Кіріспе
Линария – Plantaginaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, шамамен 200 түрді қамтиды. Бұл өсімдіктер бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер болып табылады және плантайлар тұқымдасының Antirrhineae тайпасындағы ең ірі туыс.
Linaria is a genus of almost 200 species of flowering plants, one of several related groups commonly called toadflax. They are annuals and herbaceous perennials, and the largest genus in the Antirrhineae tribe of the plantain family Plantaginaceae.
Таксономия
Линария дәстүрлі түрде Scrophulariaceae тұқымдасына жатқызылған. Филогенетикалық талдау нәтижесінде қазір ол Plantaginaceae тұқымдасының кеңейтілген құрамына енгізілді. Жақын туысқан тұқымдарға Nuttallanthus (американдық тоқалдар, жақында Линариядан бөлінген), Antirrhinum (қарақұмық гүлдер) және Cymbalaria (айқарақты жапырақты тоқалдар) жатады.
Өсіру
Линарияның бірнеше түрі бағбанда өсімдік ретінде өсіріледі, ал кейбіреулері арамшөп сияқты табиғатқа ие деп саналады. Жалпы жабайы жүн немесе сары май мен жұмыртқа (Linaria vulgaris) – Еуропаға тән түр, ол басқа аймақтарда кеңінен таралып, кейбір жерлерде жиі кездесетін арамшөп ретінде өседі. Брунолист немесе далматин жұны (Linaria genistifolia, syn. L. dalmatica) – Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тумасы, Солтүстік Американың кейбір бөліктерінде арамшөпке айналды. Қызғылт түсті жүн (Linaria purpurea) – Жерорта теңізі аймағына тән түр, ол қою қызғылт немесе қызғылт гүлдері үшін бағбанда өсіріледі. Қызғылт гүлдері лавандамен шатастырылуы мүмкін. Оңай таралады. Ақ түсті жүн (Linaria repens) – Батыс Еуропадан шыққан, L. purpurea-ға ұқсас, бірақ гүлдері ашық түсті түр. Альпілік жүн (Linaria alpina) – ортасында қызғылт (немесе күлгін) жапырақтары бар күлгін гүлдер. Марокко жұны (Linaria maroccana) – гүлінде екі ерінге бөлінген бес жапырақ бар, соңында шүресі болады, көбінесе қызғылт түсті, ақ жолақты.
Этимология
Бұл туыстың өкілдері ағылшын тілінде "toadflax" деп аталады, бұл атау бірнеше жақын туыс туыстармен ортақ. "Toadflax" атауындағы "toad" сөзі, бұл өсімдіктердің тарихи түрде оба ауруын емдеу үшін қолданылуымен байланысты болуы мүмкін, "bubo" және "Bufo" сөздері арасында жалған байланыс жасалған. Linaria ғылыми атауы "ленге (flax) ұқсас" дегенді білдіреді, себебі кейбір түрлердің жапырақтары сырттай оған ұқсайды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл туыс Еуропаның, Солтүстік Африканың және Азияның қоңыржай аймақтарында таралған, ең көп түрлердің әртүрлілігі Жерорта теңізі аймағында байқалады.
Экология
Кейбір линариялар зиянды арамшөптер саналады. Олар малға уытты болуы мүмкін, бірақ шайнаулы малдар олардан әдетте қашады.
Химиялық құрамы
Линария түрлері алкалоидтарға, иридоидтарға, терпендерге, фенол қышқылдарына және флавоноидтарға бай. Вазицин, вазицинон, 7-гидроксивазицин, линарин қышқылы, холин, линавулин, лютеолин, акацетин, апигенин, хризин, кверцетин, мирицетин, линариозид, аукубин, линарид, иридолинарозид A D, иридолинарин A C – осы туысқа жататын өсімдіктерде кездесетін бірнеше қосылыстар.
Қолданылуы
Тодфлэкстер кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дербес құрттарының тамақтануына қолданылады, оның ішінде егеуқұйрық (Amphipyra tragopoginis) және жалпы буккей (Junonia coenia) түрлері де бар.
Дәстүрлі медицина
Линария обыкновенная дәрілік өсімдік ретінде қолданылған.