элгейо жарқабатында тұратын қауымдар дәстүрлі түрде суармалы егіспен айналысқан. Көршілес банту қауымдарынан түрлі дақылдар алынған, ал Португалдардың XV ғасырда Суахили жағалауына келгеннен кейін Жаңа әлемнің өнімдері енгізілген. Олардың ішіндегі жергілікті көкөністер мен шөптер, бұршақ, тығыз қабақ, тәтті картоп және темекі кеңінен өсірілді, ал жүгері мен банан да аз мөлшерде егілді. Олар бал, керамика, темекі түтікшелері және қару-жарақ, сондай-ақ медициналық және сиқырлық қызметтер үшін жергілікті сауда жасады, ал халықаралық нарықтармен байланыс құз терісіне айырбастау ретінде темір сым және мата сияқты шетелдік тауарларды жеткізді. Ұзақ жылдар бойы келетін әшекей жасау дәстүрі еуропалық нарықтардан түрлі-түсті моншақтардың келуінен пайда тапты. Олардың аумағы тұтастай алғанда географиялық орналасқан жер ретінде танылмады. Дегенмен, тиісті аумақтардағы географиялық жерлерді жіктеудің біркелкі жүйесі болды. Осы географиялық жіктелімдердің ішіндегі ең маңызды саяси және сот бірлігі – Коквет болды. Әр Кокветтің басқару органы – оның Коквет кеңесі болды; «Коквет» сөзі шын мәнінде бүкіл ауданды, оның кеңесін және кеңес отыратын жерді білдіру үшін қолданылды. Кокветтің басшысы – Пойоп Кок (ауыл ақсақалы). Әлеуметтік тәртіпті Камуратанет реттеді, ал мәдени өмір негізінен фольклор арқылы оның ұстанымдарын тарату және түрлі түмвектерді (жол-жоралар/дәстүрлер) сақтау арқылы өрілді, олардың ішіндегі маңыздылары – Түмдо (ересектерге қабылдау) және Които сияқты некеге қатысты түмвектер. «Жастардың» алмасуын белгілеу үшін Сагетаб Эито рәсімі бірнеше жыл сайын өткізілді, ал Кипсундет фестивалі қыркүйекте (Кипсунде) және қазанда (Кипсунде оенг) маусымдардың алмасуын атап өту үшін жыл сайын тойланды. Дегенмен, Масаи дәуірі Сириква/Календжин тілінде сөйлейтін қауымдардың мінезін түбірінен өзгертті, оның ауқымы әлі де толыққанды анықталған жоқ.

There appear to have been areas of specialization across different regions, communities living on the Elgeyo escarpment for instance traditionally focused on irrigated cultivation. A variety of crops had been borrowed from the neighboring Bantu communities and New World foods introduced following the arrival of the Portuguese on the Swahili coast during the fifteenth century. Of these, indigenous vegetables and herbs, beans, pumpkins, sweet potatoes and tobacco were grown widely while maize and bananas were also cultivated though in small quantities. They traded locally for goods such as honey, pottery, tobacco pipes and weaponry as well as medical and magical services while connections to international markets supplied foreign goods such as iron wire and cloth in exchange for ivory. The long tradition of beadwork benefited from the introduction of a variety of beads from European markets. Their territory was not as a whole recognized as a geographic locality. However, there was a standardized set of classifications for geographic localities across the respective territories. Of these geographic classifications, the Kokwet was the most significant political and judicial unit among the Kalenjin. The governing body of each kokwet was its kokwet council; the word kokwet was in fact variously used to mean the whole neighbourhood, its council and the place where the council met. The head of kokwet was poyop kok (village elder). Social order was regulated by Kamuratanet and cultural life largely revolved around its teaching through folklore and observation of the various tumwek (rituals/customs), the important one's being Tumdo (Initiation) and the tumwek of marriage such as Koito. The Saget'ab eito ceremony was held every number of years to mark the change of 'ages' and the Kipsundet festivals celebrated every September (Kipsunde) and October (Kipsunde oeng) to mark the change in seasons. To a significant extent however, the Maasai era fundamentally changed the character of the Sirikwa/Kalenjin speaking communities, the magnitude of which still remains unclear.

20 ғасыр

XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында алғашқы еуропалық зерттеушілер Кенияның ішкі аймақтарына енуді бастады. Осы кезде Календжин, әсіресе Нанди, қадір-қасиетімен белгілі болды. 1883 жылы Томпсонға Нанди жеріне бармау туралы ескертілді, олар Маудың алып тауына шығуға тырысқан бейтаныс адамдар мен керуендерге шабуыл жасауымен танымал еді. Дегенмен, Календжин мен ағылшындар арасында сауда қатынастары орнатылды. Бұл, Календжин тарапынан түрлі көрегендердің болжамдарымен теңдестірілді. Нанди ішінде Кимньёле еуропалықтармен байланыс Нанди халқына маңызды әсер ететінін ескертті, ал Монго еуропалықтармен соғысуға қарсы ескертті. Матсон қарсылық туралы баяндамасында «Дик пен Уэст атты екі британдық саудагердің жауапсыз әрекеттері Нанди мен ағылшындар арасындағы шартты тыныштықты қалай бұзғанын» көрсетеді. Нанди жағынан Коиталель Арап Самои – сол кездегі Нанди Оркойот басқарған қақтығыс, 1895 жылы Уэсттің өлтірілуінен туды. Шығыс Африка протектораты, Сыртқы істер министрлігі және миссионерлік қоғамдар Уэсттің өліміне жауап ретінде 1895 және 1897 жылдары Нандиге шабуылдар ұйымдастырды. Шабуылдаушы күштер Нанди жауынгерлеріне эпизодтық шығын келтіріп, жүздеген мал ұрлады және ауылдарды өртеп жіберді, бірақ Нандидің қарсыласуын тоқтата алмады. 1905 жылдың 19 қазанында, қазіргі Нанди аюлар клубының орнында Арап Самои полковник Ричард Майнерцхагенмен келісімге келуге шақырылды. Арап Самоидің күзетшілерінің бірінің шөбересі кейіннен: «Сол күні кездесуге 22 шамасында адам барды. Коиталель Арап Самоиге қол алыспау туралы кеңес берілген еді, өйткені егер ол қол алысса, ол жетекші екенін көрсетеді. Бірақ ол қолын созып, бірден атылып құлады», – деп еске алды. Коиталельдің қазасы Нанди қарсыласуының аяқталуына әкелді.

Саясат және жеке тұлға

20 ғасырдың ортасына дейін Календжин тайпаларының жалпы атауы болмаған және оларды ғалымдар мен отарлық әкімшілік қызметкерлері көбінесе «Нанди тілді тайпалар» деп атаған. 1940 жылдардан бастап, Екінші дүниежүзілік соғысқа (1939–1945 жж.) шақырылған әртүрлі «Нанди тілді тайпалардың» өкілдері өздерін атау үшін Кале немесе Коре терминін (жауды шайқаста өлтірген батырдың денесіне жасалған белгіні білдіретін термин) қолдана бастады. Сонымен бірге, сол кездегі танымал жергілікті радио хабаршысы Джон Шемаллан соғыс уақытындағы хабарларын «Каленжөк» деген сөзбен бастайтын, ол «Мен сізге айтам» деген мағынаны білдіретін (көп адамға айтылғанда). Бұл «Альянс» мектебінде оқитын он төрт жас «Нанди тілді» жігіттің назарын аударды, олар өздерінің топтарына ат қоюға тырысып жатқан еді. Олар оны «Календжин» деп атады, яғни «Мен сізге айтам» (бір адамға айтылғанда). «Календжин» сөзі «Нанди тілін сөйлейтін» тайпалардың барлығын білдіретін термин ретінде кеңінен қолданыла бастады. Бұл ұлттық сана 1948 жылы Эльдоретте Календжин одағының құрылуымен және 1950 жылдары «Календжин» атты ай сайынғы журналдың жарық көруімен бекітілді. 1955 жылы Масай тайпасының өкілі және Рифт-Вэлли облысының заң шығару жиналысының мүшесі Мзе Тамено отставкаға кеткен кезде, Календжин оның орнына бір кандидатты ұсынды: Даниэль Торотич арап Мои. 1960 жылы Луо және Кикуйю тайпаларының үстемдігіне алаңдаған Арап Мои мен Рональд Нгала елдің кіші тайпаларының мүддесін қорғау үшін KADU партиясын құрды. Олар 1963 жылғы сайлауда мажимбоизм (децентрализация) платформасымен үгіт жүргізді, бірақ KANU партиясына жеңілді. 1963 жылғы желтоқсанда тәуелсіздік алғаннан кейін Кеньятта Моиді KADU партиясын таратуға көндірді. Бұл 1964 жылы KADU партиясы таратылып, KANU партиясына қосылған кезде орындалды.

Жобаның схемасы Уганда

Қазіргі саяси сионизмнің негізін қалаушы еврей заңгері және саяси белсенді Теодор Герцль еврей халқына отан құруға кіріскенде, ол өзінің мақсатына жету үшін үлкен державалардың қолдауына жүгінді. 1903 жылы Герцль Ұлыбританияға барып, британдық колониялық хатшы Джозеф Чемберленмен және Шығыс Африкада еврейлердің қоныстануына қағидаттық келісім білдірген басқа да жоғары лауазымды шенеуніктермен кездесті. 1903 жылғы 26 тамызда Базель қаласында өткен Сионистер конгресінде Герцль Уганда бағдарламасын Ресейдегі дереу қауіп төнген еврейлерге уақытша пана ретінде ұсынды. 295 дауысқа 178 дауыспен ұсынылып отырған аумақты тексеру үшін экспедиция (“тергеу комиссиясы”) жіберу туралы шешім қабылданды. Үш күннен кейін британ үкіметі Шығыс Африкада “азаматтарға өз ұлттық салт-дәстүрлерін сақтауға мүмкіндік беретін шарттармен” “еврей аумағын” бөлу туралы ресми құжат жариялады. Герцль бұл бағдарламаның Израиль жеріндегі еврей мемлекетін құру, яғни сионизмнің түпкі мақсатына кедері келтірмейтінін нақты айтқанмен, бұл ұсыныс Конгресте қызу пікір-таластар тудырып, сионистік қозғалыстың жарылуына әкелді. Еврей аумақтық ұйымы (ЕАҰ) 1903-1905 жылдар аралығында Герцльдің Уганда ұсыныстарын қолдаған түрлі топтардың бірігуі нәтижесінде құрылды. Уганда бағдарламасы 1905 жылы жетінші сионистік конгресте сионистік қозғалыс тарапынан қабылданбады, бірақ саяси теоретик және Еңбек сионизмінің негізін қалаушы Нахум Сыркин мен мәдени сионизмнің алдың қатарлы жазушысы Израиль Зангвилл Уганда жоспарын жалғастыру үшін баламалы конференция шақырды. Аумақтық қозғалыстың тағдыры, бір жағынан, антисемитизмнің күштілігіне, екінші жағынан, сионистік қызметтің саяси бағытының сәтсіздігіне тікелей байланысты болды. Мысалы, 1905 жылғы қырғындардан кейін қозғалыс қатары көбейді, бірақ Балфур декларациясы қабылданғаннан кейін едәуір азайды. Зангвилл қозғалыстың сөзсіз көшбасшысы болды. Уганда жобасының британдықтар тарапынан жүзеге аспайтындығын дәлелдегеннен кейін Зангвилл Канада мен Австралияға қоныстану мәселесіне көңіл бөлді. Алайда, жергілікті тұрғындардың қарсылығы оны жобадан бас тартуға мәжбүр етті. Месопотамияға (Ирак), Киренаикаға (Ливия) және Анголаға экспедициялар жіберілді, бірақ олардың нәтижесі шамалы болды. Біршама нақты жетістікке жеткен жоба – американдық Оңтүстік-Батысқа, әсіресе Техас штатына еврейлерді қоныстандыруды көздеген Галвестон жобасы болды. Жобаға америкалық еврей банкирі Джейкоб Шифф көмектесті, және 1907-1914 жылдар аралығында Территориалистік ұйымның эмиграция бюросы арқылы сол аймаққа шамамен 9300 еврей келді. Балфур декларациясы жарияланғаннан кейін ЕАҰ ауыр дағдарысқа тап болды, себебі оның көптеген мүшелері Ерец Израильдің соншалықты утопиялық емес екеніне көз жеткізді. Ұйымның сәтсіздігі нақты жобаны іске асыра алмауынан және еврейлік ұлттық сананың тарихи және дәстүрлі сезімдеріне салғысыз қарауынан туды.

When Theodor Herzl, the Jewish lawyer and political activist who was the father of modern political Zionism, began his quest to establish a homeland for the Jewish people, he sought out the support of the great powers to help achieve his goal. In 1903, Herzl turned to Great Britain and met with Joseph Chamberlain, the British colonial secretary, and other high ranking officials who agreed in principle to Jewish settlement in East Africa. At the Sixth Zionist Congress at Basel, Switzerland, on 26 August 1903, Herzl proposed the British Uganda Program as a temporary refuge for Jews in Russia in immediate danger. By a vote of 295 178 it was decided to send an expedition ("investigatory commission") to examine the territory proposed. Three days later the British government released an official document allocating a "Jewish territory" in East Africa "on conditions which will enable members to observe their national customs." While Herzl made it clear that this program would not affect the ultimate aim of Zionism, a Jewish entity in the Land of Israel, the proposal aroused a storm at the Congress and nearly led to a split in the Zionist movement. The Jewish Territorialist Organization (ITO) was formed as a result of the unification of various groups who had supported Herzl's Uganda proposals during the period 1903–05. The Uganda Program was finally rejected by the Zionist movement at the Seventh Zionist Congress in 1905, but Nahum Syrkin, a political theorist and founder of Labor Zionism, and Israel Zangwill, an author at the forefront of cultural Zionism, called an alternative conference to continue the plan of the Uganda scheme. The fortunes of the territorialist movement depended to no small degree on the seriousness of anti Semitism on the one hand and the failure of the political dimension of Zionist activity on the other. So, for example, the movement's ranks swelled somewhat following the pogroms in 1905, but declined considerably after the securing of the Balfour Declaration. Zangwill became the movement's undisputed leader. After the rejection of the Uganda scheme on the grounds of impracticability by the British, Zangwill turned his attention to settlement in Canada and Australia. But opposition from local residents led him to abandon the scheme. Expeditions were sent to Mesopotamia (Iraq), Cyrenaica (Libya), and Angola, but little came of these expeditions. A project that had some concrete success was the Galveston scheme which contemplated the settlement of Jews in the American Southwest, in particular in Texas. The project received the assistance of Jacob Schiff, the American Jewish banker, and some 9,300 Jews arrived in that area between 1907 and 1914, through the Emigration Bureau of the Territorialist organization. With the publication of the Balfour Declaration, the ITO faced a severe crisis since many of its members came to the conclusion that Eretz Israel was not so utopian after all. The organization's failure was due to its inability to secure a definite project, and its lack of sensitivity toward the historic and traditional sentiments of Jewish identity.

Дін

Дәстүрлі календжин діні жоғарғы құдайға, Асис немесе Чепталелге сенуге негізделген, ол күн (асиста) нысанында бейнеленген, бірақ күннің өзі Құдай деп есептелмеген. Асистің төменінде найзағай мен молнияны басқаратын Элат тұрады. Өлгендердің рухтары, ойік, адамдардың ісіне араласады деп сендірілген және ет және/немесе сырадан құрбандықтар арқылы жаныштатылған, бұл корос деп аталады. Болжаушылар, оркойік деп аталатын, сиқырлы күштерге ие деп есептелген және жаңбыр тілеуге немесе су тасқынын тоқтатуға көмектескен. Отарлық кезеңде христиан діні енгізіліп, календжин тілінде сөйлейтін аймақтарда жылдам тарады. Жеке өзгеріске ұшыраған дәстүрлі календжин діні сол кезде сәйкес түрде төмендеді. Бүгінде дерлік барлығы ұйымдасқан дінге – христиандыққа немесе исламға – мүше екенін айтады. Басты христиандық секталарға Африка ішкі шіркеуі (AIC), Кения провинциясы шіркеуі (CPK) және Рим католик шіркеуі кіреді. Календжин арасында мұсылмандар салыстырмалы түрде аз. Көбінесе, тек егдеулер ғана дәстүрлі діни сенімдердің егжей-тегжейін еске түсіре алады.

Тағам

Колониялық кезеңде Керичо мен Нанди жоталарында шай өсіру кең ауқымда енгізілді. Осы аймақтар содан бері Кенияның әлемдегі шайдың ең ірі экспорттаушысы болуына және Календжин халқы арасында шай ішу мәдениетінің қалыптасуына зор үлес қосты. Осы кезеңде түскі ас та енгізілді, сондай-ақ нан және сирек жағдайда құймақ пен мандази сияқты бидайдан жасалған тағамдар таңғы асқа қосылды.

Сауаттылық

Колониялық кезеңдегі маңызды мәдени өзгеріс – алдымен Киелі кітапты, содан кейін Календжин халықтың ауыз әдебиеті мен тарихын жазу үшін латын әрпін енгізу және пайдалану болды.

Бөлімшелер

Каленжиндер ішінде бірнеше этникалық топтар бар: оларға Кеийо, Эндоруа, Кипсигис, Мараквет, Нанди, Покот, Терик, Туген, Сенгвер (Черенгани), Лембус және Сабаот кіреді.

Экономикалық қызмет

Каленжин тілінде сөйлейтіндердің көп бөлігі негізінен өзін-өзі азықтандыруға бағытталған шаруалар болып табылады, олар жүгері және бидай сияқты дәнді дақылдарды, сондай-ақ аздап сорғы мен тары өсіреді немесе көшпенді мал шаруашылығымен айналысады; ет өндірісі үшін сиыр, ешкі және қой шаруалыққа бағады. Осымен қатар, шаруашылық пен мал өсіруді (көбінесе сүтті мал) біріктіретін адамдардың саны да көп. Уасин Гишу, Транс Нзоиа және шамалы дәрежеде Накуру округтері көбінесе Кенияның астық қамтамасыз етуші округтері деп аталады және елдің астыққа деген қажеттілігінің көп бөлігін жабады. Батыс Покот және Барингоның солтүстік аймақтарынан алынған ет өнімдері ерекше дәмділігімен бағаланады және Рифт аймағында nyama choma дайындау үшін артықшылыққа ие. Каленжиндердің көптеген өкілдері Кенияның қалаларына қоныс аударды, онда олардың көпшілігі Кения үкіметінде, армияда, полиция күштерінде, банк және қаржы секторында, сондай-ақ бизнес саласында жұмыс істейді.

Саясат

Тәуелсіздік алғаннан бері Кения саясатын көбінесе "үлкен" бес тайпа (оның ішінде Кикую, Лухья, Календжин, Луо және Камба) басып келді. Олар Кения халқының шамамен 72 пайызын құрайды. Кенияның екінші және қазірге дейінгі ең ұзақ қызмет еткен президенті – Даниэль Торотич Арап Мои, ол Туген тайпасынан шыққан. Кенияның қазіргі президенті, доктор Уильям Самои Арап Руто да Календжин тайпасынан, нандий этносынан. 2007 жылы Кениядағы даулы сайлау екі айға созылған саяси дағдарысқа ұласып, мыңнан астам адамның қаза болуына және шамамен жеті жүз мың адамның қоныс аударуына әкеп соқты. Зорлық-зомбылықтың көп бөлігі этникалық желі бойынша жүрді, оның басты кінәлілері – Рифт аңғарындағы басқа қауымдарға шабуыл жасаған Календжин тайпасы болды. Бұл оқиғаны көптеген басқа этникалық зорлық-зомбылық оқиғаларымен салыстырғанда ерекше ететін нәрсе – Календжин қауымының салыстырмалы түрде жақында қалыптасқаны: бұл топ тек ХХ ғасырдың ортасынан бері ғана пайда болды.

Мәдениет

Қазіргі заманғы календжин мәдениеті – оның тарихының, британдық отаршылдық кезеңінде қабылдаған мәдени үлгілерінің және қазіргі Кениялық ұлттық сананың әсерінен қалыптасқан, олардан нәр алып, дамыған мәдениет.

Тіл

Каленжиндер ана тілдері ретінде каленжин тілдерінде сөйлейді. Бұл тілдер тобы нилоттық тілдер отбасына жатады. Каленжин тілінде сөйлейтіндердің басым көпшілігі Кенияда, ал аз бөлігі Танзанияда (мысалы, Аки) және Угандада (мысалы, Купсабини) таралған. Кенияның мемлекеттік тілдері – суахили және ағылшын тілдері – көптеген каленжиндер үшін екінші және үшінші тілдер ретінде кеңінен қолданылады, ал кейбіреулері үшін бірінші және екінші тілдер болып табылады.

Іске қосу

Басталу процесі – Календжин ұлттық ерекшелігінің маңызды бір бөлігі. Ерлер арасында сүндеттеу (ятитает) және бастау (тумдо) процесі балалық шақтан еркектікке көшуді білдіреді және оған өте қатысты қарастырылады. Көбінесе, бұл процеске ер балалардың жасөспірім шағының алдында немесе басында жүргізіледі, бірақ қазіргі кезде орындалу жолында маңызды өзгерістер байқалуда. Дәстүрлі басталу рәсімінде әлі де көптеген құпиялар сақталады және 2013 жылы дәстүрдің кейбір аспектілері Халықаралық сотта ашық түрде зерттелген кезде Календжин ақсақалдары арасында үлкен наразылық туды. Керісінше, көптеген заманауи Календжиндер сүндеттеуді стандартты хирургиялық процедура ретінде ауруханада жасайды, ал қазіргі оқыту үлгілері дәстүрлі тәжірибені толықтыру үшін пайда болып келеді. Православ, қалалық және христиандық дәстүрлерде ибиневек қолданылуы азайып барады және күн қыркүйек/қазан айларындағы дәстүрлі мерекелік маусымнан желтоқсанға, Кения мектеп күнтізбесімен сәйкес келу үшін ауыстырылды. Әйелдерді сүндеттеу процесі қазіргі әлемде жағымсыз көрінеді (ҚЖЖ-ға қараңыз) және Календжиндер арасында бұл әдетті жою мақсатында түрлі науқандар жүргізілуде. Әйелдерді сүндеттеуге қарсы күрестегі белгілі тұлға – Хон. Лина Джеби Килимо.

Фольклорлық

Барлық ауызша дәстүрге негіделген қоғамдар сияқты, Календжиндер де бай фольклор жинағын дамытты. Халықтық әңгімелер хабар жеткізу үшін айтылатын, ал олардың бірінде Кемозит, Маракуетте Чебокери деп аталатын, бағынбаған балалардың миын жейтін қорқынышты жаратылыс суреттелген. Шепталел туралы аңыз Кипсигис және Нанди тайпалары арасында кеңінен таралған. Атауы Календжин мифологиясынан қазіргі дәстүрге ауыстырылған. Лонголь руының құлауы – шын оқиғаға негізделген тағы бір танымал әңгіме, ол мақтанға қарсы ескерту ретінде айтылады. Осы әңгімеде Лонголь жауынгерлері өздерін ең күшті деп есептейді, сондықтан алыстағы Масай тайпасын шайқасқа шақырады. Масайлар бастапқыда тартынғанмен, ақырында Лонголь руын құртады. Шығыс Африканың басқа да халықтарында болғандай, отарлық кезеңдегі Мисри аңызы уақыт өте Календжиндер арасында танымал болды және оның элементтері фольклорлық және ғылыми зерттеулер бағытына әсер етті.

Өнер және қолөнер

Көркем өнер мен қолөнер Календжин мәдениетінің бір бөлігін құрайды, ал әсемдік үшін жасалған бұршақ өнері ең жетілген көркемдік форма болып саналады. Календжин халықтары қолөнер бұйымдарымен аса танымал емес, алайда әйелдер лақтардан жасалған, әшекейленген кальбашаларды жасап, жергілікті жерде сатады. Сотет деп аталатын бұл кальбашалар маймен жылтыратылып, ұсақ түрлі-түсті бұршақтармен безендіріледі, және мүрсік сақтауға қолданылатын кальбашалардың өзімен бірдей.

Радио, теледидар және кино

ХХІ ғасырдың басына дейін Кенияда жергілікті тілдердегі радио және телеарналарға тиым салынған болатын. 1990 жылдарда Кенияда басталған медиа саласының либерализациясы нәтижесінде қазіргі заманғы медиа платформаларында календжин тіліндегі контент кеңінен дами бастады. Осы кезеңде Kass Media Group сияқты календжин тіліндегі медиа компаниялары, сондай-ақ Royal Media Services-тегі Chamgei FM және Kenya Broadcasting Corporation-дағы Kitwek FM сияқты түрлі медиа топтарында календжин тіліндегі арналар құрылды. Бұл орайда календжин музыкасы, телебағдарламалар да көбейді, сондай-ақ 2019 жылғы Эльдорет кинофестивалінде алғашқы календжин тіліндегі фильм – «Ngebe Gaa» көрсетілді.

Музыка

Қазіргі заманғы календжин музыкасына ұзақ жылдар бойы кипсигистер әсер еткендіктен, Керхихо мәдени жаңару орталығы ретінде танылды. Дегенмен, музыкалық жаңалықтар мен аймақтық стильдер барлық календжин тілдесетін аймақтарда кең таралған. Көрікті музыканттардың қатарында пастор Джоэл Киметто (календжин госпелінің әкесі), Майк Ротич, Эмми Косгей, Мэгги Черуйот, Жосфат Коэч Каранья, Лилиан Ротич және Барбра Чепкоэч бар. Мсупа S және Кипсанг календжин поп-музыкасының жаңа буынын ұсынады. Көшпенді болған белгілі жұлдыздарға Диана Чемутай Мусила (Челеле), Джуниор Котестес және Уэлдон Черуйот (Кенене), Пол Кипчумба және Сиарунжи Чесаина жатады.

Ас мәзірі

Угали, календжиндерде кимниет деп аталады, пісірілген көкөністермен бірге беріледі, мысалы, иссагек (африкалық капустасы) немесе сохот (африкалық түнгі көлеңкесі) және сүт – календжиндердің негізгі тағамы. Көбінесе угали, күріш немесе шапати, әдетте сиыр немесе ешкі етінен жасалған қуырылған етпен, кейде тауық етімен беріледі. Дәстүрлі угали қарақұмық пен сорғыдан жасалады және псонг'иот деп аталады. Ол жүгері ұнынан жасалған угалиден (қоңыр нан/ақ нан сияқты) пайдалырақ деп есептеледі және дені сау тамақтануға бағытталған жаһандық тенденциялармен бірге қайта жандануда. Дәстүрлі дәмдік – мориот (дәл сондай емес, бірақ жүгері нанына ұқсас) угали пісіргеннен кейін қалған қабықтан жасалады және әлі де көптеген адамдарға ұнайды. Сол сияқты, дәстүрлі сусындар – мүрсік пен бал, бұрыннан бері деликатес (карисе/карисейуек) саналады және әлі де танымал. Сүт өнімдері дәстүрлі рецепттерде, мысалы, сочик (жасыл шөптер, сүт және қаймақ қосылған көкөніс қосымшасы) және заманауи тағамдарда, мысалы, Мчеленг (балаларға арналған деликатес ретінде жасалған, бірақ көбінесе бүкіл отбасы жейтін кремовый, тегіс тағам) және сүт пен қаймақ қосылған бұршақ қайнатылмасы сияқты кеңінен қолданылады. Бірнеше тағамды араластыру/қоспалар, дәстүрлі календжин тағамы болмаса да, көбірек қалалық аймақтарда кездеседі. Олардың ең көп таралғаны – кванкваниек, жүгері мен бұршақты бірге қайнатып пісірген қоспа (гитери). Ересектер мен балалар кез келген тамақ немесе дәмдікпен бірге сүт немесе шай іше алады. Шай (чайк) көлемі бойынша шамамен 40% сүтке ие және әдетте көп мөлшерде тәттілендіріледі. Егер сүт болмаса, шайды қантпен ішуге болады, бірақ сүтсіз шай ішу – нағыз қиындық деп есептеледі. Наннан басқа, адамдар қант, шай жапырақтары, тамақ майы, газдалған сусындар және өздері өндірмейтін басқа да азық-түліктерді әдетте сатып алады.

Денсаулық сақтау және ғылым

Дәстүрлі календжин білімдері өсімдіктерді зерттеу және емдік мақсаттарда қолдану саласында толыққанды болған, ал қазіргі заманғы календжин ғалымдарының арасындағы маңызды тенденция – дәстүрлі білімнің осы саласын зерттеу болып табылады. Соңғы кезде коммерциялық кәсіпорындар кениялық қала нарығы үшін дәстүрлі шөптік емдік құралдарды араластырып, қаптауға кірісті. Олардың ішіндегі ең белгілісі – "Harriet's Botanicals" компаниясы, ол "Арорует" және "Тендует" альтернативті емдеу құралдарын қаптап, ел бойынша таратылатын көптеген дүкендер арқылы сатады. Ең танымал календжин ғалымдарының бірі – профессор Ричард Мибей. Оның "Тами" бояуы туралы жұмысы Эльдорет және Батыс Кениядағы тоқыма өнеркәсібін қайта жандандыруға көмектесті.

Спорт

Кейбіреулер Каленжиндерді "жүгіру тайпасы" деп атайды. 1960 жылдардың ортасынан бері кениялық ерлер 800 метрден марафонға дейінгі қашықтықтарда халықаралық жеңіл атлетикадағы маңызды жетістіктердің ең көп бөлігін жеңіп алды; осы кениялық жүгірушілердің басым көпшілігі – Каленжин тайпасынан. 1980 жылдан бастап осы қашықтықтардағы халықаралық жеңіл атлетикада ерлерге қол жетімді ең жоғары наградалардың (Олимпиада медальдары, Әлем чемпионаттары медальдары және Әлем чемпионатының жүлделері) шамамен 40% Каленжиндерге бұйырды. 2008 жылы Памела Джелимо Олимпиада ойындарында алтын медальді жеңген алғашқы кениялық әйел болды; ол сондай-ақ сол жылы Алтын лиганың джекпотын жеңген тұңғыш кениялық атанды. Осыдан кейін кениялық әйелдер халықаралық деңгейде осы қашықтықтарға жүгіруде маңызды күшке айналды; олардың көпшілігі де Каленжин тайпасынан.