Кіріспе

Бранденбург маркграфтығындағы аймақ – Ноймарк, сондай-ақ Жаңа Марк (Nowa Marchia) немесе Шығыс Бранденбург деп те аталады. Бранденбург маркграфтығы мен оның ізбасарлары 1945 жылы Польшаның құрамына енген Одер өзенінің шығысында орналасқан аймақ. Орта ғасырлық Польшаның бөлігі болған кезде Любуш жері деп аталған, кейіннен Ноймарк деп белгілі болған бұл аумақ 13 ғасырдың ортасынан бастап Германияның Бранденбург маркграфтығының құрамына біртіндеп енді. Бранденбург-Күстрин ретінде Ноймарк 1535 жылдан 1571 жылға дейін Германия ұлтының Киелі Рим империясының тәуелсіз мемлекеті болды. Маркграф Иоанн, Бранденбург электоры Иоахим I Нестордың кіші ұлы қайтыс болғаннан кейін, ол маркграфтың жүрегі және Иоахим I Нестордың немересі, электор Иоанн Георгқа қайтарылды. Бранденбург электоратының қалған бөлігімен бірге ол 1701 жылы Пруссия Корольдігінің, ал 1871 жылы Германия империясының құрамына кірді, осы мемлекеттер алғаш құрылған кезде. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін этникалық тұрғыдан толығымен неміс Ноймаркі Пруссияның еркін мемлекетінің құрамында қалды, ол Веймар Республикасының (Германия) бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Потсдам конференциясы Ноймарктің көп бөлігін Польша әкімшілігіне берді және 1945 жылдан бері Польшаның құрамында қалып отыр. Польшалық қоныс аударушылар неміс халқының қуылған тұрғындарының орнын ауыстырды. Польша аумағының көп бөлігі Любуш воеводиясының құрамына кірді, ал солтүстік қалалары Чошчоно (Арнсвальде), Мыслиборц (Солдин) және Чойна (Кёнигсберг-ин-дер-Ноймарк) Батыс Померания воеводиясына жатады. 1815 жылғы Вена конгресінен кейін (Ноймаркпен шектесетін) Франкфурт үкіметтік аймағының әкімшілік бөлігі болған Коттбусқа жақын аумақтар 1940 жылдары Шығыс Германияның бөлігіне айналды, ал 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін Германияның құрамына кірді.

Орналасқан жері

Одер батыста және оңтүстікте Нюмарк шекарасын белгіледі; солтүстікте ол Помераниямен, ал шығыста Ұлы Польшамен шектесті. 1772 жылғы Польшаның бірінші бөлінісінен бастап ол шығыста Пруссияның Нецце ауданымен шектесті, ол негізінен Ұлы Польшаның солтүстік бөлігінен бөлінді. 1793 жылғы Польшаның екінші бөлінісінен кейін Ұлы Польшаның қалған бөлігі Оңтүстік Пруссия провинциясының құрамына енді. 1807 жылы Оңтүстік Пруссия мен Нецце ауданының оңтүстік бөлігі (басқа аудандармен қатар) Наполеонның Варшава Герцогтығының құрамына кірді, ал Нецце ауданының солтүстік бөлігі Батыс Пруссия провинциясына қосылды; Неймарк екеуімен де шекаралас болды. 1815 жылдан кейін (Вена конгресі) Неймарк таратылды, негізінен Бранденбург провинциясының Франкфурт әкімшілік округінің бөлігі болды. Неймарктың шығыс шекарасының көп бөлігі Бранденбург/Франкфурт пен Батыс Пруссиямен (1829–1878 жылдардағы Пруссия провинциясы) және Позеннің Ұлы Герцогтығымен (1848 жылдан бастап Позен провинциясы) шекараға айналды. Аймақтың ландшафтына Варта және Нотеч өзендері мен олардың батпақты аймақтары басымдық берді. Неймарктың ең үлкен аумақтық кеңдігі кезінде (17 ғасырдың соңында) аймаққа келесі Пруссия аудандары мен қалалары кірді:

Ежелгі тарих

Қола дәуірінде Ноймарк аймағы Лузация мәдениетінің құрамына кірді. Темір дәуірінде бұл өңірде Джасторф мәдениеті өркендеді, ол кейде герман, кейде кельт тайпаларымен байланыстырылады. Аймақ тұрғындары батысқа жылжуымен, Ұлы көші-қон дәуірінде халықтан суырылып қалды. 500 жылдан кейін Батыс славян тайпалары осы аймақты қайтадан мекендеп, Померания мен Үлкен Польша арасындағы орманды шекаралық аймаққа айналдырды. Бавариялық географтың мәліметінше, Милокси тайпасы болашақ Ноймарк аймағында тұрған, Одер және Познань арасында 47 елді мекені болған.

Орта ғасырлар

Аймақ 10 ғасырда Польшаның бірінші мемлекетінің билігіне қарады. Польша билеушілері болашақ Неймарк аймағын Любуш жері деп атады, ал 13 ғасырдың басында бұрын халқы азайтқан аймақта поляктар сиреп қоныстанған. 1230 жылдардан бастап, Киелі Рим империясының төменгі неміс тілінде сөйлейтін отарлаушылары Померания және Польша билеушілерінің бастамасымен Варта және Нотеч өзендерінің солтүстігі мен оңтүстігіне қоныстанды. Билеушілер монастырьлар құру үшін Темплерлер мен Госпиталь иелері ордендерінің мүшелерін шақырды, олардың жанында елді мекендер пайда бола бастады. Шекараны нығайту үшін Померания және Польша герцогтары солтүстікте қамалдар салды, олардың төңірегінде де қоныстар өркендеді. Бранденбургтың Асканиялық маркграфтары, Альберт Аю бастап (1157–1170 жылдары билік етті), Одерден шығысқа қарай өз билігін кеңейтуге талпынды. Олар 1242 жылға қарай өзеннің шығысында бекініп, 1252 жылы Бранденбург маркграфтығы мен Магдебург архиепископтығы Любуш жерін сатып алды. 1253 жылы олар Франкфурт-ан-дер-Одер қаласын өзен арқылы өту үшін және шығысқа қарай одан әрі кеңейту үшін тұрақ ретінде құрды. Жер сатып алу, неке шарты және Польшаның Пяст әулетіне көрсеткен қызметтері арқылы Асканиялықтар өз аумағын шығысқа қарай Драва өзеніне және солтүстікке қарай Парсета өзеніне дейін кеңейтті. Мысалы, Польшаның Санток кастеляниясы, маңызды база және Варта өзені Нотечпен тоғысқан жердегі өту нүктесі, Померания тарапынан іздестірілді. Қалдықты күтіп ұстау қиындықтарынан құтылу үшін Ұлы Польшаның герцогы Пржемысл I кастелянияны Марграф Конрадқа қызы Констанцияға қалыңдық ретінде берді. Аймақты қорғау үшін 1257 жылы Марграф Иоанн I Ландсберг-ан-дер-Варте (қазіргі Горжув-Велькопольски) қаласын құрды. 1261 жылы Тамплиерлер Солдинді Асканиялықтарға сатты, және қала аймақтың орталығына айнала бастады. Бранденбургтың жаңа шығыс аумағына қоныс аударған отарлаушылардың көпшілігі Магдебургтен немесе Альтмарктан ("Ескі наурыз") келді. Бранденбургтің қалған бөлігінен (онда Асканиялықтар ашық ауылдарға рыцарьларды орналастырды) айырмашылығы, маркграфтар Польшадан қорғану үшін Одер өзенінің шығысындағы өздерінің жерлерінде қамалдар салуды бастады. Аймақтың славян халқы біртіндеп герман тіліне ауысты. Жаңа Terra trans Oderam, яғни "Одердің арғы жағындағы жер", Бранденбург маркграфтығының кеңейтілген бөлігі болғандықтан, 15 ғасырдың ортасынан бастап Неймарк ("Жаңа наурыз") деп аталды. 1320 жылы Асканиялық әулетінің тоқырауымен Бранденбургтың Неймаркқа деген қызығушылығы төмендеді. Виттельсбахтардың (1323–1373) маркграфтары да, Люксембург әулеттерінің маркграфтары да өздерінің шығыс аумағын одан әрі дамытуға тырыспады. Саяси вакуум Польшаға аймақтағы ықпалын қайта орнатуға мүмкіндік берді, ал қарақшы барондар халықты қорқытты.

Тевтондық рыцарлар

Бранденбург 1402 жылы Неймаркты Тевтон орденіне кепілге берді, ал 1429 жылы ол толығымен олардың бақылауына өтті, бірақ орден бұл аймаққа да тиіс көңіл бөлмеді. 1410 жылы Грунвальд (Танненберг) шайқасында Тевтон орденінің жеңіліске ұшырауынан кейін, болашақ ұлы магистр Михаэль Кухмейстер фон Штернберг Неймаркты неміс және венгр жалдамалы әскерлерінің жиналу орыны ретінде пайдаланды, оларды кейін Польша королі Владыслав II Ягиеллоның әскерлеріне қарсы қолданды. Бұл орденге 1411 жылғы Торнь бейбіт шартында өз аумағының көп бөлігін сақтап қалуға мүмкіндік берді. 1454/1455 жылдары орденнің нашар басқаруы Неймаркты Бранденбургке қайта кепілге беруге әкелді, сол кезде Хогенцоллерн әулетінің Фридрих II басқарды (Кёлльн және Мёве шарттары). Фридрих 1463 жылы 40 000 гульденге Неймаркты толығымен қайта сатып алғаннан кейін, бұл аймақ 1535 және 1571 жылдар аралығын қоспағанда, келесі ғасырлар бойы Бранденбургқа тиесілі болды. Фридрих II өзінің ізбасарларына: «Осы аталған жер, Жаңа Марк, неміс жеріне және құрметті Бранденбург маркасының сайлаушылығына тиесілі болсын, ол сайлаушылық құрылған кезде қосылды және осылай болып қала берсін, және ешқашан неміс тілін білмейтіндерге өтпесін» деп жазды.

Бранденбург-Кюстрин

1535 жылы Електор Иоахим I Нестор қайтыс болғаннан кейін Бранденбургтың Одерден батыстағы аумағы (Курмарк) оның үлкен ұлы Иоахим II Гекторға, ал Неймарк оның кіші ұлы Иоаннға бұйырды, ол Неймаркты тәуелсіз маркграфтық ретінде басқара бастады және жерді консолидациялады. Протестанттық реформацияның ынталы жақтасы болған Иоанн Неймаркты лютеран дініне көшіріп, шіркеу мүліктерін тәркіледі. Ол қарапайым өмір сүрді және өрістеушілік пен жалдамалы әскерлерді жалдау арқылы қазынасына байлық жинады. Бранденбургтың бөлінуі ағайындылар арасында сауда соғыстарын тудырды, себебі Кроссен мен Ландсберг Курмарктің Франкфурт қаласымен сауда үстемдігі үшін бәсекелесті. Екі маркграф ақырында келісімге келді – Стеттиннің экономикалық есебінен. (Ағалар 1546-1547 жылдардағы Шмалькальдия соғысы кезінде өздерінің аймақтары үшін алаңдап, татуласты.) 1548 жылы Иоаннның әкімшілігі Солдиннен Кюстринге көшті. 1571 жылы екеуі де бірнеше күннің арасында қайтыс болғаннан кейін, Неймарк Курмаркпен біріктіріліп, Иоахим II-нің ұлы Иоанн Георг басқаруына көшті. 1932 жылғы 6 қарашадағы Рейхстаг сайлауында нацистік партия аймақта жеңіске жетті. 1938 жылы нацистік билік Позен-Батыс Пруссия провинциясын таратып жібергенде, Франкфурт аймағын Шверин және Мезериц аудандарымен кеңейтті, бірақ Жаңа Маркграфтық Арнсвальде (ауданы) және Фридеберг Померанияға қайта бағытталды. 1939 жылғы халық санауына сәйкес, Неймарқтың халқы 645 000 адамды құрады, оның ішінде 3 000 неміс емес тұрғын болды.

Одер өзенінің батысындағы қазіргі Германиядағы ауылдар

18 ғасырда Одер өзенінің реттелуінен кейін Жаңа Марштің батыс шекарасы Одердің жаңа, ішінара шығысқа қарай бұрылған бағытына сәйкес келмеді. Осылайша, Одер өзенінің батысында орналасқан Жаңа Марш ауылдары, қазіргі Германия-Польша шекарасы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның құрамында қалды. Бұрын Жаңа Марштағы Кенигсберг округіне Блеен, Альтрец (Одерау), Древиц Аусбау (Блееннің бір бөлігі), Габоу, Бад Фрейенвальде, Хоэнвутцен, Карлсхоф (Нойлевин), Кениглих Риц (Одераудың бір бөлігі), Кюстрин Киц, Жаңа Марштағы Нойенхаген, Нойкустринчен (Одераудың бір бөлігі), Неуранфт, Нейрудниц, Нейторнов, Шаумбург Одербрюхтағы (Блееннің бір бөлігі), Шифмюле және Зельнер Лоузе (Лечиннің бір бөлігі) ауылдары кірген. Вестстернберг округіне Куниц-Лозе (Визэнаудың бір бөлігі) ауылы кірді.

Қазіргі тұрғындары

Польшадағы соғыстан кейінгі 1950 жылғы желтоқсанда жүргізілген халық санауы кезінде 1939 жылдың тамызына дейінгі тұрғындардың соғыстан бұрынғы тұрғылықты жерлері туралы мәліметтер жиналды. 1939 жылдың қыркүйегі мен 1950 жылдың желтоқсаны аралығында туған балалар үшін олардың шығу тегі аналарының соғыс алдындағы тұрғылықты жерлеріне негізделген. Осы деректердің арқасында соғыстан кейінгі халықтың соғысқа дейінгі географиялық шығу тегін қалпына келтіру мүмкін болды. 1939 жылы Одер-Найсден шығысқа қарай, 1939 жылғы Шығыс Бранденбургке сәйкес келетін аймақ (1945 жылы Польшаның бөлігі болды) 1950 жылдың желтоқсанында былайша құрамында болды:

+1950 жылғы халық саны, 1939 жылғы тұрғылықты жері бойынша:
Аймақ (1939 жылғы шекаралар ішінде): Саны Пайыз
Автохтондар (1939 жылғы Германия/Жергілікті азаматтар) 14 809 3,3%
Крестен (КСРО) қуылған поляктар 187 298 42,1%
КСРО-дан басқа шетелдерден келген поляктар 10 943 2,5%
Варшава қаласынан қоныс аударғандар 8 600 1,9%
Варшава аймағынан (Мазовия) 16 926 3,8%
Бялысток аймағынан және Судовиядан 3 772 0,8%
Соғысқа дейінгі Польша Помераниясынан 19 191 4,3%
Познань аймағынан қоныс аударғандар 88 427 19,9%
Катовице аймағынан (Жоғарғы Силезия) 4 725 1,1%
Лодзь қаласынан қоныс аударғандар 2 377 0,5%
Лодзь аймағынан қоныс аударғандар 22 954 5,2%
Киельце аймағынан қоныс аударғандар 14 203 3,2%
Люблин аймағынан қоныс аударғандар 19 250 4,3%
Краков аймағынан қоныс аударғандар 12 587 2,8%
Жешув аймағынан қоныс аударғандар 13 147 3,0%
1939 жылғы тұрғылықты жері белгісіз 5 720 1,3%
Жалпы халық саны (1950 жылғы желтоқсан) 444 929 100,0%

1950 жылғы халықтың 95% -тан астамы аймаққа жаңадан келгендер болды, ал 1939 жылдың тамызында Германияның Шығыс Бранденбургінде 5% -тан аз адам тұрды (соғыстан бұрын Германия азаматтығына ие болған және 1945 жылдан кейін Польша азаматтығына ие болған автохтондар). Жаңа тұрғындардың арасында ең үлкен тобы – Совет Одағының аннексиялаған Шығыс Польша аймақтарынан қуылған поляктар. Екінші ірі тобы – соғысқа дейінгі Польшаның Познань воеводиясынан (тарихи Ұлы Польша аймағы) келген адамдар, олар соғыстан кейінгі халықтың бестен бір бөлігін құрады.