Кіріспе

Француз философы (1940–2021) Жан Люк Нэнси (/n//ɑː//n/'s//iː/ nahnSEE, ʒɑ̃lyk nɑ̃si; 26 шілде 1940 – 23 тамыз 2021) – француз философы. Нэнсидің 1973 жылы жарық көрген тұңғыш кітабы – «Le titre de la lettre» («Хаттың атауы», 1992), француз психоаналитигі Жак Лаканның еңбегін Филипп Лаку-Лабартемен бірлесіп зерттеуі. Нэнси көптеген ойшылдарға арналған еңбектердің авторы, оның ішінде 1973 жылғы «La remarque spéculative» («Спекулятивтік ескерту», 2001) – Георг Вильгельм Фридрих Гегель туралы, 1976 жылғы «Le Discours de la syncope» және 1983 жылғы «L'Impératif catégorique» – Иммануил Кант туралы, 1979 жылғы «Ego sum» – Рене Декарт туралы, ал 1982 жылғы «Le Partage des voix» – Мартин Хайдеггер туралы. «Le titre de la lettre» кітабынан басқа, Нэнси Лаку-Лабартемен бірнеше кітап пен мақала жазды. Нэнси 1985 жылғы «La communauté désoeuvrée» («Жұмыс істемейтін қауымдастық») еңбегімен қауымдастық және саясат мәселесін қайта қарастыруға үлкен үлес қосты, бұл Бланшоттың «The Unavowable Community» (1983) еңбегіне жауап ретінде жазылды, ал Агамбен оған «The Coming Community» (1990) кітабымен жауап берді. Жак Деррида замандас философтар туралы жазған санаулы монографиялардың бірі – «On Touching, Jean Luc Nancy» еңбегі.

Өмірбаян

Жан-Люк Нэнси 1962 жылы Париж университетінің философия мамандығын бітірді. Ол 1968 жылы Страсбург философия институтында ассистент болғанға дейін қысқа уақыт Колмарда сабақ берді. 1973 жылы Пол Рикоурдың жетекшілігімен Кант тақырыбында диссертация қорғап, доктор ғылымын бітірді. Содан кейін Нэнси Страсбургтегі Адам және қоғамдық ғылымдар университетінің доценті (Maître de conférences) лауазымына көтерілді. 1970-1980 жылдары Нэнси Калифорния университетінен Берлиндегі Эркiн университетiне дейін әлемнің әртүрлі университеттерінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. Ол Франция Сыртқы істер министрлігінің мәдени өкілі ретінде Шығыс Еуропа, Ұлыбритания және АҚШ-та лекция оқуға шақырылды. 1987 жылы Нэнси Герар Гранэльдің жетекшілігімен Гейдеггердегі бостандық туралы диссертациясын қорғап, Тулуза университеті Ле Мирайльде докторлық диссертациясын қорғады. Төрағалыққа Жан Франсуа Лиотар және Жак Деррида кірді. Бұл жұмысы 1988 жылы «Еркіндік тәжірибесі» деген атпен жарияланды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Нэнси қауырсынып, ауыр медициналық проблемаларға тап болды. Ол жүрек трансплантациясынан өтті, бірақ созылмалы қатерлі ісік диагнозының салдарынан жазылуы қиын болды. Ол оқытуды және қатысқан комитеттердегі жұмысын тоқтатты, бірақ жазуын жалғастырды. Осы кезеңде оның ең танымал туындыларының көпшілігі жарық көрді. Оның өзінің тәжірибесі туралы «Ішкі кіруші» (L'intrus) атты кітабы 2000 жылы жарыққа шықты. Нэнси Страсбург университетінің профессоры болды. Сонымен қатар, ол Вильгельм Фридрих Гегель атындағы кафедраның профессоры және Еуропалық аспирантура мектебінің философия профессоры болды. Суретші Клэр Денис Жан-Люк Нэнси мен оның еңбектерінен шабыттанған кем дегенде екі фильм түсірді. Нэнсимен бірге Саймон Хантай, Соун Гви Ким және Филип Уорнелл сияқты көптеген суретшілер де жұмыс істеді. Нэнси кинорежиссер Аббас Киаростами туралы жазды және «Истер» фильмінде маңызды рөлде болды. Жан-Люк Нэнси 2021 жылдың 23 тамызында 81 жасында дүние салды.

Адамның мақсаты

1980 жылы Нэнси мен Лакю Лабарте «Cerisy la Salle» Халықаралық мәдени орталығында Дерида мен саясатқа арналған «Les Fins de l'homme» («Адамның соңы») атты конференция ұйымдастырды. Конференция Дерриданың қазіргі заманғы философияның алдыңғы қатарындағы орнын бекітті және философия мен заманауи саясат арасындағы терең әңгіме бастауға мүмкіндік берді. Саяси мәселелерді қайта қарастыру ниетімен Нэнси мен Лакю Лабарте сол жылы Centre de Recherches Philosophiques sur la Politique (Саяси мәселелерді философиялық зерттеу орталығы) құрды. Орталық саяси сұрақтарға эмпирикалық емес, философиялық тұрғыдан қарауға бағытталды және Клод Лефорт пен Жан-Франсуа Лиотар сияқты спикерлерді қолдады. Алайда, 1984 жылға қарай Нэнси мен Лакю Лабарте орталықтағы жұмыстың бағытына көңілі толмады, нәтижесінде ол жабылды. Осы кезеңде Лакю Лабарте мен Нэнси бірлесіп және жеке-жеке бірнеше маңызды мақала жазды. Осы мәтіндердің кейбіреулері «Les Fins de l'homme à partir du travail de Jacques Derrida: colloque de Cerisy, 23 juillet – 2 août 1980» (1981), «Rejouer le politique» (1981), «La retrait du politique» (1983) және «Le mythe nazi» (1991, қайта жаңартылған басылым; алғаш рет 1981 жылы «Les méchanismes du fascisme» деген атпен жарияланды) кітаптарында жарық көрді. Осы мәтіндердің көп бөлігі «Политиканы кері шегіну» (1997) жинағында топтастырылған.

Жұмыссыз қауым

Нэнсидің қауым мәселесі туралы алғашқы кітабы, La Communauté désœuvrée (Жұмыс істемейтін қауым, 1986), оның ең танымал еңбегі болуы мүмкін. Бұл мәтін Нэнсидің кейіннен жұмысын жалғастырған негізгі философиялық тақырыптардың кейбіріне кіріспе болып табылады. Нэнси қауым ұғымының тәжірибе, сөз және жеке тұлға тұжырымдарына әсерін зерттейді және ол қазіргі ой-санаға үстемдік етеді деп санайды. Көпке тараған түсініктерді жоққа шығарып, Нэнси қауымды қайта анықтайды, егер ол жеке тұлғалардың жиынтығына немесе гипостаздалған қоғамдық субстанцияға, мысалы, фашизмге дейін кемітілмесе, қандай болуы мүмкін деп сұрайды. Ол қоғамды алдын ала жоспарланған анықтамаларға сәйкес құруға тырысуымыздың көбінесе әлеуметтік зорлық-зомбылыққа және саяси террорға алып келетінін жазады, бұл білімді ескере отырып, қоғамды дамытудың әлеуметтік және саяси мәселесін қояды. La Communauté désœuvrée қауымның әлеуметтік, экономикалық немесе тіпті саяси (ұлттық) өндіріс болсын, қандай да бір өндірістің нәтижесі емес екенін білдіреді; ол une œuvre емес, «өнер туындысы» («œuvre d'art», бірақ бұл жерде «өнер» «жасандылық» мағынасында түсініледі). «Қоғамдастық бір нәрсеге (дене, сана, отан, көшбасшы) айналғанда, ортақтықта болудың мәнін жоғалтады. Немесе оны анықтайтын «біз» немесе «бірге» дегенді жоғалтады. Ол өзінің бірге болуын бірліктің болмысына ұсынып береді. Керісінше, қауымның шындығы осындай болмыстан бас тартуда жатыр». (Алдын ала сөз, xxxix).

"Еркіндіктің тәжірибесі"

Нэнсидің докторлық диссертациясы Кант, Шеллинг, Сартр және Хайдеггердің еңбектерін зерттеп, олардың еркіндік тақырыбына назар аударды. Ол 1988 жылы «Еркіндік тәжірибесі» (L'Expérience de la Liberté) деген атпен жарияланды. Содан бері Нэнси Хайдеггердің еңбектерін жаңа бағытта қарастырумен айналысып келеді. Нэнси бостандықты жеке тұлғаның немесе ұжымның қасиеті ретінде қарастырады және әрбір бостандықтың экзистенциалдық немесе шекті бастауын ойлауға ұмтылатын «субъективті емес» бостандықты іздейді. Нэнси бостандықты оның шекті болмысында ойлау қажет деп санайды, себебі оны шексіз субъектінің қасиеті ретінде қарастыру кез келген шекті болмысты бостандықтың шегіне айналдырады. Басқаның болуы бостандықтың шектелуі емес, қажетті шарты болып табылады.

" Le sens du monde " (Әлемнің мәні)

Нэнси еркіндік, әділдік және егемендік туралы өзге де жазбаларында әлемді оның қазіргі заманғы жаһандық құрылымында қарастырады. 1993 жылы жарық көрген «Le sens du monde» (Дүние мағынасы) атты кітабында ол біздің бір әлемде өмір сүретінімізді қалай түсінуімізді және әлемді жоғарыдан немесе одан бөлек емес, әлемнің ішінде деп санау арқылы әлем туралы түсінігіміздің қалай өзгергенін сұрайды. Нэнси үшін әлем немесе барлық нәрсе – біздің онтологиялық жауапкершілігіміз, ол саяси, құқықтық және моральдық жауапкершіліктен бұрын тұр. Ол біздің әлемде болуымызды негізгі метафизикалық тәртіп немесе себеппен қолдау мүмкіндігі болмайтын, жалаңаш барлыққа ұшырау ретінде сипаттайды. Қазіргі заманғы өмір сүруге бұрынғы феодалдық қоғамдағыдай, өмір мағынасы мен бағыты алдын ала белгіленген құдайлық құрылымның қажеті жоқ. Біздің жалаңаш барлықтың онтологиялық сұрақ ретінде болуы – қазіргі заманғы жаһандық қоғамда өмір сүруіміздің басты мәселесі болып табылады. Нэнси 2002 жылы жазған «Жерді құру немесе жаһандану» кітабында осы тақырыптарды қайта қарастырады. Мұнда ол өзінің сын-пікірін Маркстің саяси экономиканы сынауымен байланыстырады, ол «еркін еңбекті» әлемді жасайтын күш ретінде қарастырды. Нэнси әлемдегі нағыз «қоныстану» мағынаны (қуанышты) жасаумен байланысты болуы керек екенін, ал соңғы мақсаттармен, жабық мәндермен және шектеулі дүниетанымымен емес деп санайды. Планеталық техно-ғылыми желідегі қалалар мен түйіндердің кеңеюі (капитализммен байланысты) әлемнің жоғалуына алып келеді, себебі әлемге объект (глобус) ретінде қарастырылады, тіпті онтотеологияның өзін-өзі деконструкциялау оны өз жаратылысының «субъектісі» етіп жасады.

Ерекше көпше түрінде болу

Нэнсидің "Être singulier pluriel" (Бірлік көптік, 2000) атты кітабында, "біз" дегенді жеке бірлікке келтірмей, "біз" деген көптікті қалай талқылауға болатындығы туралы мәселе көтеріледі. Кітаптағы тақырыптық эссенің негізгі идеясы – "мен" болмайынша "біз" бола алмайды, "мен" "бізден" бұрын келмейді (яғни, Дасэйн Митсейннен бұрын тумайды) және бірге болусыз өмір жоқ деген пікір қалыптасады. Ол, еркіндік, қоғам және әлем туралы ойларынан бастап, "бірге болуды" өзара әсерлесу ретінде қарастырады, бұл "меннің" еркіндігін сақтайды және сыртқы немесе алдын ала анықталған қағидаларға бағынбайтын қоғамды құрайды. "Мағына ортақ болмаса, онда мағына жоқ, себебі барлық жандардың ортақ түпкі немесе бастапқы мәні бар емес, бірақ мағынаның өзі – Болудың ортақтығы." Тақырыптық эсседен кейін жазылған бес эсседе Нэнси өзінің философиясын егемендік, соғыс және технология, экологиялық техника, жеке тұлға, Персық шығанағы соғысы және Сараево тақырыптары арқылы одан әрі дамытады. Нэнсидің бұл эсселердегі басты назары "бірге болу" мәселесіне тоқталады, ол психоанализ, саясат және көпмәдениеттілік мәселелерін талқылау үшін қолданылады, сондай-ақ қазіргі контексте "өзі" және "басқа" ұғымдарын зерттейді.

Көркемдік талдау

Нэнси сонымен қатар өнер каталогтары мен халықаралық өнер журналдарына, әсіресе қазіргі заманғы өнер туралы жазған. Ол өлеңдер мен театрға да қалам қағады және өнер мен мәдениеттің ықпалды философы ретінде танылған. 1994 жылы жарық көрген «Музалар» (1996) кітабында ол Гегельдің өнердің өлімі жөніндегі тезисін талдаудан бастайды. «Музалар» жинағында Караваггиоға арналған мақала бар, ол бастапқыда Луврде оқылған лекция болып келген. Бұл мақалада Нэнси сурет салудың өзгеше түсінігін іздейді, онда сурет салу эмпирикалық әлемді бейнелеу емес, әлемді, сезімді немесе барлықты ұсыну болып табылады. Нэнси кино және музыка туралы кітаптар, сондай-ақ бейнелеу мәселесі, әдебиет статусы, бейне және зорлық-зомбылық, сонымен қатар Он Кавара, Шарль Бодлер және Фридрих Хёльдерлиннің еңбектері туралы мәтіндер жариялаған.

Фильм теориясы

Нэнсидің "L'intrus" мәтіні француз режиссері Клер Денистің сол аттас фильмінің негізін құрайды. Ол кино туралы көп жазды, соның ішінде Аббас Киаростамиге арналған "Фильмнің дәлелі" атты қысқаша еңбегі бар. Нэнси 1942 жылы Мартин Хайдеггердің Фридрих Хольдерлиннің "Der Ister" поэмасы бойынша оқыған лекциялары негізінде түсірілген "Истер" фильмінде (Холдерлиннің "Истер" гимні ретінде жарияланған) қатысады. Фильм саясат, технология және миф арасындағы байланысқа назар аударады. Нэнси суретші-фильмші Филипп Уорнеллмен бірлесіп үш фильм жасады. Ол 2009 жылғы "Аутлендш: "Странные инородные тела" ("Таңсық шетелдік денелер") фильмінде де, сондай-ақ осы жоба үшін арнайы жазған "Étranges Corps Étrangers" ("Таңсық шетелдік денелер") мәтінінде де көрінеді. Нэнси 2014 жылы Уорнеллдің "Минг оф Харлем: Twenty One Storeys in the Air" ("Харлемнің Мингі: Ауада жиырма бір қабат") атты толықметражды фильміне "О, тілдің жануарлары" атты өлеңін жазды. Уорнелл мен Нэнси 2017 жылы аяқталған жаңа мәтіндік фильмге "Ұшқан пролетариат" ("The Flying Proletarian") атпен бірлесіп жұмыс істеді.