Тетрик және Галл империясының тарихы

Кіріспе

271-274 жылдары Галл императоры

Гай Пий Эсувий Тетрик Галл империясының императоры болды (271-274 жж.). Бұрын ол Галлия Аквитанияның презисі (губернаторы) болған, ал 271 жылы император Викториннің қазасынан кейін, Викториннің анасы Викторияның қолдауымен император атанды. Билік құру кезеңінде ол германдық шабуылшылардың сыртқы қысымына тап болды, олар оның империясының шығыс және солтүстік бөліктерін тонады, сондай-ақ Галл империясы бөлініп шыққан Рим империясынан да қысым көрді. Ол ішкі қысымның күшеюіне де тап болды, бұл оны 273 жылы ұлы Тетрик II-ні [[Цезарь (тақырыбы)]] деп жариялауға және, мүмкін, 274 жылы бірлескен император етіп тағайындауға итерді, бірақ бұл мәселе даулы. 273 немесе 274 жылы Рим императоры Аврелиан басып кірді, нәтижесінде Шалон шайқасы болды, онда Тетрик бағынды. Бұл капитуляция Тетрик пен Аврелиан арасындағы құпия келісімнің нәтижесі ме, әлде оның жеңіліске ұшырағаннан кейін қажеттілік пе – бұл әлі де талқыланып жатыр. Аврелиан Тетрикке өмір сақтап, тіпті оны сенатор және Лукания мен Бруттиумның [[губернаторы]] етіп тағайындады. Тетрик 274 жылдан кейін табиғи себептерден қайтыс болды.

Өмірбаян

Галл империясы – император Галлиеннің тұсында Рим империясынан бөлініп шыққан Британия, Испания және Галлия провинцияларынан құралған мемлекетке тарихи атау. 260 жылы Сасанидтер оның әкесі, император Валерианды тұтқындағаннан кейін Галлиен император болды. Галлиеннің билігі Үшінші ғасыр дағдарысы (235–284) кезінде болды, ол қатаң саяси және әскери күрес кезеңі еді. Галлиенді көптеген мәселелер мазалады, оның ішінде бірнеше узурпаторлар, Балқандағы және Рейн бойындағы варварлардың шабуылдары – франктардың шабуылы Испаниядағы Тарракоға (қазіргі Таррагона) дейін жетті. Галлиен шабуылдарды тоқтата алмағандықтан, Рейн шебіндегі әскери қолбасшы Постум өзін император деп жариялады; сол кезде ол Галлиеннің ұлы және серігі Салонинді Колонияда (қазіргі Кёльн) өлтірді. Постум Галл империясын қорғауға күш салды және ежелгі римдік тарихшы Евтропийдің сөзімен айтқанда, "өзінің зор күші мен салмақтылығымен дерлік құлай жөнелген провинцияларды қайта жаңғыртты". Галлиен Галл империясына екі рет шабуыл жасауға тырысты, бірақ екі рет те сәтсіздікке ұшырады, осыдан ол бөлінуге келісуге мәжбүр болды. Галл империясын жаулап ала алмаса да, Галлиен Рим империясының қорғалуын қамтамасыз етті; ол Постумның Альпі тауларын кесіп өтуіне жол бермеу үшін әскери қолбасшы Ауреолды Солтүстік Италияға орналастырды. 269 жылы Постум Могонтиякумда (қазіргі Майнц) өз әскерлерінің қолынан қаза болды, себебі ол узурпатор Лаэлианның көтерілісін басу кезінде қаланы тонауға рұқсат бермеді. Постумды өлтіргеннен кейін, әскер галл императоры ретінде Марк Аврелий Мариус атты офицерді сайлады. Кейбір көне дереккөздерде Мариус Викториннің, Постумның преториан префекті (преториандық гвардия қолбасшысы) болған адамның қолынан өлтірілгенге дейін тек екі күн ғана билік еткені айтылады, бірақ Мариус шығарған монеталардың саны оның үш айға жуық қызмет еткенін көрсетеді. 269 жылдың ортасында Викторин Мариусты өлтіргеннен екі күн өткен соң Аугуста Треверорумда (қазіргі Трир) өзін император деп жариялады. Викториннің билігін Британия және Галлия провинциялары мойындады, бірақ Испания мойындамады.

The Gallic Empire is the historiographic name given to a state composed of the Roman provinces which made up Britannia, Hispania, and Gaul, which broke away from the Roman Empire during the reign of Emperor Gallienus. Gallienus had become emperor after his father, Emperor Valerian, was captured by the Sassanids in 260. Gallienus's rule occurred during the Crisis of the Third Century (235–284), a period of intense political and military power struggles. Gallienus was overwhelmed by numerous issues, including several usurpers, and barbarian attacks in the Balkans and along the Rhine — one attack by the Franks pushed as far as Tarraco (modern day Tarragona) in Hispania. Because Gallienus was unable to prevent the raids, Postumus, a military commander on the Rhine frontier, rose up and declared himself emperor; at about the same time, he assassinated Saloninus, Gallenius's son and co emperor, in Colonia (modern day Cologne). Postumus focused on defending the Gallic Empire, and, in the words of ancient Roman historian Eutropius, "restored the almost exhausted provinces through his enormous vigour and moderation." Gallienus attempted to invade the Gallic Empire twice but was repulsed both times, forcing him to acquiesce to the secession. Although he was unable to conquer the Gallic Empire, Gallienus did ensure that the Roman Empire was defended; he posted Aureolus, a military commander, in northern Italia, to prevent Postumus from crossing the Alps. Postumus was killed by his own soldiers in 269 in Mogontiacum (modern day Mainz) while putting down a revolt by the usurper Laelianus, because he refused to allow them to sack the city. After the army killed Postumus, they elected Marcus Aurelius Marius, an officer, as Gallic Emperor. While some ancient sources hold that Marius reigned for only two days before being killed by Victorinus, who had served as praetorian prefect (commander of the praetorian guard) under Postumus, the number of coins issued by Marius indicate that he must have served for a longer time, a period of roughly three months. Victorinus declared himself emperor in mid 269 in Augusta Treverorum (modern day Trier), two days after killing Marius. Victorinus's rule was recognized by the provinces of Britannia and Gaul, but not by those of Hispania.

Өмір

Гай Пий Есувий Тетрик, көбінесе Тетрик I деп аталады, Галлияда, белгісіз күні, Галлия тегінен шыққан ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның ерте өмірінен көп мәлімет белгілі емес, алайда ол сенатор болып, 271 жылға қарай қазіргі Францияның оңтүстік-батысындағы Галлия Аквитания провинциясының (praeses provinciae) губернаторы лауазымын иеленді. 271 жылдың басында император Викторинды Аттиан, галлиялық әскердің офицері, Колонияда өлтірді, оның себебі – Аттианның әйеліне құштарлық болған деген айып. Оның қазасының себебі жеке, саяси емес болғандықтан, Викториннің анасы Виктория империя ішінде билігін сақтап қала алды. Оның билігі оған әскердің қолдауын алуға және Тетрикті император етіп тағайындауға мүмкіндік берді. Сол жылдың көктемінде әскер Бурдигалада (қазіргі Бордо) Тетрикті Галлия императоры деп жариялады, бірақ Тетрик осы жариялауға қатыспады. Галлия империясы Рим империясының әкімшілік дәстүрлерін ұстанды, сондықтан әр Галлия императоры билікке келгеннен кейін римдік патшалық атақты қабылдады. Император болғаннан кейін Тетриктің аты Imperator Caesar Esuvius Tetricus Pius Felix Invictus Augustus Pontifex Maximus болып өзгертілді. Галлия империясы римдік дәстүр бойынша императорлардың өздерін консул етіп тағайындауына да ерекек етті, сондықтан Тетрик 271, 272, 273 және 274 жылдары өзін консул етіп тағайындады. 271–273 жылдардағы басқа консулдардың есімдері белгісіз, бірақ 274 жылы Тетриктің ұлы Тетрик II оның әріптесі ретінде қызмет еткені белгілі. Тетрик 271–274 жылдары трибун да болды. 273 жылы Тетрик өзінің билігінің заңдылығын арттыру үшін династия құрып, Тетрик II-ні цезарь (титул) етіп көтерді. Ол билігінің соңғы күндері ұлын бірлескен император етіп көтерген болуы мүмкін, бірақ бұл белгісіз. Сенімсіз Historia Augusta, император Аврелианның өмірбаянында, Тетрик ұлын белгісіз күні көтергенін айтады, алайда ежелгі тарихшылар Аврелий Виктор мен Евтропийдің ешқайсысы мұндай оқиға туралы айтпайды. Тетрик билік құрған кезде Галлия империясына Рим империясы мен герман тайпалары қауіп төндірді. Тетрикке әскер мен үкімет ішіндегі наразылықтарға қарсы тұруға тура келді. Тетрик император ретінде бүкіл Галлияда танылды, Галлия Нарбоненсистен басқа, оны Рим императоры Клавдий Готиктың қол астындағы генерал Плацидиан жартылай қайта басып алды. Оны бұрын Викторинді император ретінде танудан бас тартқан Испания провинциясы, оның ішінде Hispania Baetica, Lusitania және Hispania Tarraconensis танымады, сондай-ақ Германиядағы Аргенторат (қазіргі Страсбург) қаласы да танымады. Тетрикті мойындамаған провинциялар 270 жылы қыркүйекте Паннониядағы Сирмиумда император деп жариялаған Рим императоры Аврелианды мойындады. Тетрик билік құрған кезде герман тайпалары Рейн өзені мен жағалауға шабуыл жасап, агрессивті болып кетті. 271 жылдың соңында Тетрик герман тайпаларынан қорғану үшін Галлия империясының астанасын Колониядан Аугуста Треверорумға көшірді. Тетрик оларға қарсы шабуыл жасап, сәл сәттілікпен, негізінен билігінің алғашқы кезеңінде, тіпті жеңісінің бірі үшін жеңіске жетті. Кейінірек ол әскерлерін кері қайтарып, бекіністерін тастауға мәжбүр болды, бұл шекаралық аумақтарды тонауға мүмкіндік берді. Кейінгі герман шабуылдары қарсылықсыз өтті – бірі Галлия аумағына соншалықты еніп кірді, Луараға жетті. Аврелиан 270 жылы император Зенобия басқарып, Рим империясынан бөлініп шыққан Пальмирен империясына шабуыл жасауға тырысқан кезде, Тетрик Галлия Нарбоненсиді және Галлия Аквитанияның оңтүстік-шығыс бөліктерін қайта қалпына келтіре алды. 273–274 жылдары Галлия Бельгия провинциясының губернаторы Фаустин Тетрикке қарсы көтерілді, бірақ оның көтерілісі тез басылды. Осы уақытта Тетрик әр төрт жылда бір рет өткізілетін пентаэтерия ойындарын өткізді. Аврелиан Пальмирин империясын қайта басып алғаннан кейін, ол назарын Галлия империясына аударды және 273 жылы шабуылға дайындық бастады. 274 жылдың басында Аврелиан солтүстік Галлияға қарай аттанды, ал Тетрик өз әскерін Аугуста Треверорумнан оңтүстікке қарай бастап, онымен кездесті. Аврелиан мен Тетриктің әскерлері 274 жылдың ақпан немесе наурыз айларында қазіргі Шалонның маңындағы Шалон шайқасында кездесті. Тетриктің әскері қатты жеңілді, ал Тетрик жеңілгеннен кейін немесе кейін берілді. Оның берілуінің ең соңғы күні 274 жылдың наурызы болуы мүмкін, сол кезде Галлия монеталары Тетрик I және II монеталарын Аврелианның монеталарына ауыстырды. Көне дереккөздер Аврелий Виктор, Евтропий, Historia Augusta және Орозий Тетрик Аврелианмен келісім жасап, жеңіліске ұшырау және жазаланбау шартымен берілгенін айтады, Виргилийдің сөзін келтіреді: "eripe me his invicte malis" (Мені осы қиындықтардан жеңіссіз құтқар). Алайда, қазіргі тарихшылар бұл римдік императорлық пропаганданың өнімі деп санайды. Аврелиан, өзінің әлсіз империясын тұрақтандыруға тырысқан, Тетрик әскерін сатқан жоспары туралы есептен пайда тапты, өйткені оның әскері қайтадан көтерілуі аз болды. Тетриктің берілуінен кейін Галлия империясы Рим империясына қайта қосылды, бұрынғы шекараларына қайта келді, ал Аврелиан Римде көптеген көліктерді, жиырма пілді, жүзден астам жануарларды (қотан, жираф, бұлан), сегіз жүз гладиаторларды және түрлі шайқас тайпаларынан тұтқындарды қатырған жеңіс шеруін өткізді. Галлия империясының басшысы Тетрик пен Пальмирин империясының басшысы Зенобия, сондай-ақ Тетрик II осы шеруде көрсетілді. Тетрик пен оның ұлы маршқа тізбекпен байланбады, олардың орнына галлиялық шалбар (braccae) киюге мәжбүр болды. Аврелиан оларды үш еуін де кешірді және Тетрикті сенатор және Италияның оңтүстігіндегі Лукан және Бруттиум провинциясының (corrector) басшысы етіп тағайындады. Historia Augusta Тетрик туралы өмірбаянында оны Луканның басшысы (corrector Lucaniae) етіп тағайындағанын, ал Аврелиан туралы өмірбаянында Италияның барлық аймағының басшысы (corrector totius Italiae) етіп тағайындағанын айтады. Эпиграфиялық дәлелдер Тетрикке дейін болған Италияның барлық аймағының басшыларының бар екенін көрсетеді, ал кішкентай аймақтың басшысы туралы алғашқы эпиграфиялық дәлелдер 283 жылы, Аврелиан Тетрикті тағайындағаннан он жыл кейін пайда болды. Historia Augusta-дағы қайшылықтарға байланысты қазіргі ғалымдардың пікірі екіге бөлінген. Дэвид Маги сияқтылар, Historia Augusta-ның Лоб редакциясын жасаған, Тетриктің Италияның барлық аймағының басшысы болғанын жақтаса, Аларик Уотсон сияқтылар Луканның басшысы болғанын қолдайды. Тетрик Италияда бірнеше жылдан кейін табиғи себептерден қайтыс болды.

Gaius Pius Esuvius Tetricus, commonly referred to as Tetricus I, was born in Gaul, on an unknown date, to a noble family of Gallic origin. Little of his early life is known, however he had become a senator and occupied the post of praeses provinciae (governor) of Gallia Aquitania, a province in the southwest of what is now France, by 271. In early 271, Emperor Victorinus was murdered in Colonia by Attitianus, an officer in the Gallic army, allegedly because he had seduced Attitianus's wife. Because the motivation for his assassination was personal, rather than political, Victorinus's mother, Victoria, was able to retain power within the empire; her power allowed her to appoint Tetricus as emperor after securing the support of the army through bribes. The army proclaimed Tetricus as Gallic emperor in spring of the same year at Burdigala (modern day Bordeaux), although Tetricus was not present for the proclamation. The Gallic Empire mirrored the Roman imperial administrative traditions, and as such each Gallic emperor adopted a Roman regnal title upon his accession; after becoming emperor, Tetricus's name was changed to Imperator Caesar Esuvius Tetricus Pius Felix Invictus Augustus Pontifex Maximus. The Gallic Empire also followed the Roman tradition of emperors appointing themselves as consul, with Tetricus appointing himself as consul in 271, 272, 273, and 274; the names of the other consuls for 271–273 are not known, but it is known that Tetricus's son, Tetricus II, served as his colleague in 274. Tetricus was also tribune from 271 to 274. Tetricus elevated Tetricus II as [[caesar (title) in 273 to increase the legitimacy of his reign by founding a dynasty; he may have also elevated his son to co emperor during the last days of his reign, but this is uncertain. The unreliable Historia Augusta, in its biography of Emperor Aurelian, states that Tetricus elevated his son at an unspecified date, however neither of the ancient historians Aurelius Victor or Eutropius mention such an event. During Tetricus's reign, the main threats to the Gallic Empire came from the Roman Empire and Germanic tribes. Tetricus also had to contend with dissent within the army and government. Tetricus was recognized as emperor by all of Gaul — except Gallia Narbonensis, which had been partially reconquered by Placidianus, a general under Roman emperor Claudius Gothicus — and Britannia. He was not recognized by the province of Hispania, including Hispania Baetica, Lusitania, and Hispania Tarraconensis, which had earlier refused to recognize Victorinus as emperor, nor by the city of Argentoratum (modern day Strasbourg) in Germania. The provinces that did not recognize Tetricus chose instead to recognize Roman Emperor Aurelian, who had been proclaimed emperor in September 270 at Sirmium in Pannonia. By the time of Tetricus's rule, the Germanic tribes had become increasingly aggressive, launching raids across the Rhine and along the coast. Tetricus moved the capital of the Gallic Empire from Colonia to Augusta Treverorum in late 271 in order to guard against the Germanic tribes. Tetricus attacked them with some success, mainly during the early part of his reign, even celebrating a triumph for one of his victories. Later in his reign, he was forced to withdraw troops and abandon forts, which allowed the border territories to be pillaged. Later Germanic raids were met with almost no opposition — one penetrated so far into Gallic territory that it reached the Loire. While Aurelian was focused on attacking the Palmyrene Empire, which had broken away from the Roman Empire in 270 under Empress Zenobia, Tetricus was able to recover Gallia Narbonensis and southeastern parts of Gallia Aquitania. During 273–274, Faustinus, provincial governor of Gallia Belgica, rebelled against Tetricus, however, his revolt was swiftly crushed. Around this time, Tetricus also held the quinquennalia, public games that took place every four years. After Aurelian had succeeded in his reconquest of the Palmyrene Empire, he turned his attention to the Gallic Empire, beginning preparations for an invasion in 273. In early 274, Aurelian began to march into northern Gaul, while Tetricus led his troops southward from Augusta Treverorum to meet him. The armies of Aurelian and Tetricus met in February or March 274 at the Battle of Châlons, near modern day Châlons. The army of Tetricus was soundly defeated, and Tetricus surrendered either directly after his defeat or later; the latest possible date for his surrender was March 274, when the Gallic mints switched from minting coins of Tetricus I and II to those of Aurelian. Ancient sources including Aurelius Victor, Eutropius, the Historia Augusta, and Orosius report that Tetricus had already made a deal with Aurelian, offering to surrender in exchange for an honourable defeat and no punishment, quoting Virgil: "eripe me his invicte malis" (rescue me undefeated from these troubles). However, this is believed by modern historians to be a product of Roman imperial propaganda; Aurelian, who was attempting to stabilise his fragile empire, benefited from the account that Tetricus had planned to betray his army, as his troops would then be less likely to rise up again. Upon Tetricus's surrender, the Gallic Empire rejoined the Roman Empire, once more restored to its former borders, and Aurelian held a triumph in Rome involving many chariots; twenty elephants; two hundred beasts, including tigers, giraffes, and elk; eight hundred gladiators; and prisoners from various barbarian tribes. The leaders of the two secessionist states, Tetricus of the Gallic Empire and Zenobia of the Palmyrene Empire, were paraded during this triumph, along with Tetricus II; Tetricus and his son were not placed in chains for their march, but instead were made to wear braccae (Gallic trousers). Aurelian pardoned all three of them and made Tetricus a senator and [[Corrector#Roman Antiquity (governor) of either Lucania et Bruttium, a region of southern Italy, or all of Italy. The Historia Augusta states that he was made corrector Lucaniae (corrector of Lucania) in the biography of Tetricus, but states that he was made corrector totius Italiae (corrector of Italy) in the biography of Aurelian. Epigraphic evidence exists for correctores totius Italiae who predate Tetricus, whereas the first epigraphic evidence for a corrector of a smaller region comes in 283, ten years after Aurelian appointed Tetricus as corrector. Because of the contradictions within the Historia Augusta, the opinion of modern scholars is divided. Some, such as David Magie, who edited the Loeb edition of the Historia Augusta, favor Tetricus's having been made corrector totius Italiae, while others, such as Alaric Watson, support his having been made corrector Lucaniae. Tetricus died of natural causes several years later in Italia.

Нумизматика

Тетрик патшалық құрған кезде шығарылған алтын ауреустер бірнеше түрге бөлінеді. Сақталған жеті монетаның бетінде оның суреті бейнеленген, ал сыртқы жағында ол атқа отырған, тұрған Aequitas, Jupiter, Laetitia, Pax, зәйтүн бұтағы мен скипетр ұстаған немесе тұрған Spes суреттелген. Біреуінің бетінде оның жүзі, ал сыртында тұрған Hilaritas бейнесі бар. Тағы бірінде оның басы бейнеленген, ал сыртында оңға қарай басып бара жатқан римдік Виктория құдайының суреті бар. Тетрик I және Тетрик II бірге бейнеленген екі ауреус түрі бар; екеуінің де бетінде олардың біріккен суреттері бейнеленген, біреуінің сыртында тұрған Aeternitas, ал екіншісінде тұрған Felicitas суреттелген. Оның билігі кезінде шығарылған сирек кездесетін квинарий (күміс монета) монетасының бетінде үштен бір бұрылыспен Тетрикустың суреті, ал сыртында жер шарының үстінде тұрған Виктория бейнеленген. Тетрик патшалық құрған кездегі монеталардың көпшілігі төмен сапалы болды; оның антониандарында күміс мөлшері соншалықты аз болғандықтан, оларды еліктеу оңай болды, нәтижесінде нарық жалған монеталарға толып кетті. Галл империясының монеталары Рим империясындағыдай қоғамдық ойындар мен мерекелер туралы ешқандай мәлімет бермейді, бірақ осындай ойындар мен мерекелер өткізілген деп саналады. Императордың басы әдеттегідей оңға емес, солға қаратылған монеталардың бірнеше түрі бар, олар императордың билікке келуі немесе консулдық лауазымына тағайындалуымен сарбаздарға берілген сыйлықтар үшін пайдаланылған деп есептеледі.

Тарихнама

Галлия империясы туралы ежелгі дереккөздер жеткіліксіз, олардың көп бөлігі IV ғасырдың соңындағы латын авторларының қысқаша жазбаларынан тұрады. Бұл авторлар теориялық Enmannsche Kaisergeschichte-ге, ежелгі римдік тарихшы Зосимнің бірінші кітабынан сирек кездесетін сілтемелерге және Галлия императорларының соққан ақшаларынан алынған мәліметтерге көп сүйенді. Галлия императорларының өмірі Historia Augusta-да баяндалғанмен, бұл ақпарат фактілер мен қиялдаудың араласуына байланысты сенімсіз. Тетрикус Historia Augusta-да "Отыз тиранның" бірі ретінде тізілген. Historia Augusta Тетрикустың Испанияда мойндалғанын айтады, бірақ қазіргі тарихшылар бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Эпиграфикалық дереккөздер де біршама ақпарат ұсынады, алайда сол кезеңде эпиграфтарды қолдану азайды және көптегендерінің жасалған мерзімі белгісіз. Тетрик есімін көрсететін жазулар Галлияның барлық аймақтарында кең таралған, бірақ олар Тетрик басылғаннан кейін жасалған Аурелиан есімін көрсететін жазулардың тік сызығымен екіге бөлінген; Тетрик жазулары Аурелиан жазуларымен біртіндеп жапсаспайды.