Кіріспе
Жүрек пен қан тамырларына қатысты аурулар тобы.
Жүрек-қан тамырлары аурулары Африкадан басқа әлемде өлімнің басты себебі болып табылады. Белгілі бір жастағы ЖҚТА-дан болатын өлім-жітім жиі кездеседі және дамушы елдердің көп бөлігінде артып келеді, ал дамыған елдердің көпшілігінде 1970 жылдан бері төмендеп келеді. Еркектердегі ЖҚТА өлімінің 80%-ы, ал әйелдердегі ЖҚТА өлімінің 75%-ы коронарлық артерия аурулары мен инсульттан туындайды. Дамыған елдерде коронарлық артерия ауруынан өлімнің орташа жасы шамамен 80 жас, ал дамушы елдерде 68 жас шамасында. Қан тамырларына қатысты көптеген жүрек-қан тамырлары аурулары бар. Олар тамыр аурулары деп аталады.
Коронарлық артерия ауруы (коронарлық жүрек ауруы немесе ишемиялық жүрек ауруы)
Перифериялық артерия ауруы – қол мен аяқтарға қан жеткізетін қан тамырларының ауруы
Цереброваскулярлық ауру – миға қан жеткізетін қан тамырларының ауруы (инсультті қамтиды)
Бүйрек артериясының тарылуы
Аорта аневризмасы
Peripheral arterial disease – a disease of blood vessels that supply blood to the arms and legs
Cerebrovascular disease – a disease of blood vessels that supply blood to the brain (includes stroke)
Renal artery stenosis
Aortic aneurysm
Жүрекке қатысты көптеген жүрек-қан тамырлары аурулары да бар.
Кардиомиопатия – жүрек бұлшықетінің аурулары
Гипертониялық жүрек ауруы – жоғары қан қысымы немесе гипертония салдарынан туындаған жүрек аурулары
Жүрек жеткіліксіздігі – жүректің тіндерге қажетті мөлшерде қан жеткізе алмауынан туындаған клиникалық синдром
Өкпе жүрек ауруы – тыныс алу жүйесіне қатысты жүректің оң жағындағы жеткіліксіздік
Жүрек ритмінің бұзылуы – жүрек соғу жиілігінің бұзылуы
Жүрек қабыну аурулары
Эндокардит – жүректің ішкі қабаты, эндокардтың қабынуы. Ең көп зардап шегетіні – жүрек қақпақтары. Жүрек қабынуымен бірге жүретін кардиомегалия
Миокардит – жүректің бұлшықет бөлігі, миокардтың қабынуы, көбінесе вирустық инфекциядан, сирек бактериялық инфекциялардан, кейбір дәрі-дәрмектерден, уыттардан және аутоиммундық аурулардан туындайды. Оның белгілерінің бірі – жүрекке лимфоциттер мен моноциттер сияқты ақ қан клеткаларының енуі. Эозинофильді миокардит – патологиялық белсендірілген эозинофильді ақ қан клеткаларынан туындаған миокардтың қабынуы. Бұл ауру миокардиттен себептері мен емдеуі бойынша ерекшеленеді. Жүрек қақпақшаларының ауруы
Туа біткен жүрек ауруы – туған кезде бар жүрек құрылымының ақаулары
Ревматикалық жүрек ауруы – А тобына жататын Streptococcus pyogenes қоздырғышынан туындаған ревматизм салдарынан жүрек бұлшық еттері мен қақпақшаларының зақымдануы.
Hypertensive heart disease – diseases of the heart secondary to high blood pressure or hypertension
Heart failure – a clinical syndrome caused by the inability of the heart to supply sufficient blood to the tissues to meet their metabolic requirements
Pulmonary heart disease – a failure at the right side of the heart with respiratory system involvement
Cardiac dysrhythmias – abnormalities of heart rhythm
Inflammatory heart diseases
Endocarditis – inflammation of the inner layer of the heart, the endocardium. The structures most commonly involved are the heart valves. Inflammatory cardiomegaly
Myocarditis – inflammation of the myocardium, the muscular part of the heart, caused most often by viral infection and less often by bacterial infections, certain medications, toxins, and autoimmune disorders. It is characterized in part by infiltration of the heart by lymphocyte and monocyte types of white blood cells. Eosinophilic myocarditis – inflammation of the myocardium caused by pathologically activated eosinophilic white blood cells. This disorder differs from myocarditis in its causes and treatments. Valvular heart disease
Congenital heart disease – heart structure malformations existing at birth
Rheumatic heart disease – heart muscles and valves damage due to rheumatic fever caused by Streptococcus pyogenes a group A streptococcal infection.
Тәуекел факторлары
Жүрек ауруларының көптеген қауіп факторлары бар: жас, жыныс, темекі тарту, физикалық белсенділіктің жеткіліксіздігі, алкогольді емес майлы бауыр ауруы, алкогольді шамадан тыс ішу, дені салмаған тамақтану, семіздік, генетикалық бейімділік және жүрек-қан тамырлары ауруларының отбасылық тарихы, жоғары қан қысымы (гипертония), қандағы қанттың жоғарылауы (диабет), қандағы холестериннің жоғарылауы (гиперлипидемия), анықталмаған целиакия ауруы, психоәлеуметтік факторлар, кедейлік және білім деңгейінің төмендігі, ауаның ластануы және ұйқының бұзылуы. Әрбір қауіп факторының жеке үлесі әртүрлі қауымдастықтар мен этникалық топтарда өзгеше болуы мүмкін, бірақ осы қауіп факторларының жалпы үлесі тұрақты болып келеді. Осы қауіп факторларының кейбіреулері, мысалы жас, жыныс немесе отбасылық тарих/генетикалық бейімділік өзгермейді; алайда, көптеген маңызды жүрек-қан тамырлары қауіп факторларын өмір салтын өзгерту, әлеуметтік өзгерістер және дәрілік емдеу (мысалы, гипертония, гиперлипидемия және диабеттің алдын алу) арқылы түзетуге болады. Семіздікпен ауыратын адамдар коронарлық артериялардың атеросклерозына бейім.
Генетика
Адамның ата-анасындағы жүрек-қан тамырлары аурулары олардың тәуекелін шамамен 3 есеге арттырады, және генетика жүрек-қан тамырлары ауруларының маңызды тәуекел факторы болып табылады. Генетикалық жүрек-қан тамырлары ауруы бір гендік (Мендельдік) немесе полигендік факторлардың нәтижесінде дамуы мүмкін. Жалғыз гендік өзгеріске байланысты туындайтын 40-тан астам тұқым қуалайтын жүрек-қан тамырлары аурулары бар, алайда бұл жағдайлар сирек кездеседі.
a consequence of single variant (Mendelian) or polygenic influences. There are more than 40 inherited cardiovascular disease that can be traced to a single disease causing DNA variant, although these conditions are rare.
Жасы
Жас – жүрек-қан тамырлары ауруларының дамуындағы ең маңызды тәуекел факторы, және өмірдің әр он жылдығында тәуекел шамамен үш есеге артады. Жүрек тамырларында майлы жолақтар жасөспірім шақта қалыптаса бастауы мүмкін. Жүрек-қан тамырлары ауруынан қайтыс болғандардың 82 пайызы 65 және одан жоғары жастағы адамдарды құрайды. Сонымен қатар, 55 жастан кейін инсульт қаупі әр он жыл сайын екі есеге өседі. Жас жүрек-қан тамырлары ауруларының тәуекелін неліктен арттыратынын түсіндіру үшін бірнеше түсіндірмелер ұсынылған. Олардың бірі – қан сарысуындағы холестерин деңгейімен байланысты. Көптеген халықтарда жас ұлғайған сайын қан сарысуындағы жалпы холестерин деңгейі көбейеді. Ерлерде бұл өсім 45-50 жасқа келгенде тегіс болады. Әйелдерде бұл көрсеткіш 60-65 жасқа дейін күрт өсе береді.
Жыныстық қатынас
Еркектер менопаузаға дейінгі әйелдерге қарағанда жүрек ауруларына көбірек бейім. Менопаузадан өткеннен кейін, әйелдің қаупі еркектермен шамалас делінеді. Жоғары қан қысымы бар және жүктілік кезінде асқынулар болған әйелдерде, жүктілік кезінде асқынулар болмаған және қалыпты қан қысымы бар әйелдерге қарағанда жүрек-қан тамырлары аурулары даму қаупі үш есе жоғары. Жүрек-қантамыр аурулары орта жастағы еркектерде әйелдерге қарағанда 2-ден 5 есеге дейін жиі кездеседі. Тағы бір зерттеу ұқсас нәтижелерді көрсетеді, онда жыныстық айырмашылық жүрек-қан тамырлары ауруларымен байланысты қаупінің жартысына жуығын түсіндіреді.
Алкоголь
Алкогольді ішу мен жүрек-қан тамырлары ауруларының арасындағы байланыс күрделі және ішілген алкоголь мөлшеріне байланысты болуы мүмкін. Алкогольді көп мөлшерде ішу мен жүрек-қан тамырлары аурулары арасында тікелей байланыс бар. Бірақ, шамалы алкоголь ішу мен инсульттен қорғану арасындағы байланыстың себепті еместігіне дәлелдер бар. Халық деңгейінде алкоголь ішудің денсаулыққа зиянды әсері, оның кез келген мүмкін пайдасынан басым.
Целиак ауруы
Емделмеген целиакия жүрек-қан тамырлары ауруларының көптеген түрлерін тудыруы мүмкін, олардың көпшілігі глютенсіз диета мен ішек жараларын емдеу арқылы жақсарады немесе толығымен жойылады. Дегенмен, целиакияны ерте анықтамау және дұрыс диагностикаламау жүрекке қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін. Ұйқыда тыныс алудың бұзылуы және ұйқысыздық сияқты ұйқы бұзылыстары да жоғары кардиометаболикалық тәуекелмен байланысты. Шамамен 50-70 миллион америкалық ұйқысыздық, ұйқыдағы дем тоқтауы немесе басқа да созылмалы ұйқы бұзылыстарымен күреседі. Сонымен қатар, ұйқы зерттеулері нәсіл және әлеуметтік жағдай арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ұйқының жетіспеуі және оның нашарлауы этникалық азшылықтарда ақ нәсілділерге қарағанда жиірек кездеседі. Африкалық американдықтар ақтарға қарағанда бес есе жиі ұйқы жетіспеушілігінен зардап шегеді, бұл әлеуметтік және экологиялық факторлардың нәтижесі болуы мүмкін. Қара нәрестелер мен нашар жағдайда тұратын балаларда ұйқыдағы апноэ ауруының көрсеткіші жоғары.
Әлеуметтік-экономикалық кемшілік
Жүрек-қан тамырлары аурулары жоғары табысты елдерге қарағанда, төмен және орташа табысты елдерге күштірек әсер етеді. Төмен және орташа табысты елдердегі жүрек-қан тамырлары ауруларының әлеуметтік жағдайлары туралы деректер шектеулі болғанымен, әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерді күшейткен саясаттар жүрек-қан тамырлары ауруларындағы келесі әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтармен байланысты. Денсаулықтың әлеуметтік детерминанттары жөніндегі комиссия жүрек-қан тамырлары аурулары мен жұқпалы емес аурулардағы теңсіздіктерді жою үшін билік, байлық, білім, тұрғын үй, қоршаған орта факторлары, тамақтану және денсаулық сақтаудың тең бөлінуі қажет екенін ұсынды.
Ауаның ластануы
Бөлшектік заттар жүрек-қан тамырлары ауруларына қысқа және ұзақ мерзімді әсері тұрғысынан зерттелді. Қазіргі уақытта 2,5 микрометрден кіші диаметрлі ауадағы бөлшектер (PM2.5) ерекше назарда, олардың градиенттері ЖҚТА қауіпін анықтау үшін қолданылады. Жалпы алғанда, ұзақ мерзімді PM әсері атеросклероз және қабыну деңгейін арттырады. Қысқа мерзімді (2 сағат) әсер ету кезінде PM2.5-тің әр 25 мкг/м3-і ЖҚТА өлім-жітімінің 48%-ға өсуіне себеп болады. Басқа зерттеулер PM2.5-ті жүрек ырғағының бұзылуына, жүрек соғуының айнымалылығының төмендеуіне (вагалдық тонус азаюына) және ең маңыздысы – жүрек жеткіліксіздігіне байланыстырды. PM2.5 сонымен қатар қарын артериясының қалыңдауымен және миокард инфаркті қаупінің артуымен де байланысты. Жас, жыныс, темекі шегу, қан қысымы, қан липидтері және диабет жүрек-қан тамырлары аурулары жоқ адамдарда болашақ ЖҚТА-ның маңызды болжамдық көрсеткіштері болып табылады. Бұл өлшемдер, кейде басқаларымен бірге, адамның болашақ ЖҚТА қаупін бағалау үшін біріктірілген тәуекел баллына енгізілуі мүмкін. Басқа диагностикалық тесттер мен биомаркерлер әлі де бағалануда, бірақ қазіргі уақытта олардың күнделікті қолданылуын растайтын нақты дәлелдер жеткіліксіз. Оларға отбасылық анамнез, коронарлық артерияның кальцификация көрсеткіші, жоғары сезімталдықты С-реактивті белок (hs CRP), білезік-қолтық қысым индексі, липопротеиндердің субкластары мен бөлшектердің концентрациясы, липопротеин(а), А I және В аполипопротеиндері, фибриноген, ақ қан клеткаларының саны, гомоцистеин, N-терминалды про B типті натриуреттік пептид (NT proBNP) және бүйрек функциясының маркерлері жатады. Қандағы фосфордың жоғары деңгейі де қауіптің артуымен байланысты.
Депрессия және жарақаттанған стресс
Психикалық денсаулық проблемалары, әсіресе депрессия және травматикалық стресс, жүрек-қан тамырлары ауруларымен байланысты екеніне дәлелдер бар. Психикалық денсаулық проблемалары темекі шегу, нашар тамақтану және отырықшы өмір салты сияқты жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін арттыратын факторлармен байланысты екені белгілі. Алайда, осы факторлар ғана депрессия, стресс және дауылпаздық кезінде байқалатын жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупінің жоғарылауын толық түсіндіре алмайды. Сонымен қатар, посттравматикалық стресс бұзылысы депрессия және басқа да факторларды ескергеннен кейін де жүрек ишемиялық ауруының пайда болу қаупімен байланысты.
Кәсіби әсер ету
Жұмыс пен жүрек-қан тамырлары аурулары арасындағы байланыс туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кейбір зиянды заттар, тым ыстық немесе суық, темекі түтініне ұшырау, сондай-ақ стресс және депрессия сияқты психикалық денсаулық мәселелерінің байланысы анықталған.
Химиялық қауіп факторлары
2017 жылғы СБУ есебінде жұмыс орнында кремний шаңына, қозғалтқыш газдарына немесе дәнекерлеуден шығатын түтінге ұшыраудың жүрек ауруларымен байланысты екенін көрсететін дәлелдер табылды. Арсеник, бензопирен, қорғасын, динамит, көмір дисульфиді, көміртек оксиді, металл өңдеу сұйықтықтары және кәсіби ортада темекі түтініне ұшырау да осымен байланысты.
Сәулелену терапиясы
Радиотерапия (РТ) қатерлі ісіктерге ем жасағанда жүрек аурулары мен өлім қаупін арттыруы мүмкін, бұл сүт безі қатерлі ісігін емдеуде байқалады. Сәулелік терапия келесі жүрек шабуы немесе инсульт қаупін 1,5-4 есеге дейін арттырады; бұл арттығу дозаның күшіне, көлеміне және орналасқан жеріне байланысты. Бір мезгілде химиотерапияны, мысалы, антрациклиндерді қолдану қауіпті фактор болып табылады. Жүрек-қан тамырлары ауруларына сәулемен емдеудің жанама әсерлері сәулелік жүрек ауруы немесе сәулелік жүрек-қан тамырлары ауруы деп аталады. Симптомдар дозаға байланысты және кардиомиопатия, миокард фиброзы, клапандық жүрек ауруы, коронарлық артерия ауруы, жүрек аритмиясы және перифериялық артерия ауруын қамтиды. Сәулелік фиброз, қан тамырлары жасушаларының зақымдануы және тотығу стресі осы және басқа да кейінгі жанама әсерлердің пайда болуына әкелуі мүмкін. Халық арасында жүргізілген зерттеулер атеросклероздың, жүрек-қан тамырлары ауруының негізгі себебі, балалық шақта басталатынын көрсетеді. Жастардағы атеросклероздың патобиологиялық факторларын зерттеу (PDAY) 7-9 жастағы жастардың барлық аорталарында және оң жақ коронарлық артерияларының жартысынан астамында интима зақымданулары пайда болатынын көрсетті. Семіздік және қант диабеті жүрек-қан тамырлары ауруларымен байланысты, сондай-ақ созылмалы бүйрек аурулары мен гиперхолестеринемия да байланысты. Шындығында, жүрек-қан тамырлары ауруы диабеттің ең қауіпті асқынулары болып табылады және диабетпен ауыратын адамдар жүрек-қан тамырлары ауруларынан өлу қаупі диабеті жоқ адамдарға қарағанда 2-4 есе жоғары.
Скрининг
Симптомдары жоқ және қауіп факторы аз адамдарға ЭКГ скринингі (демалыс кезінде немесе физикалық жүктеме кезінде) ұсынылмайды. Бұған жас жастағы, қауіп факторы жоқ адамдар да жатады. Жоғары қауіп тобындағы адамдарда ЭКГ скринингінің тиімділігі туралы нақты мәліметтер жоқ. Сонымен қатар, симптомдары жоқ және қауіп факторы аз адамдарға эхокардиография, миокард перфузиясын бейнелеу және жүрек стресс-тестілеуі ұсынылмайды. Кейбір биомаркерлер жүрек-қан тамырлары ауруының болашақ қаупін бағалауда дәстүрлі қауіп факторларына қосымша ақпарат бере алады, бірақ кейбір биомаркерлердің құндылығы күмәнді. Білезік-қол индексі (ABI), жоғары сезімталдықтағы С-реактивті белок (hsCRP) және коронарлық артерия кальцийінің 2018 жылғы мәліметтер бойынша симптомдары жоқ адамдардағы тиімділігі әлі анықталмаған. NIH отбасы мүшелерінде жүрек ауруы немесе липидтік бұзылыстар болған жағдайда балаларға 2 жастан бастап липидтік тексеруді ұсынады. Алдын ала тексеру диета мен физикалық белсенділік сияқты қауіп тобындағы адамдардың өмір салтын жақсартуға көмектеседі деп күтілуде. Алғашқы профилактикалық шараларды іріктеу және таңдау дәстүрлі түрде абсолюттік қауіпті бағалау арқылы жүзеге асырылады, осы мақсатта әртүрлі шкалалар қолданылады (мысалы, Framingham немесе Reynolds қауіптік шкалалары). Бұл жіктеу өмір салтын өзгертуге қатысты шараларды (әдетте төмен және орташа қауіп тобы) дәрілік емдеуді қабылдаудан (жоғары қауіп тобы) ажыратады. Қолданылатын қауіптік шкалалардың саны артты, бірақ 2016 жылғы шолу бойынша, сыртқы растаманың немесе нәтижелерге әсерін бағалаудың болмауына байланысты олардың тиімділігі нақты емес. Қауіпті жіктеу модельдері көбінесе халықтың әртүрлі топтарына сезімталдық танытпайды және орташа және төмен қауіп тобындағы жағымсыз оқиғалардың көп болуын ескермейді. Қазіргі кезде жүрек-қан тамырлары ауруларын алдын алуға бағытталған шараларға мыналар кіреді:
Жерді орталық теңізі диетасы, вегетариандық, вегандық немесе басқа да өсімдіктерге негізделген диета сияқты дұрыс тамақтану. Қаныққан майларды пайдалырақ таңдаулармен ауыстыру: Клиникалық тәжірибелер көрсеткендей, қаныққан майларды полиқанықпаған өсімдік майларымен ауыстыру ЖҚТА ауруларын 30%-ға азайтады. Алдын ала байқау зерттеулері көрсеткендей, көптеген халықтарда қаныққан майды аз тұтыну және полиқанықпаған және моноқанықпаған майды көп тұтыну ЖҚТА ауруларының азаюымен байланысты. Артық салмақ немесе семіздік болған жағдайда дене майын азайту. Салмақ жоғалтудың әсерін диеталық өзгерістерден ажырату қиын, ал салмақ жоғалтуға бағытталған диеталар туралы деректер шектеулі. Ауыр семіздікпен ауыратын адамдардағы байқау зерттеулерінде бариатриялық операциядан кейін салмақ жоғалту жүрек-қан тамырлары ауруының қаупін 46%-ға азайтумен байланысты. Алкогольді тұтынуды ұсынылған тәуліктік нормаға дейін шектеу. Дегенмен, алкогольді аз тұтынуға бейім генетикалық бейімділігі бар адамдарда жүрек-қан тамырлары ауруларының деңгейі төмендеуі мүмкін, бұл алкогольдің өзі қорғаныш бола алмайтынын көрсетеді. Алкогольді шамадан тыс тұтыну жүрек-қан тамырлары ауруының қаупін арттырады. Статинмен емдеу жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітімді шамамен 31%-ға азайтады. Темекі шегуді тоқтату және пассивті темекі түтінінен аулақ болу. Аптасына кемінде 150 минут (2 сағат 30 минут) орташа қарқынды физикалық жаттығулар жасау. Қан қысымы жоғары болса, оны төмендету. Қан қысымының 10 мм рт.ст. төмендеуі қауіпті 20%-ға азайтады. Қан қысымын төмендету тіпті қалыпты қан қысымы диапазонында да тиімді болып көрінеді. Психосоциалдық стрессті азайту. Бұл шара психосоциалдық араласудың қандай шаралар екенін анықтаудағы нақты емесдіктермен қиындатылуы мүмкін. Психикалық стресс тудырған миокардтық ишемия жүрек ауруы бар адамдарда жүрек проблемаларының қаупін арттырады. Қатты эмоционалдық және физикалық стресс кейбір адамдарда Такоцубо синдромы деп аталатын жүрек дисфункциясына әкеледі. Дегенмен, стресс гипертонияның пайда болуына салыстырмалы түрде аз әсер етеді. Нақты релаксациялық терапиялардың тиімділігі әлі анықталмаған. Ұйқының жетіспеуі де жоғары қан қысымының қаупін арттырады. Ересектерге 7-9 сағат ұйқы қажет. Ұйқыдағы апноэ де маңызды қауіп факторы болып табылады, себебі ол тыныстың уақытша тоқтауына әкеледі, бұл организмге стресс тудырып, жүрек ауруының қаупін арттырады. Көптеген нұсқаулықтарда алдын алу шараларын біріктіру ұсынылады. Жүрек-қан тамырлары ауруының бірнеше қауіп факторларын азайтуға бағытталған шаралардың қан қысымына, дене салмағына және бел оқиғасының көлеміне жағымды әсер ететіні туралы бірнеше деректер бар, бірақ деректер шектеулі болды және авторлар ЖҚТА оқиғалары мен өлім-жітімге тигізетін әсері туралы нақты қорытындылар жасауға мүмкіндік алмады. Жүрек-қан тамырлары ауруының қаупін бағалау шкаласын беру қауіп факторларын әдеттегі күтімге қарағанда сәл азайтуы мүмкін екенін көрсететін қосымша деректер бар. Дегенмен, осы шкалаларды беру ЖҚТА оқиғаларына әсер ететініне қатысты белгісіздік болды. Периодонтиті бар адамдарда стоматологиялық күтім жүрек-қан тамырлары ауруының қаупіне әсер ететіні әлі анық емес. 2021 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының зерттеуіне сәйкес, аптасына 55 сағаттан астам жұмыс істеу инсульт қаупін 35%-ға және жүрек ауруларынан өлу қаупін 17%-ға арттырады, бұл 35-40 сағаттық жұмыс аптасымен салыстырылғанда.
Maintaining a healthy diet, such as the Mediterranean diet, a vegetarian, vegan or another plant based diet. Replacing saturated fat with healthier choices: Clinical trials show that replacing saturated fat with polyunsaturated vegetable oil reduced CVD by 30%. Prospective observational studies show that in many populations lower intake of saturated fat coupled with higher intake of polyunsaturated and monounsaturated fat is associated with lower rates of CVD. Decrease body fat if overweight or obese. The effect of weight loss is often difficult to distinguish from dietary change, and evidence on weight reducing diets is limited. In observational studies of people with severe obesity, weight loss following bariatric surgery is associated with a 46% reduction in cardiovascular risk. Limit alcohol consumption to the recommended daily limits. However, people who are genetically predisposed to consume less alcohol have lower rates of cardiovascular disease suggesting that alcohol itself may not be protective. Excessive alcohol intake increases the risk of cardiovascular disease Statin treatment reduces cardiovascular mortality by about 31%. Stopping smoking and avoidance of second hand smoke. At least 150 minutes (2 hours and 30 minutes) of moderate exercise per week. Lower blood pressure, if elevated. A 10 mmHg reduction in blood pressure reduces risk by about 20%. Lowering blood pressure appears to be effective even at normal blood pressure ranges. Decrease psychosocial stress. This measure may be complicated by imprecise definitions of what constitute psychosocial interventions. Mental stress–induced myocardial ischemia is associated with an increased risk of heart problems in those with previous heart disease. Severe emotional and physical stress leads to a form of heart dysfunction known as Takotsubo syndrome in some people. Stress, however, plays a relatively minor role in hypertension. Specific relaxation therapies are of unclear benefit. Not enough sleep also raises the risk of high blood pressure. Adults need about 7–9 hours of sleep. Sleep apnea is also a major risk as it causes breathing to stop briefly, which can put stress on the body which can raise the risk of heart disease. Most guidelines recommend combining preventive strategies. There is some evidence that interventions aiming to reduce more than one cardiovascular risk factor may have beneficial effects on blood pressure, body mass index and waist circumference; however, evidence was limited and the authors were unable to draw firm conclusions on the effects on cardiovascular events and mortality. There is additional evidence to suggest that providing people with a cardiovascular disease risk score may reduce risk factors by a small amount compared to usual care. However, there was some uncertainty as to whether providing these scores had any effect on cardiovascular disease events. It is unclear whether or not dental care in those with periodontitis affects their risk of cardiovascular disease. According to a 2021 WHO study, working 55+ hours a week raises the risk of stroke by 35% and the risk of dying from heart conditions by 17%, when compared to a 35 40 hours week.
Тамақ қоспалары
Дұрыс тамақтану пайдалы болса да, антиоксидантты қосымшалардың (Е витамині, С витамині және т.б.) немесе витаминдердің жүрек-қан тамыр ауруларынан қорғауы дәлелденбеген, ал кейбір жағдайларда зиян келтіруі мүмкін. Минералды қосымшалардың да тиімділігі анықталған жоқ. В3 витаминінің бір түрі – ниацин, жоғары тәуекел тобындағы адамдарда жүрек-қан тамыр оқиғаларының қаупін аздап төмендетуі мүмкін. Магнийді қабылдау жоғары қан қысымын дозаға байланысты түрде төмендетеді. Магниймен емдеу ұзақ QT синдромымен байланысты қарыншалық аритмиясы бар және дигоксин уыттануынан туындаған аритмиясы бар адамдарға ұсынылады. Омега-3 май қышқылдарын қосымша қабылдаудың пайдалы екенін көрсететін дерек жоқ. 2022 жылғы шолу кейбір тағамдық қосымшалар, оның ішінде микроэлементтер жүрек-қан тамыр ауруларының қауіп факторларын азайтуы мүмкін екенін көрсетті.
Менеджмент
Жүрек-қан тамырлары ауруын емдеуде бастапқы ем көбінесе диета мен өмір салтын өзгерту шараларына бағытталған. Жүрек-қан тамырлары ауруларын дұрыс басқару үшін миокард инфарктісі және инсульт жағдайларына ерекше назар қажет, себебі олардың біріктірілген өлім-жітім көрсеткіші жоғары, сонымен қатар кез келген шараның тиімділігін, әсіресе төмен немесе орташа кіріс деңгейі бар дамып келе жатқан елдерде ескеру қажет. Өмірді сақтап қалуға немесе ұзартуға мүмкіндік беретін хирургиялық немесе процедуралық емдеулер де бар. Мысалы, жүрек қақпақшаларының мәселелері болған жағдайда, қақпақшаны алмастыруға операция жасалуы мүмкін. Аритмия кезінде жүректің қалыптан тыс ырғағын азайту үшін кардиостимулятор орнатылуы мүмкін, ал миокард инфарктісі болғанда бірнеше емдеу опциясы бар, олардың ішінде коронарлық ангиопластика және коронарлық артерияны айналып өту операциясы бар. Қан қысымын 140/90-нан 100 мм рт.ст. дейін, содан кейін ≤135/85 мм рт.ст. дейін төмендетудің өлім-жітім және қауіпті жағымсыз құбылыстар тұрғысынан қосымша пайдасы жоқ.
Эпидемиология
[[Файл:Жүрек-қан тамырлары ауруларының әлем картасы DALY WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|2004 жылы жүрек-қан тамырлары ауруларына байланысты мүгедектікке түзетілген өмір жылдары, 100 000 тұрғынға шаққанда]]
Зерттеу
Жүрек-қан тамырлары ауруларының тарихқа дейінгі кезеңде де болғанына дәлелдер бар, ал жүрек-қан тамырлары ауруларын зерттеу кем дегенде 18 ғасырдан бастау алады. Жүрек-қан тамырлары ауруларының барлық түрлерінің себептері, алдын алу шаралары және/немесе емдеу әдістері биомедициналық зерттеулердің белсенді салалары болып табылады, және апта сайын жүздеген ғылыми еңбектер жарияланады. Соңғы зерттеулердің қатарында қабыну мен атеросклероз арасындағы байланыс, жаңа емдік әдістерді қолдану мүмкіндігі және жүрек ишемиялық ауруының генетикасы зерттелуде.