Кіріспе

Өзін-өзі бағалауды арттыру немесе өзін тым жағымды көрсету үшін бұрмалау. Өзін-өзі бағалауды сақтау және арттыру қажеттілігінен туындайтын, немесе өзін артық жағымды бағалауға бейімділік – бұл танымдық немесе қабылдау процесінің бұрмалануы. Адамдар өздерінің жетістіктерін өз қабілеттері мен күш-жігеріне, ал сәтсіздіктерін сыртқы жағдайларға байланыстыруға бейім. Мысалы, студент емтиханнан жақсы баға алғанын өз білімі мен дайындығының нәтижесі деп есептесе, ал нашар баға алғанын мұғалімнің нашар оқытуына немесе тест сұрақтарының әділсіздігіне байланыстырса, ол өзін-өзі бағалауға бейімділікті көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай түсіндірулер жұмыс орны, жеке қарым-қатынастар, спорт және тұтынушылық шешімдер сияқты түрлі жағдайларда кездеседі. Мотивациялық процестер (яғни, өзін-өзі жақсарту, өзін таныстыру) және танымдық процестер (яғни, бақылау ортасы, өзін-өзі бағалау) өзін-өзі бағалауға бейімділікке әсер етеді. Бұл бейімділік мәдениеттер аралық (яғни, жекешіл және ұжымдық мәдениеттердің айырмашылықтары) және ерекше клиникалық жағдайларды (яғни, депрессия) қамтиды. Өзін-өзі бағалауға бейімділік туралы көптеген зерттеулерде қатысушылардың тәжірибелік жағдайларда немесе табиғи ортада тапсырма нәтижелері бойынша өздері берген бағалары қолданылған. 1971 жылы бұл гипотезаның Диксонның қабылдау қорғанысы гипотезасы сияқты бұрыс екендігіне қатысты қорқыныш пайда болды. Алайда, қазіргі таңдағы теория берік тұр. Бұл теорияның даму кезеңінде атрибуциялық қателіктер зерттелді. Фриц Хайдер адамдардың түсініксіз жағдайларда өздерінің қажеттіліктеріне сүйене отырып, жоғары өзін-өзі бағалау мен көзқарасты сақтау үшін түсіндірулер жасайтынын анықтады. Осы ерекше бейімділік қазір өзін-өзі бағалауға бейімділік деп аталады. Миллер мен Росс 1975 жылы осы теориядағы жетістіктер мен сәтсіздіктерге қатысты түсіндірулерді бағалауға және өзін-өзі бағалауға бейімділікті зерттеген алғашқы зерттеушілердің бірі болды. Олар өзін-өзі бағалауға бейімділіктің адамдардың рационалдық ойлау қабілетімен байланысты екенін және өзін-өзі бағалау қажеттілігіне тәуелді емес екенін дәлелдеді. Яғни, егер оқиғаның нәтижесі адамның күтілгенімен сәйкес келсе, олар ішкі факторларды жатқызады. Ал егер оқиғаның нәтижесі күтілгеннен өзгеше болса, олар өздерін кінәламастан, айналасындағы жағдайды кінәлайды.

Зертханалық сынақтар

Зертханада өзімшілдікке бейімділікті зерттеулер эксперименттік мақсаттарына қарай әртүрлі болады, бірақ олардың негізгі, түбірлі қырлары бар. Қатысушылар интеллектуалдық, әлеуметтік сезімталдық, оқыту қабілеті немесе терапиялық шеберлік сияқты белгілі бір тапсырманы орындайды.

Табиғи зерттеу

Кешенді нәтижелерді өз-өзіне пайда табуға бейімділікті зерттеуде пайдалануға болады. Мысалы, компанияның жарияланған көрсеткіштерінен кейін нәтижелерге қатысты жеке бағалаулар жасау. Сыртқы бақылау ошағы бар адамдар, ішкі бақылау ошағы бар адамдарға қарағанда, сәтсіздікке ұшырағанда өз-өзіне пайда табуға бейімділікті көбірек көрсетеді. Дегенмен, ішкі және сыртқы бақылау ошақтары бар адамдар арасындағы себептерді түсіндіру стиліндегі айырмашылық сәтті нәтижелерде осықтан кем байқалады, себебі екі түрлі түсіндіру стилі бар адамдардың сәттілікте өз бейнесін қорғау қажеттілігі азаяды. Ішкі бақылау ошағы бар ұшқыштар өздерінің шеберлігі мен қауіпсіздік деңгейіне қатысты өз-өзіне пайда табуға бейімділікті көрсетеді. Бұл ерлер әйелдерге қарағанда өз-өзіне пайда табуға бейімділікті көбірек танытуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ бұл зерттеуде оң пікірлерді түсіндіру қарастырылмады.

Жасы

Егде жастағы адамдардың жағымсыз жағдайларға қатысты ішкі себептерді анықтауға бейім екені көрсетілді. Әртүрлі жастағы адамдардың себептерді талдау әдісінің өзгешелігі, егде жастағы адамдарда өзіне пайда келтіретін көзқарас азаюы мүмкін екенін көрсетеді. Жағымсыз жағдайларды ішкі факторларға байланыстырған егде жастағы адамдар өз денсаулығын нашар деп бағалаған, сондықтан осы жасқа байланысты байқалған әсерлерге жағымсыз эмоционалдық факторлар кедеріл келтіруі мүмкін.

Мәдениет

Өзін-өзі бағалауға бейімділіктің мәдени айырмашылықтары бар екеніне дәлелдер бар, әсіресе жекешіл (Батыс) және ұжымдық (Батыс емес) қоғамдарды қарастырғанда. Ұжымдық мәдениеттерде отбасылық және топтық мақсаттар маңызды. Керісінше, жекешіл қоғамдардағы жеке мақсаттар мен жеке тұлғаға баса назар аудару, сол мәдениеттердегі адамдардың жеке өзін-өзі құрметтеуін сақтау және арттыру қажеттілігін күшейтеді. Айырмашылықтар көрсетілгенімен, кейбір зерттеулер жеке және ұжымдық мәдениеттердегі себептік байланыстардың ұқсас екенін, атап айтқанда Бельгия, Батыс Германия, Оңтүстік Корея және Англия арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді. Табиғи байқаулар және АҚШ пен Жапон компанияларының нәтижелерін салыстыру, ішкі және сыртқы себептердің мағынасы мен психологиялық функциясы мәдениеттерде бірдей екенін, бірақ айырмашылық себептерді іздеу стратегиясында екенін көрсетеді. Хугтен мен Виттелостуййн жүргізген тағы бір зерттеуде 13-15 жас аралығындағы студенттердің арасында, кері байланысты ана тілі емес ағылшын тілінде қабылдағандар, оны ана тілі голланд тілінде қабылдағандарға қарағанда өзін-өзі бағалауға көбірек бейімділік танытқан.

Рөл

Өзін-өзі бағалауға бейімділікті зерттеулер қатысушылардың рөлін бір міндетті орындаушы ретінде немесе басқа біреудің міндетті орындауын бақылаушы ретінде қарастырады, бұл актер-бақылаушы асимметриясына тікелей қатысты. Міндетті орындаушылар өздерінің жетістіктеріне немесе сәтсіздіктеріне қатысты түсіндірмелерде өзін-өзі бағалауға бейімділікті көрсетеді, ал бақылаушылар басқа адамның міндетінің нәтижесіне қатысты сондай түсіндірмелер жасамайды.

Өзін-өзі бағалау және эмоциялар

Эмоциялар өзіңе деген құндылық сезіміне әсер ете алады, ал бұл өз кезегінде жеке тұлғаның өзін-өзі қорғау қажеттілігін өзгертеді. Өзін жоғары бағалайтын адамдардың өз бейнесін қорғауға көбірек мүдделі екені және осы себепті өзін-өзі бағалауы төмен адамдарға қарағанда өзін-өзі жақсы көруге бейімділігі жоғары деп есептеледі. Коулман кінә мен жирен сезімдерінің өзіңе деген құндылықты төмендетіп, осылайша өзін-өзі жақсы көруге бейімділікті азайтатынын тұжырымдады.

Өзін-өзі тану және жақсарту ықтималдығы

Адамдардың саналылық деңгейі мен жақсару мүмкіндігінің қабылдануы арасындағы байланыс та өзіне пайда келтіруге бейімділіктің оянуына әсер етеді. Жоғары саналылыққа ие адамдар, жақсарудың жоғары ықтималдығын сезгенде сәтсіздікті ішкі себептерге жатқызады. Дегенмен, жақсарудың төмен ықтималдығын сезгенде олар өзіне пайда келтіруге бейімділік танытып, сәтсіздікті сыртқы факторларға байланыстырады. Саналылығы төмен адамдар сәтсіздікті сыртқы жағдайларға жатқызады, олардың жақсару мүмкіндігін қабылдауына қарамастан.

Адамдар арасындағы қарым-қатынастар

Өзін-өзі бағалаудың (немесе өзімшілдік) көрінісі жеке қарым-қатынастарға, әлеуметтік ортадағы қарым-қатынастарға байланысты болуы мүмкін. Бір-біріне тәуелді нәтижелерді алуға бағытталған тапсырмаларды жұпта орындағанда, жақын қарым-қатынастағы жұптар өзімшілдік көрсетпесе, ал алыс қарым-қатынастағы жұптар көрсеткен. Адам жақын қарым-қатынаста болғанда көбірек қарапайымдылық танытады және бұл қарым-қатынасты жеке пайдасы үшін пайдалануға бейім емес. Серіктестер неліктен өзімшілдіктен бас тартатынын түсіну әлі де сұрақ тудырады, бірақ бұл жақын қарым-қатынастағы адамдардың бір-біріне деген жағымды пікірлерімен жартылай түсіндірілуі мүмкін. Достар мен бейтаныстардан тұратын жұптарды қарастырғанда да ұқсас нәтижелер байқалды. Жұптар өзара тәуелді нәтижелерге қатысты шығармашылық тестілеуден өтті, содан кейін оларға сәттілік немесе сәтсіздік нәтижесі үшін жалған ақпарат берілді. Бейтаныстар жауапкершілікті өзіне жүктеуде өзімшілдікке бейім болды, ал достары табысқа да, сәтсіздікке де бірлесіп жауапкершілік тартты. Зерттеушілер мұны «өзін-өзі жақсартудың шектері» туралы дәлел ретінде қарастырды. Екі Имплицитті қабылдау тестісі қолданылды, біреуі «Өз және серік», екіншісі «Өз және бұрынғы қарым-қатынастағы серік» өлшемдерін бағалады. Нәтижелер көрсетті, көп жағдайда ерлер мен әйелдер бұрынғы серіктерін немесе қазіргі серіктерін бала тәрбиелеуге қолайсыз деп санайды, бұл өзімшілдікті көрсетеді, себебі олар «жетістіктерді ішкі факторларға оңай жатқызады» және сәтсіздіктерді серіктеріне байланыстырады. Дегенмен, жұмыссыздықтың себептерін зерттеу үшін қатысушылардан нақты жұмыс мүмкіндіктерін және оларды алу мүмкіндігін елестетуді сұрағанда, мұндай өзімшілдік байқалмады. Алдыңғы бөлімде талданған өзімшілдіктің жеке қарым-қатынастардағы динамикасы жұмыс орнындағы нәтижелерге қатысты жауапкершілікті анықтауға әсер етеді. Топтық динамиканы зерттеу барысында виртуалды топ мүшелері компьютерлік байланыс арқылы шешім қабылдау тапсырмасын орындады. Нәтижелер көрсетті, өзімшілдік жағымсыз нәтижелерде көрінеді, және топ мүшелерінен қашықтық артқан сайын жағымсыз нәтижелерге кінәлау да артады.

Нарциссизм

Зерттеулер көрсеткендей, нарциссизм лидерлік қабілетін өзін-өзі бағалауда арттырады, тіпті «Үлкен Бес» қасиеттерін ескерген кезде де. Тағы бір зерттеу нарциссизмнің лидерлікке қатысты өзіндік қабылдаумен байланысты екенін көрсетті; шындығында, нарциссизм лидерлікке қатысты өзіндік бағалаумен күшті оң байланысқа ие болса, басқалардың бағалауларымен күшті теріс байланысқа ие. Бұл зерттеу сондай-ақ нарциссизмнің жұмыс орнындағы бұрмалаушылыққа және контексттік нәтижелерге қатысты басқа (басшының) бағалауларымен салыстырғанда, өзіндік бағалауда жағымдырақ екенін көрсетті. Нарциссизм кеңінен өзін-өзі мақтауға және басқалар жағымсыз қарайтын мінез-құлық тенденцияларын көрсетеді, сондықтан нарциссизм өзіндік және басқалардың қабылдауларына әртүрлі әсер етуі мүмкін, ал мұндай мүмкіндікті түсіну маңызды, өйткені қабылдаулардағы айырмашылықтар белгілі бір өнімділікті басқару және дамыту тәжірибелерінің негізін құрайды. Бұл себептер мұғалім мен оқушы арасында қақтығыс тудыруы мүмкін, себебі ешқайсысы жеке жауапкершілікті қабыланбайды, оқушы мұғалімді кінәлай алады, ал мұғалім оқушыны жауапқа тартады. Дегенмен, мұғалімдер мен оқушылар да бір-бірінің пікірлердегі жалтақтауын мойындады, бұл дауды шешуге болатын механизмнің бар екенін көрсетеді.

Компьютерлік технологиялар

Компьютерлер күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды, және зерттеулер көрсеткендей, адамдар компьютермен өзара әрекеттесуді әлеуметтік жағдай сияқты бейсаналы түрде қабылдауы мүмкін. Бұл тұжырым, жеке қарым-қатынастағы өзімшілдікке бейімділік туралы мәлімдемелермен қосылғанда, компьютер арқылы өнім сатып алатын тұтынушылар сәтті сатып алулардың құрметін өзіне алады, ал сәтсіз сатып алулар үшін компьютерді кінәлайды деген қорытындыға келді. Алайда, егер тұтынушылар компьютермен "жеке өзін-өзі ашуға" барса, яғни, өзін осал сезіндіретін жеке ақпаратты ашса, олар сәтті сатып алуларды компьютердің есебіне жатқызып, сәтсіз сатып алулар үшін компьютерді кінәламауға көбірек дайын екендігі анықталды.

Спорт

Спорттық нәтижелерге қатысты жеке адамдарда өзіне пайда келтіруге бейімділік байқалады. Бір зерттеуде I дивизион деңгейіндегі колледж күресшілері маусым алдындағы матчтарының нәтижелерін өздері бағалап берді. Жеңімпаздар жеңілгендерге қарағанда матч нәтижесін ішкі факторларға байланысты деп санады. Нәтижелер көрсетті, "жеке орындаушылар командалық орындаушыларға қарағанда өзіне көбірек пайда келтіреді", себебі олардың орындалу нәтижелері жеке бағалауларына үлкен әсер етеді, ал топтық нәтижелерде "көбінесе барлық қатысушылар арасында бөлісу қажет". Газеттік хабарламаларды талдау көрсетті, "жетістікке ішкі, ал сәтсіздікке сыртқы себептерді жатқызуға бейімділік" бар екенін, бұл өзіне пайда келтіруге бейімділікті қолдайды. Жеңімпаз командалардың шамамен 75%-ы ішкі себептерді, ал жеңілген командалардың шамамен 55%-ы ішкі себептерді атады. Депрессиямен ауыратын адамдардың жағымсыз көңіл-күйі және өзіне шоғырлануы, клиникалық депрессияға шалдыққан адамдардың өзіне пайда келтіруге бейімділігін қалыпты жағдайдағы адамдарға қарағанда сирек кездесетінін түсіндіреді. Бұл адамның сенімдеріне оңтайлы әсер етеді. Каплан және авторлар сондай-ақ, өзіне пайда келтіруді "өзіне зиян келтіру" құбылысы деп атауға болатынын айтады, себебі ол ешқашан тоқтамайтын адамдарда көрінеді. Каплан және авторлар бұл өзіне пайда келтіру түрін тілекке қарсы келу деп сипаттайды. Бұл әдетте келіссөздер кезінде жағымсыз жағдай туғанда, әсіресе қарсы тарап мұқият дайындалғанда байқалады. Тағы бір мысал – заңдық соттардағы белгілі құбылыс, ол заңға негізделген телесериалдарда да жиі қолданылады. Каплан және авторлардың зерттеуіне сәйкес, өзіне пайда келтіру келіссөздер контексінде маңызды рөл атқарады деуге болады. Келіссөздерге эмоционалдық әсер етеді және өзіне пайда келтіру мен эмоциялар арасында байланыс бар сияқты.

Функционалдық магниттік резонанс бейнелеу (fMRI)

Өзін-өзі бағалауға бейімділік қалыпты жағдайдағы адамдарда fMRI әдісімен зерттелді. Бұл бейімділікті пайдалана отырып жасалған түсіндірулер мотивациялық мінез-құлыққа жауапты арқалық стриатумда, сондай-ақ арқалық алдыңғы цингулятта белсенділікті көрсетеді. Клиникалық депрессиямен ауыратын науқастарда мидың дорсомедиалдық префронтальді қабығы мен лимбикалық аймақтары арасындағы байланыс нашарлайды, демек бұл байланыс өзін-өзі бағалауда маңызды рөл атқарады.

Электроэнцефалография (ЭЭГ)

Мидың белсенділігін зерттеу үшін ЭЭГ әдісі қолданылған зерттеуде қатысушыларға сәттілік немесе сәтсіздік туралы жалған хабарламалар берілді және олардан себептерді анықтау сұралды. Өз мүддесіне жатпайтын жауаптардан өзгеше, өз мүддесін қорғайтын жауаптар себептерді анықтамас бұрын дорсомедиалдық алдыңғы ми қабығының белсенділігінің жоғарылауын көрсетпеді. Ми белсенділігінің мұндай жоқтығы, дорсомедиалдық алдыңғы ми қабығымен басқарылатын өзін-өзі бақылау, өз мүддесін қорғайтын себептерді анықтауда, өз мүддесіне жатпайтын жағдайлардағыдай маңызды емес екенін көрсетеді.