Кіріспе

Эгоцентрикалық қағаздыққа бейімділік – бұл өз көзқарасыңа тым көп сену және/немесе өзің туралы шындықтан жоғары бағалау. Адамдар өз мінез-құлқына көбірек мән береді, себебі өздері туралы ақпарат алу үшін ойлары мен сезімдерін пайдалана алады. Бұл ойлар мен сезімдер нақты жағдайларда өзіне қатысты пікірлеріне әсер етуі мүмкін. Көбінесе, бірлескен жобада әр адамның еңбегіне қанша үлес беру керектігін сұрағанда осыған ұқсас жағдай туындайды. Гарвард университетінің психология профессоры Дэниел Шактер эгоцентрикалық қағаздыққа бейімділікті есте сақтаудың "жеті күнәсының" бірі деп есептейді және ол эпизодтық естеліктерді қалыптастыру және еске түсіру кезіндегі өзіндік рөлдің маңыздылығын көрсетеді. Сондықтан, адамдар көбінесе бірлескен жобаға өздерінің үлесі басқа мүшелерге қарағанда зор деп ойлайды, себебі олар өздері не істегеніне көбірек назар аударады.

Себептер

Эгоцентрикалық қиылыстың себептері мен ынталары Мюррей мемлекеттік университетінің Брайан Малленнің 1983 жылғы жазбасында зерттелді. Росс және тағы басқалардың зерттеуінен шабыттанған, жалған консенсус эффектін көрсеткен Малленнің мақаласы консенсустың жоғары бағалануына бағытталған. Маллен NBC телеарнасының "Пайызды ойна" шоуын талдап, эгоцентрикалық қиылыстың шындықты қабылдаудағы бей-қасақана бұрмалаудан, немесе қалыпты көріну үшін саналы, қасақана ынтадан туындағанын анықтауға тырысты. Бұл талдаудың қатысушылары шоудың 20-30 жастағы, орта тапқа жататын, тең гендерлік үлестімесі бар үйленген жұптары болды. Әр шоудың басында студиялық көрермендерге бірнеше жалпы білім сұрақтары қойылды және дұрыс жауаптардың пайызы кейінірек ойында қолдану үшін тіркелді. Ойынның әр раундында қарсылас қатысушылар дұрыс жауаптардың пайызын бағалады. Ең жақын баға берген қатысушы дұрыс жауаптың пайызын ұпай ретінде алды, және егер олар сол жалпы білім сұрағына дұрыс жауап берсе, қалған пайызын алып, ең жоғары 100 ұпайға жетеді. 300 ұпайға жеткен алғашқы жұп ақшалай сыйлық алды, сонымен қатар бонус раундтарында қосымша сыйлықтар жеңу мүмкіндігіне ие болды. Осылайша, шоу консенсустың бейтарап бағалануына ынталандыру жасады. Жиналған деректерді статистикалық талдау "жалған консенсустың эгоцентрикалық қиылысы консенсустың бейтарап бағалануына күшті ынталандыруға қарамастан байқалды" дегенді көрсетті. Бұл талдау эгоцентрикалық қиылыстың қалыпты көріну үшін саналы, қасақана ынта емес, шындықты бей-қасақана қабылдаудың бұрмалануының нәтижесі деген гипотезаны қолдайды. Сонымен қатар, эгоцентрикалық қиылыс аңшы-жинаушы дәуірінен пайда болған болуы мүмкін, онда қауымдастықтар шағын және бір-біріне тәуелді болғандықтан, адамдар айналасындағылардың көзқарастары ұқсас деп есептеген. Эгоцентрикалық көзқарас танымдық жүктемені азайтып, коммуникация тиімділігін арттырған болар.

Жасы

2016 жылы Riva, Triscoli, Lamm, Carnaghi және Silani жариялаған зерттеуде эгоцентрикалық қиылыс жасөспірімдер мен егде жастағы адамдарда, жас және орта жастағы адамдарға қарағанда айқынрақ байқалатыны анықталды. Олар 114 әйелден құралған әртүрлі жастағы қатысушылар жұптарына визуалды-тактильді стимуляцияның эмоционалдық әсерін зерттеді. Эгоцентрикалық қиылыстың жасқа байланысты өзгеруі, париеталды бөлігінің оң жақ үстіңгі маргиналдық гирусының (rSMG) даму циклымен байланысты болды, ол жасөспірім шақта дамуын аяқтап, кейіннен әлсірей бастайды.

Екі тілділік

Соңғы зерттеулер эгоцентрикалық қателіктерді түрлі адамдар топтарында, мысалы, екі тілді адамдарда зерттеді. Паула Рубио Фернандес пен Сэм Глюксберг жасаған зерттеуде екі тілді адамдардың эгоцентрикалық қателікке ұшырау ықтималдығы төмен екені анықталды, себебі олар басқалардың ой-пікірлеріне көбірек мән береді. Осының арқасында олар өз пікірлерін басқалардың пікірлерінен ажыратуды оңайырақ жасай алады.

Жалған консенсустық әсер

Өзін-өзі бағалаудың бір қыры ретінде қарастырылатын жалған консенсус әсері, адамдардың өз ойларының, әрекеттерінің және пікірлерінің шынайы жағдайдағыдан гөрі көптеп тараған деп сенуін білдіреді. Жалған консенсус әсерінің жақсы белгілі мысалы – Росс, Грин және Хаус 1977 жылы жариялаған зерттеу. Бұл екі ұғым да, көбінесе тәуелсіздік пен жеке жетістіктерге басымдық беретін, топтық табысқа бағытталған индивидуалистік мәдениеттердің нәтижесі болуы мүмкін. Кросстық мәдениеттік зерттеулер эгоцентрикалық бейімділіктің, негізінен индивидуалистік американдық, Оңтүстік Африка және Югославия қауымдастықтарында күшті екенін көрсетті, бірақ жаппай жапондық, непалдық және үнділік қоғамдарда кері әсерін байқады. Бұл мәдениеттердегі адамдар көбінесе қарапайымдылыққа бейім, онда табыс сыртқы немесе топтық факторларға байланысты қарастырылады, ал сәтсіздіктер жеке кемшіліктердің нәтижесі деп есептеледі. Байес жаңартуында адамдар алдын ала ықтималдықтарды бағалау үшін пайдаланады, содан кейін олар көбірек ақпарат алған сайын осы ықтималдықтарды біртіндеп өзгертеді. Байестік қорытынды психологтарға жалған консенсус әсерін көрсететін субъектілердің рационалды ойлау процесіне ие болу-болмауын анықтау үшін жиі қолданылады. Бейз ережесін түсіну үшін Крейгер мен Клементтің экспериментіне назар аударайық: 100 фишкасы бар ыдыс бар, олардың бір бөлегі көк, бір бөлегі қызыл, содан кейін қатысушыларға ыдыстан алғашқы тартылған фишка көк екені айтылады. Қатысушылардан ыдыста көк фишкалар басым болу ықтималдығын бағалау сұралады. Бейз ережесін қолдану арқылы, ыдыста көк фишкалар басым болған жағдайда көк фишканың тартылу ықтималдығы, ыдыстың көк фишкалар басым болу ықтималдығына көбейтіліп, көк фишка тартылған жағдайда ыдыстың көк фишкалар басым болу ықтималдығына бөлінеді. Көптеген қатысушылар сұралған ықтималдықты асыра бағалады. Деректер қатысушылардың ықтималдық болжамдарын жасағанда үлгінің көлеміне көңіл бөлмейтінін көрсетеді. Мысалы, үлкен сандар заңы бойынша үлкен үлгілердің өзгергіштігі аз екені статистикалық тұрғыдан дәлелденгенімен, адамдар үлкен және кішкентай үлгілердің өзгергіштігі бірдей екенін айтады. Жоғарыдағы ыдыс эксперименті сияқты зерттеулер жалған консенсус әсерінің толыққанды рационалды емес екенін және эгоцентрикалық көзқарастардың басымдыққа ие екенін көрсетеді.

Ынтымақтастық

Эгоцентрикалық қабілеттілік әріптестердің үлесін бағамын төмендетуге және бірлескен жұмыста өз жұмысының маңыздылығын арттыруға алып келуі мүмкін. Мысалы, топ мүшелерінен жасалған жұмыстың қанша пайызын өздері жасағанын сұрағанда, жиынтық сома 100%-дан асып кетеді. Әдетте, адамдар өздерінің жеке үлесін жақсырақ еске алады, сондықтан оларды үлкен немесе маңыздырақ деп санайды. Бұл оң және теріс үлес есімдеріне де қатысты: үйленген жұбайларды зерттеу кезінде әрбір жұбай өзін көмектесуші (тазалау) және зиянды әрекеттерге (дау тудыру) жауапты деп бағалады. Зерттеулер көрсеткендей, бауырларды күтушілердің сезімі және олардың бауырларымен арадағы байланыс пен жақындық сезіміне байланысты. Осы екі топтың әрқайсысы өз бауырлары отбасының қажеттіліктеріне өздерінен гөрі аз үлес қосады деп ойлады және осы үлес көлемін арттыруға қарсы болды. Бауырлардың бір-біріне жақындығы, байқау және өздік бағалау арқылы өлшенгенде, әр бауырдың үлесін бағалау кезінде эгоцентрикалық қабілеттіліктің әсері азайды.

Психикалық денсаулық

Өте жоғары немесе өте төмен эгоцентрикалық көзқарас психикалық аурудың белгісі болуы мүмкін. Күңкеюге бейім адамдар өздерін қоршаған оқиғалардың барлығының ортасында деп есептейді, олардың мәніне немесе жеке тұлғамен байланысына қарамастан. Ал депрессиямен ауыратындар эгоцентризмге аз бейім болуы мүмкін, себебі олар топтық жұмыстағы өз үлесін шынайы бағалайды, ал депрессияға шалдықпаған адамдар өздерінің үлесін көбінесе жоғары бағалайды. Сонымен қатар, азаматтар сайлау қорытындыларын болжағанда эгоцентрикалық көзқарас пен жалған консенсус эффектісін көрсетеді. 2008 жылғы АҚШ президенттік сайлауын зерттеген мақала көрсеткендей, адамдар белгілі бір кандидатты қаншалықты жақтаса, оның сайлауда жеңіске жету ықтималдығын соғұрлым жоғары бағалайды. Мысалы, Барак Обаманы қолдағандар оның президент болу мүмкіндігін 65 пайыз деп болжады, ал басқа кандидатты таңдағандар оның жеңіске жету мүмкіндігін 40 пайыз деп бағалады.